Moơi viïơc trúê nïn thuíơn lúơi vò öng lađ baơn thín ngađy cađng coâ nhiïìu “höơi kñn” ýu nûúâc hoaơt ăöơng bñ míơt; nhiïìu höơi buön cuêa caâc nhađ tû saên dín töơc ăang díịn thín trïn
Trang 1Cíu hoêi nađy ăaô khiïịn Baơch Thaâi Bûúêi trùìn troơc nhiïìu ăïm liïìn
“NGÛÚĐI VIÏƠT UÊNG HÖƠ NGÛÚĐI VIÏƠT!”
Saâng nay, Baơch Thaâi Bûúêi díơy thíơt súâm Sûúng cođn ăoơng gioơt trùưng noôn trïn tađu laâ chuöịi Bûúâc ra sín, gioâ thöíi thoaâng qua, kheô ruđng mònh, öng vûún tay lađm möơt vađi ăöơng taâc thïí duơc theo thoâi quen Chuâ gađ tröịng trïn chuöìng cuông vûđa vöî caânh gaây
te te Mùơt trúđi loâ daơng úê hûúâng ăöng AÂnh höìng dõu dađng phña chín trúđi Thúê phađo möơt caâch nheơ nhoôm vađ saêng khoaâi, öng móm cûúđi möơt mònh
Bađi toaân khoâ trùn trúê nhiïìu ăïm liïìn, öng ăaô tòm
ra caâch giaêi quýịt Trûúâc hïịt, suy ra tûđ buơng mònh, öng nghô rùìng lađn gioâ Duy tín khuíịy ăöơng tûđ Nam chñ Bùưc ăaô coâ aênh hûúêng síu sùưc trong quöịc dín Ăi ăíu ăïịn ăíu cuông nghe ngûúđi dín thò thađo vïì caâc víịn ăïì chñnh trõ, vïì sûơ “khai hoâa” daô man cuêa ngûúđi Phaâp Thíơm chñ, cuöơc chiïịn thùưng cuêa nghôa quín Ăïì Thaâm taơi Nuâi Saâng vađo thaâng 10.1909, duđ thûơc dín bûng bñt thöng tin nhûng ngûúđi dín cuông ặúơc biïịt vađ hoơ leân huât bađn taân, tûơ hađo Khöng tûơ hađo sao ặúơc khi chñnh thiïịu taâ Bonifacy cíìn quín vúâi sûơ höî trúơ ăùưc lûơc cuêa Khím sai Lï Hoan ăaô bõ nghôa quín phuơc kñch, ăaânh tan taâc! Sûơ quan tím nađy, cođn biïíu hiïơn úê chöî
thïị! Baơch Thaâi Bûúêi laơi boê tiïìn ra thú chñnh ngûúđi
lađng íịy doơn vađ ặâng ra giûô bïịn cho öng “Ai treo
chuöng thò keê ăoâ phaêi gúô chuöng” ÍỊy lađ möơt caâch
giaêi quýịt khön kheâo, chó coâ ngûúđi trong lađng baêo
ban nhau, khuýn nhuê nhau thò múâi ặúơc viïơc
Nïịu cíơy ăïịn súê Cíím hoùơc ăem ngûúđi lađng khaâc
ăïịn thò hoêng, coâ khi viïơc thïm nhuđng nhùìng, rùưc
röịi! Hún ai hïịt, öng hiïíu roô cíu “pheâp vua cođn
thua lïơ lađng” kia mađ Khön kheâo nhû thïị nïn kïị
hoaơch bíín thóu cuêa ăöịi phûúng phaâ saên!
Sûơ caơnh tranh khöịc liïơt nađy ăaô díîn ăïịn chöî trïu
tûâc nhau, röìi sinh ra thuđ hùìn nhau Tađu nađo cuông
muöịn chaơy vïì ăñch trûúâc Coâ líìn tađu cuêa ngûúđi
Hoa vûđa xuíịt bïịn chaơy, tađu Baơch Thaâi Bûúêi cuông
quýịt ăuöíi theo kõp Song, chùỉng may tađu öng vò
maây moâc luâc íịy thïị nađo ăoâ, mađ khöng sao vûúơt lïn
ặúơc Hađnh khaâch trïn tađu ngûúđi Hoa múâi vöî tay
ăïí chïị nhaơo Thïị lađ anh ba-toong tađu Baơch Thaâi
Bûúêi laâi tađu mònh saât tađu kia mađ mùưng Hai bïn
chûêi nhau kõch liïơt
- Liïơu höìn, öng cho ăùưm chïịt bíy giúđ!
Hađnh khaâch súơ quaâ, múâi can ăöi bïn! Cûâ thïị,
bïn nađo cuông tòm phíìn thùưng vïì phña mònh
Cuöơc chiïịn ăang vađo höìi bíịt phín thùưng baơi
Sûơ ăöịi ăíìu möơt míịt möơt cođn khiïịn tònh traơng tađi
chaânh cuêa Baơch Thaâi Bûúêi ăang ặâng cheo leo trïn
búđ vûơc phaâ saên! Khöng ăuê vöịn ăïí tiïịp tuơc duy trò
caâch haơ giaâ nhû thïị nađy nûôa, phaêi lađm thïị nađo
ăíy?
Trang 2khuýn nhuê, kïu goơi ăöìng bađo thò may ra cođn coâ
cú may söịng cođn Möơt khi coâ lûơc lûúơng ăoađn thïí uêng höơ sau lûng, thò cuöơc tranh thûúng cuêa ta seô khöng ăún ăöơc, bõ ăííy vađo thïị bñ!
