Chûúng 3.Baơch Thaâi Bûúêi thađnh cöng vađ thu huât ặúơc nhiïìu ngûúđi tađi vïì cuđng dûơng nghiïơp vúâi mònh vò hai lyâ do: öng lađ ngûúđi ríịt biïịt caâch ăöịi ăaôi vađ tin tûúêng nhûô
Trang 1Chûúng 3.
Baơch Thaâi Bûúêi thađnh cöng vađ thu huât ặúơc nhiïìu ngûúđi tađi vïì cuđng dûơng nghiïơp vúâi mònh vò hai lyâ do: öng lađ ngûúđi ríịt biïịt caâch ăöịi ăaôi vađ tin tûúêng nhûông cöơng sûơ cuêa mònh; quan troơng hún, Baơch Thaâi Bûúêi coâ möơt khaât voơng khùỉng ắnh ăùỉng cíịp cuêa doanh nhín Viïơt Nam trong möơt xaô höơi mađ ngûúđi Phaâp cíìm quýìn, ngûúđi Hoa lađm giađu
Vúâi hai súơi díy íịy, Baơch Thaâi Bûúêi ăaô phaât hiïơn vađ kïịt nöịi ặúơc nhiïìu giaâ trõ tñch cûơc xung quanh mònh
Löịi vaơy ặúđng cong ăaô thuöơc lađu.
Lui túâi ăïìu quýìn tađi xïị caê,
Baêo gò lađm níịy, biïịt gò ăíu!
Cođn Baơch Thaâi Bûúêi, sau khi nùưm trong tay söị
vöịn ăaô tñch luôy ặúơc, öng khöng ăïí ăöìng tiïìn nguê
ýn trong keât sùưt Tiïìn phaêi ăeê ra tiïìn Ăoâ lađ
nguýn tùưc mađ öng luön tûơ nhùưc nhúê mònh Öng
ríịt tím ăùưc vúâi cíu noâi cuêa öng bađ tûđng daơy, phaêi
ăem tiïìn ra ra kinh doanh, vò “tiïìn trong nhađ tiïìn
chûêa, tiïìn ra khoêi cûêa tiïìn ăeê” Suy nghô nađy cađng
ặúơc cuêng cöị do trûúâc ăíy luâc sang Phaâp, tham
quan caâc nhađ maây cuêa chuê tû baên, öng cuông tòm
hiïíu, thu thíơp ặúơc kinh nghiïơm ăíìu tû vađ sûê
duơng ăöìng vöịn nhû thïị nađo hiïơu quaê nhíịt
Tûđ ăíy, öng bùưt ăíìu bûúâc vađo möơt lônh vûơc kinh
doanh khaâc
Trang 2xuíịt caêng vađ “thùưng ăíơm” trïn thûúng trûúđng Nhûng than öi, caâi thoâi ăúđi “thíịy thiïn haơ ùn khoai, mònh cuông vaâc mai ăi ăađo” lađ leô thûúđng tònh Búêi khi ta nhòn ra möịi lúơi nađy thò nhiïìu ngûúđi khaâc cuông thïị Thiïn haơ ăöí xö nhau ăi buön ngö,
vò thïị giaâ tùng lïn ăöơt ngöơt Ăiïìu nađy khöng súơ, nïịu mònh trûúđng vöịn hún ngûúđi ta Nghô thïị, öng laơi cađng döịc vöịn ra nhiïìu hún nûôa, nhûng oaâi oùm khöng lûúđng ặúơc trûúâc lađ ngö míịt muđa Khöng thïí thu mua ăuâng söị lûúơng ăaô kyâ giao keđo vúâi haông buön
Biïịt khöng gùơp thúđi, ăïí giûô uy tñn, Baơch Thaâi Bûúêi chuê ăöơng ăïìn buđ húơp ăöìng nhû ăaô thoêa thuíơn, chûâ khöng ăïí xaêy ra chuýơn thûa kiïơn löi thöi, míịt uy tñn Ăíy cuông lađ baên tñnh hún ngûúđi cuêa Baơch Thaâi Bûúêi: möơt khi ăaô biïịt khöng thïí xoay xúê ặúơc nûôa thò öng nhanh choâng tòm löịi thoaât phuđ húơp nhíịt