Öng Chíịn ăiïìm tônh:
- Ăađnh rùìng lađ víơy Nhûng ta kïu goơi quöịc dín nhû thïị nađo? Khöng kheâo nhađ nûúâc gheâp vađo töơi
hö hađo, kñch ăöơng quíìn chuâng?
Sûơ lo ngaơi nhû thïị lađ ăuâng Búêi sau vuơ biïíu tònh taơi Quaêng Nam, sau vuơ Hađ Thađnh ăíìu ăöơc thò nhađ cíìm quýìn ăađn aâp dûô döơi moơi biïíu hiïơn nađo mađ hoơ cho rùìng coâ nguy haơi ăïịn nïìn an ninh Ngay caê viïơc húât toâc ngùưn, mùơc Íu phuơc cuông bõ gheâp vađo töơi phiïịn loaơn, phaơt giam 18 thaâng tuđ nûôa lađ! Sau khi trao ăöíi vúâi nhau, moơi ngûúđi ríịt hoan nghïnh, taân thađnh yâ kiïịn cuêa Baơch Thaâi Bûúêi Theo öng caâch tuýn truýìn, kïu goơi ăöìng bađo hay nhíịt víîn lađ duđng thú ca, hođ veđ, haât xíím vò noâ dïî nhúâ, dïî thuöơc vađ nhanh choâng ăi vađo lođng ngûúđi Cûâ líịy chuýơn tònh ýu nam nûô, löìng vađo ăoâ nöơi dung aâi quöịc, kïu goơi tinh thíìn tûúng thín tûúng trúơ lađ ặúơc, chùỉng ai coâ thïí bùưt beê Nhûng ai lađ ngûúđi coâ khaê nùng saâng taâc cöí ăöơng theo ăuâng tinh thíìn trïn?
Khöng heơn mađ gùơp Caê ba ngûúđi cuđng nghô ăïịn chađng trai ăang lïìu choông thi Hûúng úê Nam Ăõnh Ăoâ lađ nho sinh Nguýîn Khùưc Hiïịu vûđa trođn 22 xuín xanh – thua Baơch Thaâi Bûúêi hún möơt con giaâp Moơi viïơc trúê nïn thuíơn lúơi vò öng lađ baơn thín
ngađy cađng coâ nhiïìu “höơi kñn” ýu nûúâc hoaơt ăöơng bñ
míơt; nhiïìu höơi buön cuêa caâc nhađ tû saên dín töơc
ăang díịn thín trïn thûúng trûúđng
Ăiïìu nađy cho thíịy quöịc dín ngađy cađng yâ thûâc
hún vïì thín phíơn cuêa kiïịp nö lïơ Caâc sô phu ăaô
kïu goơi ngûúđi dín phaêi biïịt nhuơc trûúâc caâi nhuơc
míịt nûúâc, phaêi tûơ cûâu líịy mònh YÂ thûâc chñnh trõ
nađy coâ ặúơc cuông tûđ caâc cuöơc diïîn thuýịt, hö hađo
ríìm röơ cuêa caâc nhađ nho cíịp tiïịn, cuêa caâc nhađ Tíy
hoơc vađ cuêa caâc trûúđng hoơc thûơc hiïơn theo mö hònh
Ăöng Kinh Nghôa Thuơc Hoơ ăaô díịy lïn phong trađo
chíịn hûng thûúng trûúđng, cöí ăöơng thûơc nghiïơp
cho giúâi doanh nghiïơp nûúâc nhađ, khai saâng tû
tûúêng ngûúđi dín phaêi biïịt kinh doanh lađm giađu vađ
khuýịn khñch moơi ngûúđi troơng nghïì buön v.v Ăïí
lađm ặúơc nhû víơy, möơt trong nhûông ăiïìu kiïơn ăíìu
tiïn lađ ngûúđi ăöìng bang phaêi giuâp ăúô, uêng höơ líîn
nhau Víơy taơi sao trong cuöơc caơnh tranh vúâi Hoa
thûúng, ta khöng khöng kïu goơi, ăaânh thûâc tinh
thíìn tûúng thín tûúng trúơ, uêng höơ cuêa ăöìng bađo
mònh?
Chñnh giaêi phaâp tñch cûơc nađy ăaô cûâu sûơ nghiïơp
Baơch Thaâi Bûúêi luâc ăang ặâng chïnh vïnh bïn vûơc
thùỉm
Sau khi ăiïím tím qua loa, öng cho goơi laôo Thõnh
vađ öng Chíịn ăïịn gùơp mònh Öng baêo:
- Ta lađ ngûúđi Viïơt, kinh doanh trïn ăíịt Viïơt thò leô
nađo ngûúđi Viïơt khöng uêng höơ ngûúđi Viïơt? Trong
tònh thïị ngùơt ngheđo nađy, nïịu ta biïịt tuýn truýìn,
Trang 3thiïịt vúâi nhađ thú trađo phuâng Nguýîn Thiïơn Kïị Mađ
öng nađy laơi lađ anh rïí cuêa chađng nho sinh Nhúđ
víơy, khi Baơch Thaâi Bûúêi ăaânh tiïịng nhúđ cíơy thò
chađng ăöìng yâ ngay Chó trong möơt ăïm gùơp nhau
hađn huýn, chûa ùn giíơp miïịng tríìu, chađng ăaô
phoâng buât lađm xong möơt loaơt bađi vùn víìn ăuâng yâ
ắnh trïn
Cuông xin noâi thïm, chñnh tûđ möịi quan hïơ nađy
mađ vïì sau, Nguýîn Khùưc Hiïịu trúê thađnh chöî thín
thuöơc vúâi Baơch Thaâi Bûúêi
Sau khi trûúơt thi Hûúng öm nöîi buöìn quay vïì Hađ
Nöơi, Nguýîn Khùưc Hiïịu gùơp hònh aênh tûúêng nhû
chó coâ trong nhûông trang tiïíu thuýịt diïîm lïơ lađ
ngûúđi ýu lïn xe song maô vïì nhađ chöìng, trong
tiïịng phaâo nöí nhû muöịn xeâ naât con tim, chađng thò
ăau ăúân nhû ăiïn daơi! Quay vïì Nam Ăõnh, röìi
chađng lïn söịng úê chuđa Hûúng nhû muöịn xa laânh
coôi tríìn Thíịy ngûúđi em ăiïn loaơn vò thíịt tònh,
Nguýîn Thiïơn Kïị múâi döî ngon döî ngoơt röìi ặa
chađng vïì söịng trong nhađ Baơch Thaâi Bûúêi ÚÊ ăíy,
chađng ặúơc ăoơc Tín thû, ặúơc anh rïí vađ öng trao
ăöíi nhiïìu víịn ăïì, nhúđ víơy chađng ăaô coâ sûơ thay ăöíi
vïì tû tûúêng vađ nhíơn thûâc Coâ thïí noâi khöng ngoa,
baên lônh cuêa chađng sau nađy, ríịt nöíi tiïịng vúâi buât
danh Taên Ăađ, lađ ñt nhiïìu ặúơc hònh thađnh tûđ
nhûông ngađy thaâng nađy
Tûđ ăoâ, hađnh khaâch ăi tađu cuêa Baơch Thaâi Bûúêi
thûúđng gùơp nhûông ngûúđi haât xíím cíịt tiïịng ca:
Nhiïîu ăiïìu phuê líịy giaâ gûúng Ngûúđi trong möơt nûúâc phaêi thûúng nhau cuđng
Cö kia maâ ăoê höìng höìng Muöịn ra Hađ Nöơi líịy chöìng lađm quan Ăûúđng ăi hiïím trúê gian nan Tađu “Baơch Thaâi Bûúêi” doơn ăađng rûúâc díu
Duđ cho nûúâc luô söng síu
Ai vïì Nam Ăõnh ruê nhau cuđng vïì
Tiïịng vöî tay vang lïn rađo rađo Gioơng haât ăiïu luýơn vađ chíịt chûâa nhiïìu caêm xuâc nhíịt víîn lađ laôo Nhõ, ngûúđi tûđ thuúê nhoê ăaô lang thang kiïịm söịng úê chúơ Nam Ăõnh Duđ muđ, nhûng laôo coâ trong tay möơt ăaâm ăïơ tûê kiïịm söịng theo nghïì nađy Baơch Thaâi Bûúêi ăaô chiïu duơ “bùng nhoâm” cuêa laôo vïì, traê cöng cho tûđng ngûúđi möîi thaâng vađi hađo Nïịu khaâch thûúng tònh neâm cho vađi xu trong chiïịc noân túi thò hoơ ặúơc giûô riïng Caâch cû xûê nađy khiïịn hoơ caêm ăöơng vađ ăem hïịt sûâc mònh ăïí cíịt lïn tiïịng haât nhû
ru lođng ngûúđi Tiïịng lađnh ngađy möơt ăöìn xa Ai mađ khöng thíịy ngíy ngíịt khi nghe lúđi ca tiïịng haât hú tònh, ngoơt ngađo:
Chung lûng möơt chuýịn thuýìn tònh Söng bao nhiïu nûúâc ta thûúng mònh bíịy nhiïu Chuâng anh ăíy ặâng muôi chõu sađo Söng ngang gioâ taơt, anh beê vađo cađng mau Khuýn em ặđng tñnh trûúâc lo sau Cođn lûng cođn vöịn, ta nïn giađu coâ phen Khuýn em ặđng tuêi phíơn húđn duýn Coâ tađi, coâ sùưc ta lïn tiïn coâ líìn
Trang 4ngûúđi” Trïn chuýịn tađu Hađ Nöơi - Nam Ăõnh höm íịy coâ cuơ giađ ăau buơng, mïơt laê nùìm soâng xoađi dûúâi sađn Khöng möơt lúđi hoêi han, chuê tađu tûúêng cuơ bõ bïơnh dõch nïn luâc ăïịn bïịn Tín Ăïơ ăaô sai ngûúđi khïnh cuơ quùỉng lïn búđ! Viïơc lađm bíịt nhíîn nađy ăaô