Ăïìn buđ xong, suöịt míịy ngađy liïìn öng ngao ngaân
thúê dađi Chao öi! Cíu thú trong Cung oaân ngím
khuâc sao laơi víơn vađo ăúđi mònh? “Bûđng con mùưt díơy
thíịy mònh tay khöng” Gíìn míịy vaơn baơc chùưt boâp ăaô ăöơi noân ra ăi möơt caâch choâng vaânh! Buöìn naôo ruöơt Ăau ăúân quaâ! Bíy giúđ mònh lađm gò vúâi söị vöịn
ñt oêi cođn laơi? Ăang bùn khoùn suy nghô nhû thïị, böîng nghe tiïịng ru con tûđ hađng xoâm voơng sang:
Möơt mai ai chúâ boê ai Chó thïu nïn gíịm, sùưt mađi nïn kim
THÍỊT BAƠI ĂÍÌU TIÏN
Sau khi tñch luôy söị vöịn lúân, thöng thûúđng ngûúđi
ta choơn giaêi phaâp an toađn ăïí giûô ăöìng vöịn nhû tíơu
ruöơng, mua nhađ cíìn gò phaêi nhoơc tím nùơng trñ
mađ mûu tñnh viïơc khaâc nûôa Nhûng Baơch Thaâi Bûúêi
thò khöng Öng cuđng ngûúđi baơn vong niïn lađ laôo
Thõnh bađn baơc hûúâng ăíìu tû múâi Öng ríịt tin laôo
Thõnh, vò ngay tûđ caâi thuúê múâi chín ûúât chín raâo
bûúâc vađo thûúng trûúđng, ăi khai thaâc göî tađ-veơt thò
ăaô coâ laôo saât caânh Chñnh laôo thay mùơt öng quaân
xuýịn nhín cöng, nghiïơm thu thađnh phíím Nhiïìu
ngûúđi cûâ tûúêng giûôa öng vađ laôo Thõnh coâ möịi quan
hïơ ruöơt thõt Nhûng khöng phaêi Laôo tïn thíơt lađ
Nguýîn Vùn Thõnh Trong möơt líìn vïì qú, gùơp laơi
ngûúđi baơn cíơt ruöơt cuêa böị mònh thuúê nhoê, ăang
söịng trong caênh ngheđo tuâng cuđng cûơc, öng ăaô cho
vay caê trùm ăöìng baơc khöng líịy laôi Chõu ún nađy,
laôo Thõnh xin ặúơc theo giuâp öng ăïí traê núơ Ăûúơc
caâi laôo nađy chíịt phaâc, chõu thûúng chõu khoâ, ùn
cuơc noâi hođn, khöng möìm meâp teâp nhaêy, khöng nïì
hađ viïơc lúân viïơc nhoê
Sau khi bađn baơc, caê hai quýịt ắnh döịc hïịt vöịn
ăi buön ngö, nhùìm cung cíịp cho möơt haông thu
mua cuêa ngûúđi Phaâp taơi Haêi Phođng Húơp ăöìng ăöi
bïn ăaô kyâ xong Bíịy giúđ, coâ nhiïìu ngûúđi buön ngö
Trang 3sang lônh vûơc tñn duơng? Roô rađng, so vúâi nhiïìu ngûúđi thúđi bíịy giúđ trong lađm ùn cođn dûơa vađo kinh nghiïơm, thò öng cođn biïịt tiïịp thu thïm möơt nguöìn tri thûâc tûđ saâch nûôa
Tûđ sûơ gúơi yâ trong trang saâch íịy, Baơch Thaâi Bûúêi quýịt tím lao vađo möơt hûúâng ăi múâi Suy nghô íịy ăaô lađm öng khoaâi chñ vađ móm cûúđi Nuơ cûúđi chûa tùưt trïn möi, böîng coâ ngûúđi ăöơt ngöơt ăöơi mûa bûúâc vađo A! Laôo Thõnh