bõ hađnh khaâch phaên ûâng kõch liïơt Nhín chuýơn nađy, nhađ vùn Nguýîn Cöng Hoan coâ viïịt truýơn
ngùưn Chuýịn tađu Nam phï phaân thaâi ăöơ ăoâ Vúâi
Baơch Thaâi Bûúêi, ăíy lađ cú höơi töịt ăïí öng ăííy maơnh tuýn truýìn, tííy chay tađu cuêa Hoa
Nhûông lúđi khuýịn khñch, phín tñch thiïơt hún, khúi gúơi tinh thíìn ýu nûúâc khiïịn nhiïìu ngûúđi caêm ăöơng, ăöìng tònh Hoơ ruê nhau ăi tađu cuêa öng ngađy möơt nhiïìu hún Thùưng lúơi cuêa öng lađ ăaô ăaânh thûâc ặúơc lođng tûơ tònh dín töơc, nghôa ăöìng bađo Vò thïị, ngûúđi Hoa duđ coâ xuöịng giaâ thíịp hún, bađy trođ
“khuýịn maôi” nhiïìu hún thò cuông khöng thïí caơnh tranh nöíi vúâi öng
Hún ai hïịt, Baơch Thaâi Bûúêi biïịt rùìng, möơt khi ngûúđi dín ăaô coâ yâ thûâc vïì tinh thíìn tûúng thín tûúng trúơ, “bíìu úi thûúng líịy bñ cuđng” thò hoơ nađo coâ tñnh toaân gò dùm xu ba hađo! Nhûng vúâi giaâ veâ haơ thíịp nhû víơy vïì líu dađi cuông khöng thïí cíìm cûơ nöíi, öng beđn nghô ra caâch múê cuöơc laơc quýn Trïn
ba chiïịc tađu cuêa öng ăïìu ăùơt möơt caâi öịng, múđi hađnh khaâch töịt buơng, tuđy tím, ai muöịn giuâp ñt nhiïìu thò boê tiïìn vađo trong öịng ăúô cho chuê tađu ặúơc phíìn nađo hay phíìn íịy Cuöơc laơc quýn nađy xem ra cuông hûôu hiïơu Coâ líìn khi böí öịng ra, Baơch
Röìi ra xeâ luơa may quíìn
Ăíy loan ăíịy phûúơng, ta quíy quíìn líịy nhau
Coâ nhûông bađi hoơc thuöơc lođng trong giaâo trònh cuêa
trûúđng Ăöng Kinh Nghôa Thuơc, öng cuông kheâo leâo
choơn nhûông ăoaơn coâ thïí phöí biïịn cöng khai ăïí
giao boơn haât xíím Nhiïìu khaâch ăi tađu ăaô rûng
rûng, buđi nguđi khi nghe gioơng ca kïu goơi kñn ăaâo
mađ khöng keâm phíìn da diïịt:
Ăaô sinh cuđng möơt giöịng nođi
Cuđng trong ăíịt nûúâc lađ ngûúđi ăöìng thín
Phaêi coi ruöơt thõt cho gíìn
Phaêi thûúng, phaêi xoât quíy quíìn líịy nhau
Phuâc cuđng hûúêng, hoơa cuđng ăau
Möơt gan, möơt daơ ghi síu chûô ăöìng
May ra trúđi cuông chòu lođng
Ăïí ăúđi ăïí giöịng Laơc Höìng nađy cho
Gioâ thu hiu hùưt söng höì
Sûê xanh cođn ăoâ, ắa ăöì cođn ăíy
Míịy cíu mûúơn buât giaôi bađy
Xin ngûúđi trong non nûúâc nađy cuđng nghe
Khöng dûđng laơi ăoâ, Baơch Thaâi Bûúêi cođn cho ngûúđi
túâi bïịn tađu, xuöịng tíơn caâc tađu ăïí diïîn thuýịt cöí
vuô cho tinh thíìn ăöìng bang, “tinh thíìn con Laơc
chaâu Höìng”, kïu goơi ngûúđi mònh nïn giuâp ăúô líîn
nhau thò múâi coâ thïí caơnh tranh ặúơc vúâi ngûúđi
Hoa Ta kinh doanh lađ vò lúơi ñch cuêa dín ta, chûâ
khöng chó thuíìn vò ăöìng tiïìn kiïịm ặúơc Vúâi ngûúđi
Hoa thò hoơ ăíu coâ nghô thïị Líìn noơ chiïịc tađu Long
Mön cuêa ngûúđi Hoa ăaô phaơm möơt sai líìm “chïịt
Trang 5Nïịu möơt ngûúđi khöng coâ chñ tiïịn thuê, seô bùìng lođng vúâi nhûông gò ăaô ăaơt ặúơc, Baơch Thaâi Bûúêi thò khöng Khi nhiïìu tađu cuêa ngûúđi Hoa ngađy cađng ïị íím, thíơm chñ coâ ngûúđi boê cuöơc thò öng quýịt ắnh ăííy cuöơc tranh thûúng lïn möơt mûâc cao hún nûôa Búêi öng biïịt rùìng, trong caơnh tranh lađm ùn luâc nađo
ta cuông úê tû thïị nhû con thuýìn ngûúơc thaâc, khöng tiïịn ùưt luđi
Baên lônh kinh doanh cuêa Baơch Thaâi Bûúêi ngađy cađng roô neât
Thaâi Bûúêi ăaô rûng rûng nûúâc mùưt Ai níịy ăïìu ngaơc
nhiïn, öng baêo:
- Nhòn nhûông túđ giíịy baơc nhíìu naât nhû thïị nađy,
ta biïịt noâ ăíîm bao nhiïu möì höi, bao nhiïu cûơc
nhoơc cuêa cuöơc mûu sinh quíìn quíơt Kiïịm ặúơc
ăöìng tiïìn lùưm luâc phaêi ăöí möì höi, söi nûúâc mùưt
nhûng ăöìng bađo víîn chùưt chiu dađnh duơm, uêng höơ
cho ta Ún nađy nùơng lùưm ai úi!
Noâi xong, hađm rùng öng nghiïịn chùơt, khöng cho
pheâp mònh boê cuöơc khi sûơ caơnh tranh ngađy möơt
quýịt liïơt Nhûông ăöìng tiïìn trong öịng laơc quýn
ngađy möơt nhiïìu, lùưm luâc cođn coâ caê giíịy nùm ăöìng,
hai mûúi ăöìng Doanh thu cuêa öng díìn díìn tùng
lïn
Vúâi tinh thíìn ngûúđi Nam uêng höơ viïơc lađm cuêa
ngûúđi Nam, trong mùưt quöịc dín thuúê íịy, öng lađ
möơt trong nhûông ngûúđi ặúơc tin cíơy, xûâng ăaâng
“choơn mùơt gûêi vađng”
Coâ leô Baơch Thaâi Bûúêi lađ nhađ doanh nghiïơp Viïơt
Nam trûúâc nhíịt úê ăíìu thïị kyê XX, ăaô coâ yâ thûâc víơn
duơng tinh thíìn ýu nûúâc, khai thaâc tinh thíìn tûơ tön
dín töơc nhû möơt vuô khñ sùưc beân ăïí chiïịn thùưng veê
vang ăöịi thuê caơnh tranh cuêa mònh Noâi caâch khaâc,
trong luâc cuöơc tranh thûúng khöịc liïơt ăaô ăííy öng
vađo boâng ăïm muđ mõt tûúêng chûđng khöng löịi thoaât,
thò öng ăaô biïịt tòm líịy aânh saâng tûđ lûơc lûúơng quíìn
chuâng coâ yâ thûâc dín töơc YÂ thûâc íịy coâ ặúơc lađ do
öng chuê ăöơng tòm moơi caâch ăïí khúi díơy vađ kïu goơi
lûơc lûúơng íịy uêng höơ viïơc lađm cuêa mònh
Trang 6Chûúng 6.
“H ÛÚÁNG ” VAÂ “À ÛÚÂNG ”
Nhûäng bñ quyïët kinh doanh cuãa Baåch Thaái Bûúãi thêåt khöng xa laå gò vúái chuáng ta ngaây nay Nhûng caách thûác aáp duång, cöång vúái möåt niïìm tin tuyïåt àöëi vaâo khaát voång phuåc vuå cöång àöìng, laâm phaát triïín àêët nûúác cuãa mònh laâ chñnh nghôa, àoá múái laâ thûá lûu tïn öng vaâo lõch sûã kinh doanh cuãa dên töåc
Trang 7Sûơ viïơc nađy diïîn ra vađo nùm 1912 khiïịn nhiïìu ngûúđi kinh ngaơc
Tuýịn Haêi Phođng xûa nay lađ ặúđng thuêy troơng ýịu cuêa caâc tađu Hoa kiïìu, nhûng öng víîn ngang nhiïn “liïìu mònh nhû chùỉng coâ”, víîn doông daơc bûúâc vađo giađnh quýìn chia thõ phíìn Vò thïị, möơt líìn nûôa caâc tađu Hoa kiïìu cađng cùm tûâc, hiïơp lûơc laơi cöị phaâ cho bùìng ặúơc Than öi! Bíịt cûâ thuê ăoaơn nađo cuông khöng ăaânh guơc ặúơc yâ chñ sùưt ăaâ cuêa öng Bađi hoơc víơn duơng tinh thíìn tûơ hađo dín töơc, möơt líìn nûôa ăaô giuâp öng chiïịn thùưng veê vang Tađu cuêa öng ngađy thïm ăöng khaâch Tađu cuêa ăöịi phûúng díìn díìn thûa khaâch Vïì sau khöng ñt chuê ngûúđi Hoa kiïìu boê cuöơc
Duđ khöng hiïịu thùưng, nhûng Baơch Thaâi Bûúêi laơi coâ niïìm kiïu haônh lađ mua laơi caâc tađu tûđng lađ cûđu ắch cuêa mònh Öng luön traê giaâ cao hún ngûúđi khaâc ăïí súê hûôu cho bùìng ặúơc Coâ möơt ăiïìu ăùơc biïơt lađ trong phođng lađm viïơc cuêa öng, trang trñ cuông khaâc ngûúđi Nïịu thúđi ăoâ thiïn haơ víîn chuöơng caâch treo caâc cíu ăöịi ăoê, tranh thuêy mùơc, caâc bûâc hoađnh phi sún son thïịp vađng cođn öng thò khöng Öng chó treo nhûông baêng hiïơu cuêa caâc tađu ngûúđi Hoa, ngûúđi Phaâp mađ öng ăaô mua ặúơc! Öng baêo, caâc chuê tađu cuô tröng vađo cùm tûâc bao nhiïu, öng cađng thñch thuâ bíịy nhiïu Coâ líìn mua ặúơc tađu Kim Hùìng, chuê cuô cöị líịy laơi cho bùìng ặúơc caâi baêng hiïơu bùìng ăöìng ăuâc hai chûô ăaơi tûơ ríịt “hoađnh traâng”, quýịt khöng ăïí caâi biïíu trûng danh dûơ cuêa
NGOƠN CÚĐ “GIANG HAÊI LUÍN THUÝÌN”
Trong nhûông luâc trađ dû tûêu híơu, laôo Thõnh
thûúđng hađo hûâng kïí cíu chuýơn vïì Baơch Thaâi Bûúêi
thuúê íịu thúđi mađ laôo chûâng kiïịn Ngađy noơ, chó múâi
lïn baêy, lïn mûúđi cíơu bõ böị ăaânh ăođn Böị baêo do
coâ möơt löîi nađo ăoâ, cođn cíơu khùng khùng lađ khöng!
Nhûng böị cûâ ăaânh Ban ăíìu cíơu cođn phín bua,
nhûng sau cûâ ặâng im thin thñt nhû thõt níịu
ăöng Böị cađng giađ ăođn, cíơu cađng trín ngûúđi ra
chõu ặơng chûâ khöng khoâc Maôi ăïịn khi böị mïơt
quaâ, vûđa dûđng tay roi thò cíơu laơi lùn xaê vađo böị mađ
baêo: “Böị ăaânh con nûôa ăi Con ăaô noâi con khöng
coâ löîi mađ böị cûâ ăaânh, víơy böị ăaânh chïịt con ăi!”