Kïí cuông laơ Ăaô tin vađo ai, Baơch Thaâi Bûúêi tin ăïịn cuđng Khöng bao giúđ öng coâ thaâi ăöơ “giađu ăöíi baơn, sang ăöíi vúơ” Luâc nađo cuông trûúâc sau nhû möơt Nhúđ víơy, nhûông ai ăaô ặúơc öng choơn lađm baơn, lađm ngûúđi cöơng sûơ thò hoơ möơt buơng möơt daơ vúâi öng Nhûng ăïí ặúơc öng choơn lađm ngûúđi tím phuâc, ngûúđi ăoâ phaêi qua thûê thaâch cuêa öng, nhiïìu luâc cuông oaâi oùm Thuúê cođn khai thaâc göî lađm tađ-veơt,
do khöng chõu ặơng nöíi gian khöí, phíìn nhúâ vúơ nhúâ con nïn laôo Thõnh xin nghó viïơc Nghe tin nađy, öng thoaâng bađng hoađng vò trùm cöng ngađn viïơc ăang bïì böơn nhû thïị, khöng coâ laôo Thõnh thò sao ăíy? Ai giûô keât, tñnh toaân thu chi?
Vađo luâc nûêa khuya, öng ăïịn gùơp laôo Thõnh vađ tríìm tônh:
- Líu nay töi víîn xem laôo nhû ngûúđi cíơt ruöơt Böị töi vúâi laôo lađ baơn tûđ thuúê chùn tríu, röìi luâc thíịt baât, laôo cûu mang böị töi Ún íịy lađm sao töi traê nöíi? Húôi öi, böị töi chùỉng may súâm vïì vïì chñn suöịi, nay nhòn laôo thò töi nhû thíịy hònh aênh cuêa böị töi
ÛĐ nhó? Öng bađ mònh noâi coâ sai ăíu! “Chó thïu
nïn gíịm, sùưt mađi nïn kim” kia mađ Nïịu mònh
quýịt tím lađ ặúơc Nhûng lađm gò bíy giúđ?
Chiïìu nay öng nùìm khoeđo trong nhađ, ngoađi sín
mûa cuöịi ăöng lay bay Mûa nhû bađo da cùưt
xûúng Trúđi reât buöịt Gioâ ngoađi söng thöíi löìng löơng
Vođm cíy síìu ăöng quùơn mònh trong gioâ lúân Mûa
nhû ríy böơt Bíơt ngûúđi díơy, Baơch Thaâi Bûúêi vúâ líịy
öịng ăiïịu thuöịc lađo Möơt ăoâm lûêa loâe saâng chíơp
chúđn Thuöịc lađo Vônh Baêo ngon phaêi biïịt Öng rñt
möơt húi dađi Thong thaê nhaê khoâi Khoâi bay lúđn vúđn
trong khöng gian laơnh coâng Röìi thuíơn tay, öng vúâ
líịy quýín saâch Chrestomathie Annamite (Vùn
tuýín An Nam) cuêa Edmond Nordemann in nùm
1898 Líơt vađi trang, vađ con mùưt cuêa öng dûđng laơi
ríịt líu úê trang 286
A! Taơi sao ta khöng daâm ăíìu tû vađo viïơc lađm múâi
meê nađy nhó? Lúô coâ thíịt baơi? Bíịt quaâ cuông trúê laơi
vúâi hai bađn tay trùưng nhû caâi thúđi múâi vađo ăúđi kiïịm
söịng lađ cuđng chûâ gò? Höìi ăoâ, chó vúâi múâ kiïịn thûâc,
möơt söị vöịn ngoaơi ngûô cođn kiïịm ặúơc ăöìng ra ăöìng
vađo; chûâ bíy giúđ sau lûng cođn coâ vúơ, bïn caơnh cođn
coâ laôo Thõnh tíơn tuơy giuâp ăúô thò súơ gò thíịt baơi? Nghô
thïị, öng ăoơc laơi nhûông trang viïịt íịy möơt líìn nûôa
Ăoâ lađ nhûông trang mađ öng giaâo hoơc Edmond
Nordemann viïịt vïì Tñn duơng, lúơi tûâc vađ cho vay
nùơng laôi.