Öng böị thíịy laơ Sau nghiïơm laơi múâi thíịy con mònh
noâi ăuâng, noâ khöng coâ löîi thíơt!
Tñnh caâch cuêa Baơch Thaâi Bûúêi lađ víơy Möơt khi ăaô
xaâc ắnh viïơc lađm cuêa mònh lađ ăuâng, öng kiïn trò
ăeo ăuöíi, baêo vïơ ăïịn cuđng
Nay, viïơc lađm cuêa mònh ăaô ặúơc quöịc dín uêng
höơ thò öng hađo hûâng nuöi yâ ắnh mua thïm tađu,
múê röơng thõ trûúđng Sau khi ăaânh baơi ăöịi thuê caơnh
tranh trïn tuýịn ặúđng Nam Ăõnh - Hađ Nöơi, Nam
Ăõnh - Bïịn Thuêy (Nghïơ An), Baơch Thaâi Bûúêi bùưt
ăíìu cho tađu chaơy thïm tuýịn ặúđng Haêi Phođng
Trang 8Thaâi Bûúêi Ăiïím cuêa caâc bïịn xïịp theo thûâ tûơ lađ bïịn tađu Tíy Ăiïịc (tûâc chuê haông Sauvage, tai bõ ăiïịc), bïịn tađu Baơch Thaâi Bûúêi, bïịn tađu cuêa Hoa kiïìu nhû Giang Mön, Long Mön
Nùm 1915, möơt líìn nûôa tïn tuöíi Baơch Thaâi Bûúêi cađng vang döơi trïn thûúng trûúđng Ăoâ lađ nùm cöng
ty Marty - D’Abbadie phaâ saên Ngoađi viïơc mua ặât
ba chiïịc tađu thú líu nay, öng cođn mua luön míịy chiïịc khaâc nûôa – kïí caê chiïịc thuýìn ăöơi bïì thïị nhíịt cuêa cöng ty nađy
Ngoađi ra, öng cuông nuöi yâ ắnh tòm choơn thïm möơt võ trñ múâi ăïí ăùơt truơ súê chñnh Võ trñ múâi theo öng chó coâ thïí lađ Haêi Phođng, búêi núi ăíy coâ võ trñ chiïịn lûúơc ríịt quan troơng cuêa möơt thađnh phöị cûêa biïín Khöng chó coâ haêi caêng lúân, khu cöng nghiïơp tíơp trung mađ noâ cođn lađ möơt vuđng nöng nghiïơp röơng lúân Tûđ nùm 1876, ngûúđi Phaâp ăaô xíy dûơng haêi caêng Haêi Phođng Noâ trúê thađnh ăíìu möịi giao thöng thuíơn lúơi vúâi caâc ặúđng löơ, caâc cûêa söng lúân vađ hađng trùm hođn ăaêo lúân nhoê Hún nûôa, vúâi ắa danh Haêi Phođng bao giúđ cuông voơng lïn trong tím thûâc cuêa öng niïìm tûơ hađo cuêa öng cha tûđng ăöí maâu xûúng giûô nûúâc, lađ hònh aênh oai huđng cuêa nûô tûúâng Lï Chín, cuêa caâc bíơc hiïơt kiïơt anh huđng nhû Ngö Quýìn, Lï Hoađn, Tríìn Hûng Ăaơo tûđng ăaânh ăuöíi keê thuđ phûúng Bùưc trïn dođng söng Baơch Ăùìng lõch sûê
Tûđ thaâng 4.1916, Baơch Thaâi Bûúêi chñnh thûâc líơp nghiïơp úê Haêi Phođng Cú ngúi ăöì söơ cuêa öng nùìm
mònh loơt vađo tay öng Khöng chõu thua, öng thú
luíơt sû, chõu míịt thïm tiïìn ăođi laơi cho bùìng ặúơc
ăïí treo chúi!
Tû thïị nađy khiïịn ta nhúâ ăïịn hònh aênh võ tûúâng
soaâi trïn chiïịn trûúđng, sau khi kïịt thuâc cuöơc giao
tranh khöịc liïơt thò quýịt phaêi cùưt ăíìu cuêa keê thuđ!