Nhûông víịn ăïì nađy, khöng phaêi ai cuông hiïíu möơt
caâch rađnh reô Vúâi Baơch Thaâi Bûúêi lađ möơt sûơ gúơi yâ
cho hûúâng lađm ùn múâi Taơi sao mònh khöng bûúâc
Trang 4Nam Ăõnh, Baơch Thaâi Bûúêi ẵnh ăaơc tham gia Kïịt quaê öng ăaô thùưng thíìu Ăoâ lađ nùm 1906
Vïì dõch vuơ cíìm ăöì taơi Viïơt Nam, Sađi Gođn lađ núi thûơc hiïơn trûúâc nhíịt Ngađy 10.5.1893, Thöịng ăöịc Nam Kyđ ban hađnh nghõ ắnh cho pheâp múê hiïơu cíìm ăöì Theo ăoâ, trong caâc cuöơc ăíịu giaâ, ngûúđi nađo traê tiïìn cao hún hïịt cho chñnh phuê thò ặúơc quýìn ặâng ra múê tiïơm vađ phaêi ăoâng tiïìn úê quyô trûô kim.Vúâi nhiïìu ngûúđi ăíy lađ lônh vûơc khaâ maơo hiïím, vò híìu nhû chó coâ ngûúđi Hoa hoùơc ngûúđi Phaâp ăang nùưm ăöơc quýìn Ngûúđi chuê ngoađi vöịn tiïịng Phaâp hađnh nghïì theo luíơt ắnh, cođn phaêi coâ chuýn mön thíím ắnh ăíu lađ vađng, ngoơc quyâ, kim cûúng, cađ raâ ăïí ăaânh giaâ chíịt lûúơng cuêa nûô trang mađ ặa tiïìn ra, luâc khaâch ăïịn cíìm Nïịu ăaânh giaâ khöng chñnh xaâc thò saơt nghiïơp dïî nhû chúi Ăoâ lađ chûa kïí caâc chuê khaâc cođn tung ra nhûông ăođn hiïím hoâc ăïí caơnh tranh, giađnh ăöơc quýìn cho vay Nhûng Baơch Thaâi Bûúêi víîn vûông tin úê khaê nùng cuêa mònh
Trong haông cíìm ăöì cuêa mònh, öng chuê yâ chó sûê duơng ngûúđi Viïơt giuâp viïơc, öng muöịn chûâng minh rùìng, ta khöng thua keâm ai trïn thûúng trûúđng Ngoađi laôo Thõnh nay cođn coâ thïm nhiïìu ngûúđi khaâc nûôa, hoơ ăaô nùưm caâc cûúng võ quaên lyâ, giaâm ắnh, thuê quyô Nhiïìu ngûúđi nhađ trong gia ằnh öng – kïí caê vúơ – khöng ăöìng tònh caâch öng phín cöng nhû thïị Hoơ cho rùìng, vúâi söị vöịn lúân vađ cöng viïơc nhû thïị, nïịu giao tíịt tíìn tíơt cho ngûúđi ngoađi mađ hoơ phaên thò chó coâ vúô núơ! Öng chó cûúđi:
Nghe nhûông lúđi caêm ăöơng íịy, laôo Thõnh rín ríịn
nûúâc mùưt Öng laơi noâi:
- Líu nađy laôo theo giuâp töi, ăöìng cam cöơng khöí,
vui buöìn coâ nhau nhûng chùỉng roô töi coâ lađm gò
phíơt lođng? Hay laôo boê töi ăïí lađm chöî khaâc ặúơc
hún lûúng thò laôo cûâ baêo thíơt, töi seô traê nhû thïị
Gioâ víîn thöíi, caânh cûêa rung lïn bíìn bíơt Ăaô
míịy höm nay, bađ vúơ cuêa Baơch Thaâi Bûúêi víîn cođn