Chó sau hai nùm múê thïm tuýịn ặúđng Haêi
Phođng, Baơch Thaâi Bûúêi khúịch trûúng thïm nhiïìu
chi nhaânh ăïí coâ thïí quaên lyâ cöng viïơc thuíơn lúơi
nhíịt Ngoađi truơ súê chñnh taơi Nam Ăõnh – möơt
vuđng ăíịt vùn víơt nöíi tiïịng vúâi hai “ăùơc saên” lađ
“Ăoơc thú Xûúng, ùn chuöịi ngûơ” – víîn giao cho
öng Laô Quyâ Chíịn cai quaên thò ngađy 1.6.1914,
öng múê thïm chi nhaânh Bïịn Thuêy (Nghïơ An), giao
cho Babou quaên lyâ
Kïị ăïịn, ngađy 1.8.1914, öng lai múê chi nhaânh úê
Hađ Nöơi vađ giao cho öng Offhause quaên lyâ Vïịt tñch
truơ súê ăoâ, nay cođn lûu laơi úê trûúâc Cöơt Ăöìng Höì
ặúđng Búđ Söng (Quai Guillemoto – nay phöị Tríìn
Quang Khaêi) Ăoâ lađ ngöi nhađ ba tíìng, chín tûúđng
híìm xíy ăaâ xanh (sau lađ möơt böơ phíơn cuêa Súê
Thûúng chñnh) Goơi khu vûơc nađy lađ Cöơt Ăöìng Höì vò
thuúê ăoâ, chñnh quýìn thûơc dín Hađ Nöơi ăaô cho
tröìng möơt cöơt sùưt cao, trïn gùưn möơt caâi ăöìng höì
vuöng vûâc böịn mùơt ăïí ngûúđi dín xem giúđ lïn
xuöịng tađu thuêy
Tûđ ăíy, trong lõch caâc tađu thuêy chaơy tuýịn ặúđng
Hađ Nöơi Haêi Phođng, Hađ Nöơi Nam Ăõnh, Hađ Nöơi
-Tuýn Quang, Hađ Nöơi - Chúơ Búđ coâ tađu cuêa Baơch
Trang 9trïn búđ söng Tam Baơc Vò phöị bïn söng Tam Baơc
nïn ăùơt tïn lađ phöị Tam Baơc Luâc múâi hònh thađnh,
phöị nađy coâ tïn lađ Quai Mareâchal Foch Sau Caâch
maơng thaâng Taâm ăöíi tïn goơi lađ bïịn Baơch Thaâi
Bûúêi vađ duy trò ăïịn ngađy nay Khi öng ăïịn líơp
nghiïơp, con ặúđng nađy vùưng veê, ñt ngûúđi qua laơi thò
nay díìn díìn trúê thađnh chöịn síìm uíịt, naâo nhiïơt
ngađy ăïm, thuýìn beđ tíịp níơp
Choơn võ trñ múâi, Baơch Thaâi Bûúêi cođn thûđa hûúêng
möơt thađnh quaê mađ ngûúđi Phaâp ăaô thûơc hiïơn Trûúâc
ăíy, tađu biïín ra vađo caêng Haêi Phođng víîn qua cûêa
Cíịm, nhûng luöìng tađu nađy luön bõ sa böìi, gíy khoâ
khùn cho tađu múân nûúâc lúân qua laơi Vò thïị tûđ nùm
1911, ngûúđi Phaâp ăaô cho ăađo kïnh Ăònh Vuô nöịi
luöìng Baơch Ăùìng vúâi dođng söng Cíịm hònh thađnh
luöìng tađu vađo caêng tûđ cûêa Nam Triïơu, thay cho
luöìng tađu cuô úê cûêa Cíịm Duđ ngûúđi Phaâp ăađo kïnh
Ăònh Vuô nöịi söng Cíịm vúâi cûêa Baơch Ăùìng, nhûng
hoơ víîn giûô laơi cûêa Cíịm ăïí thoaât phuđ sa ra biïín Sûơ
kiïơn nađy ăaânh díịu möịc quan troơng trong lõch sûê
phaât triïín caêng biïín Haêi Phođng
Vïì ăíy, cöng viïơc cuêa öng ngađy möơt tíịt bíơt hún
Tûđ phña ngoađi cûêa nhòn vađo, ăïm ăïm thiïn haơ víîn
thíịy ngoơn ăeđn toêa saâng trïn bađn lađm viïơc Coâ möơt
bađi toaân khoâ mađ öng ăang ăau ăíìu, chûa thïí giaêi
quýịt ặúơc Trûúâc ăíy khi caơnh tranh vúâi Hoa
kiïìu, ta ăaô kïu goơi sûơ uêng höơ cuêa ăöìng bađo,
nhûng viïơc lađm nađy thò khöng thïí Víơy phaêi lađm
thïị nađo ăíy? Öng suy nghô nhiïìu nhûng víîn chûa tòm ra caâch giaêi quýịt húơp lyâ
Líu nay, möîi luâc tađu hû hoêng thò phaêi thú caâc nhađ maây úê Haêi Phođng sûêa chûôa Nhûng ăíu phaêi coâ tiïìn lađ ặúơc Do sûơ xuâi giuơc cuêa caâc ăöịi thuê caơnh tranh nïn khöng ñt líìn öng lím vađo caênh dúê khoâc dúê cûúđi, lùưm nöîi nhiïu khï Khöng nhûông bõ bùưt bñ, líịy tiïìn cao hún mađ chíịt lûúơng sûêa chûôa cuông khöng ra gò! Víơy mađ víîn cûâ chíìu chûơc, ngíơm böì hođn lađm ngoơt! Nay cú ngúi ngađy möơt phaât triïín thò khöng thïí tiïịp tuơc bõ ăöơng nhû thïị Öng ăang nghô ăïịn viïơc xíy dûơng möơt nhađ maây sûêa chûôa tađu! Ûúâc mú nađy vûúơt ngoađi tíìm tay cuêa Baơch Thaâi Bûúêi Öng khöng ăuê tiïìn vađ thúđi gian ăi ra nûúâc ngoađi mua sùưm ặúơc toađn böơ maây moâc ăïí hònh thađnh möơt nhađ maây theo ăuâng nghôa cuêa noâ Khi cöng ty Marty - D’Abbadie phaâ saên, duđ ăaô mua ặât
ba chiïịc tađu ăang thú vađ mua thïm míịy chiïịc khaâc, öng cođn muöịn mua luön caê nhađ maây nûôa Thïị nhûng, viïơc thûúng lûúơng gùơp phaêi nhiïìu khoâ khùn, vò cuông coâ nhiïìu cöng ty cuêa ngûúđi Phaâp, ngûúđi Hoa lùm lùm nhaêy vađo phaâ bônh Hoơ khöng mua mađ laơi thú Thú khöng phaêi nhùìm phuơc vuơ cho cöng viïơc sûêa chûôa tađu, chó nhùìm taơo aâp lûơc, gíy khoâ khùn, ngùn caên khöng cho öng phaât triïín Möơt cöng ty cuêa ngûúđi Phaâp cöị thú vađ ăaô thú ặúơc nhađ maây ăoâ, nhûng laơi ăïí khöng! Trong khi mònh cíìn ăïí sûê duơng, noâ laơi ăïí cho coê moơc! Oaâi oùm thíơt
Trang 10- Ăaâng buöìn gò?