ăay nghiïịn viïơc öng toê ra quaâ tin cíơy úê laôo Thõnh
Tíịt tíìn tíơt moơi viïơc lúân nhoê, ngay caê söí saâch thu
chi ăïìu möơt tay laôo nađy nùưm giûô Chöìng mònh tin
úê laôo nađy ăïịn thïị lađ cuđng Ai ăúđi trong cöng viïơc
lađm ùn, khöng tin úê vúơ mađ laơi giao quýìn cho
ngûúđi ngoađi Cûâ thïị, giûôa bađ vúơ Baơch Thaâi Bûúêi vúâi
laôo Thõnh cûâ nhû sûđng vúâi moô Trúđi khöng chõu ăíịt
thò ăíịt chùỉng chõu trúđi Lađ ngûúđi ặâng giûôa, öng khöí
tím hïịt sûâc Nhûng duđ coâ gò ăi nûôa, thò öng víîn tin,
víîn giûô laôo Thõnh bïn mònh, ăún giaên chó vò laôo lađ
ngûúđi töịt, tíơn tuơy vúâi cöng viïơc Mađ khöng riïng gò
laôo Thõnh, sau nađy nhûông ai ăaô cuđng húơp taâc thò
öng luön tòm moơi caâch giûô hoơ líu dađi Tñnh caâch nađy
ăaô goâp phíìn khöng nhoê giuâp öng gùơt haâi nhûông
thađnh cöng trïn thûúng trûúđng
Sau khi nghe öng trònh bađy yâ ăöì, laôo Thõnh gíơt
guđ taân thađnh Vò thïị, öng cađng quýịt chñ hún
Khöng phaêi chúđ ăúơi líu, khi hay tin chñnh phuê
baêo höơ múê cuöơc ăíịu giaâ lônh trûng(1) nhađ cíìm ăöì
1 Lônh trûng: nhíơn möơt viïơc kinh doanh cuêa nhađ nûúâc röìi nöơp thúị.
Trang 5khöng coâ caâi hoơc nađo khaâc nûôa, nïn phađm ngûúđi
ăi hoơc lađ hoơc ăaơo Nho hïịt caê Ăaơo Nho coâ caâi ắa
võ ăöơc tön, nïn híìu nhû thađnh möơt tön giaâo; mađ thûơc ra cuông chñnh lađ caâi quöịc giaâo cuêa nûúâc Nam tûđ xûa ăïịn giúđ Nhûông ngûúđi phuơng sûơ caâi quöịc giaâo ăoâ, tûâc lađ nhađ nho Víơy thò nhađ nho lađ keê coâ hoơc hađnh, biïịt chûô nghôa; nhađ nho lađ bíơc thûâc giaê xaô höơi trong nûúâc; nhađ nho lađ tñn ăöì cuêa caâi tön giaâo hoơ Khöíng Vïì ặúđng xaô höơi, vïì ặúđng chñnh trõ, vïì ặúđng tri thûâc, tinh thíìn ăïìu coâ möơt caâi ắa
võ ăùơc biïơt, ăöịi vúâi möơt chûâc vuơ ăùơc biïơt Chûâc vuơ nađy cao quyâ, coâ thïí goơi lađ möơt thiïn chûâc ặúơc, vò lađ chûâc vuơ hûúâng ăaơo cho quöịc dín, lađm tiïu biïíu
cho caê nûúâc” (Phaơm Quyđnh - Taơp chñ Nam Phong
söị 172, thaâng 5.1932)