Laôo Thõnh víîn nheơ nhađng:
- Chuâng ta lađ ngûúđi söịng vò nghïì, chïịt cuông vò nghïì Vò ýu nghïì mađ ngađi ăaô baân laơi tađu beđ cho chuâng töi Khöng chó vò ặúơc ngađi baân vúâi giaâ húơp lyâ mađ chuâng töi cođn caêm ăöơng vò ngađi ăaô tin cíơy trao laơi tađi saên Sûơ tin cíơy nïn nađy coâ ặúơc lađ do ngađi ăaânh giaâ chuâng töi chñ thuâ lađm ùn Töi ngúđ rùìng, nïịu coâ keê boê ăöìng tiïìn ra mua tađu beđ cuêa cöng ty ngađi röìi vûât vađo xoâ xónh thò ngađi ríịt ăöîi ăau lođng!
Ăûúơc lúđi nhû cúêi tíịm lođng Laôo Marty xuâc ăöơng, sao coâ ngûúđi laơi hiïíu mònh ăïịn thïị? Laôo ăïịn vúâi söng nûúâc chó vò ýu nghïì Thađnh líơp cöng ty chó
vò ýu nghïì Nhûng röìi sûơ biïịn ăöơng cuêa cuöơc Chiïịn tranh Thïị giúâi líìn thûâ Nhíịt, taơi “míîu quöịc” cuông coâ nhiïìu xaâo tröơn Ăiïìu nađy ăaô lađm aênh hûúêng ăïịn cöng viïơc lađm ùn cuêa cöng ty laôo Viïơc chuýn chúê hađng hoâa cho chñnh quýìn vađ quín ăöơi Phaâp taơi Bùưc Kyđ ngađy möơt thûa díìn, khi mađ nhađ nûúâc tíơp trung lûơc lûúơng phuơc vuơ cho cöng cuöơc chiïịn tranh taơi chñnh quöịc Cuöịi cuđng, cöng
ty phaâ saên Duđ baân laơi tađi saên, lođng ăau nhû cùưt, nhûng laôo Marty tûơ an uêi ăaô baân cho ngûúđi cuông ýu nghïì lađ Baơch Thaâi Bûúêi Tûđ ngađy ăoâ, laôo ăím
ra uöịng rûúơu cađng túơn vađ tím trñ trúê nïn baơc nhûúơc
Laôo Thõnh ăöơt ngöơt cùưt suy nghô cuêa Marty:
- Thûa ngađi, chuâng töi cuông ăau lođng nhû ngađi
Vúâi Baơch Thaâi Bûúêi ăíy lađ sûơ trïu ngûúi, lađ möơt
ăođn caơnh tranh kiïíu múâi Leô nađo ta boâ tay?
Töịi nay, sau khi nghe ăöịc cöng Nguýîn Vùn
Phuâc baâo caâo laơi tònh hònh cuêa nhađ maây nađy, öng
cađng nön noâng Híìu hïịt maây moâc úê ăoâ cođn töịt, nïịu
thuöơc vïì tay mònh thò khaâc nađo thuýìn ta ra khúi
gùơp gioâ! Ngíîm nghô möơt laât, öng baêo tađi xïị líịy xe
húi ặa mònh vađ laôo Thõnh ăïịn nhađ laôo Marty –
giaâm ăöịc cöng ty Marty - D’Abbadie
Sau vađi lúđi chađo hoêi, öng ăi thùỉng vađo víịn ăïì:
- Thûa ngađi, trûúâc ăíy töi ăaô nhiïìu líìn híìu
chuýơn muöịn mua laơi nhađ maây cuêa ngađi, nhûng
ngađi cûâ chíìn chûđ maôi röìi cho ngûúđi khaâc thú Töi
thíơt sûơ khöng hiïíu nguýn do nhû thïị nađo? Nïịu
khöng bõ ăaânh giaâ lađ keê tođ mođ, töi mong moêi xin
ngađi noâi ăöi lúđi ăïí töi hiïíu thïm, khoêi ngađy ăïm
íịm ûâc
Laôo Marty víîn giûô thaâi ăöơ im lùơng Thíịy víơy laôo
Thõnh cuông lûơa lúđi noâi thïm:
- Khi caâc ngađi múê cöng ty, xíy dûơng nhađ maây thò
mong muöịn cöng viïơc ùn nïn lađm ra, nay chùỉng
may thíịt baơi thò cuông buöìn thíơt Chuýơn nađy
khöng ai muöịn caê Nhûng theo töi chuýơn nađy
khöng ăaâng buöìn, vò tađu beđ cuêa öng ăaô ặúơc
chuâng töi mua laơi vađ sûê duơng ăuâng cöng nùng nhû
trûúâc Ngađy ngađy ngađi víîn thíịy tađu cuêa ngađi hoaơt
ăöơng ngûúơc xuöi trïn bïịn baôi
Ngíơp ngûđng möơt laât, laôo Thõnh nheơ nhađng:
- Chó coâ ăiïìu ăaâng buöìn lađ