Duđ khöng líơp luíơn ặúơc nhû thïị, nhûng coâ thïí bùìng nhíơn thûâc, bùìng kinh nghiïơm cuêa möơt ngûúđi lõch laôm tûđng traêi, thíơm chñ bùìng caê linh caêm, Baơch Thaâi Bûúêi ăaô nhíơn ra ăiïìu ăoâ Coâ nhû thïị, öng múâi giao viïơc ăiïìu hađnh chung cho nhađ nho Laô Quyâ Chíịn Theo öng, trong tím lyâ cuêa ngûúđi Viïơt ăíìu thïị kyê XX khi tiïịp xuâc vúâi nhûông ngûúđi xuíịt thín tûđ cûêa Khöíng sín Trònh, tu tím dûúông tñnh theo ăaơo Thaânh hiïìn ăïìu coâ thaâi ăöơ kñnh troơng Búêi ăoâ lađ haơng ngûúđi coâ ăaơo ặâc, khöng thïí lađ ngûúđi lađm ùn gian döịi, mua möơt baân mûúđi, trúê cúđ líơt loơng, treo ăíìu dï baân thõt choâ Quaê thíơt nhû thïị, sûơ tñnh toaân cuêa öng khöng sai Khi giao dõch, öng Chíịn ăaô taơo ra sûơ tin tûúêng núi khaâch hađng,
- Kinh doanh trïn thûúng trûúđng ngûúđi Hoa hún
ta lađ úê chöî coâ chûô tñn Vò chûô tñn, hoơ sùĩn sađng hy
sinh tíịt caê chó vò lúơi ñch chung Giao keđo ăöi bïn
nađo coâ gò? Möơt maênh giíịy löơn líơn lûng cuông
khöng! Möơt chûô kyâ cuông khöng! Thïị mađ hoơ daâm
ặa ra míịy vaơn baơc ăïí buön chung Chùỉng leô
ngûúđi Viïơt ta khöng lađm ặúơc nhû thïị sao? Ta coâ
thíơt lođng tin ngûúđi thò ngûúđi múâi tin ta
“DUƠNG NHÍN NHÛ DUƠNG MÖƠC”
Chñnh vò tin ngûúđi nïn öng múâi giao cho nhiïơm
vuơ quaên lyâ, ăiïìu hađnh cöng viïơc cho öng Laô Quyâ
Chíịn – huđn vöịn lađm ùn chung Búêi hai lyâ do Thûâ
nhíịt, öng Chíịn trûúâc ăíy ăaô tûđng lađm cöng cho
ngûúđi Hoa nïn ñt nhiïìu ăaô thöng thaơo cöng viïơc
Thûâ hai, quan troơng hún, vađ cuông lađ chöî hún
ngûúđi cuêa Baơch Thaâi Bûúêi khi nhíơn ra vai trođ cuêa
öng Chíịn Theo öng, trong söị nhûông ngûúđi cöơng
sûơ thò öng Chíịn coâ khaê nùng thu huât vađ taơo ặúơc
sûơ tñn nhiïơm cho khaâch hađng nhiïìu nhíịt Vò öng
Chíịn lađ ngûúđi cuêa Nho hoơc, möơt nhađ nho
Taơi sao?
“Caâi tïn nhađ nho khöng nhûông lađ ăïí chó ngûúđi
biïịt chûô, hoơc ăaơo thaânh hiïìn trong Nho giaâo; laơi lađ
chó möơt giai cíịp trong xaô höơi, tûâc lađ haơng thûúơng
lûu trñ thûâc trong nûúâc Vò xûa kia ngoađi Nho hoơc
Trang 6Traôi, öng Dtuillence Giao tađu cuêa mònh cho ngûúđi Phaâp ăïí hoơ caơnh tranh vúâi chuê tađu ngûúđi Phaâp! Ăoâ lađ baên lônh duđng ngûúđi cuêa Baơch Thaâi Bûúêi Sau khi thu xïịp, böị trñ nhín sûơ möơt caâch húơp lyâ taơi haông cíìm ăöì, Baơch Thaâi Bûúêi nghô ra nhûông phûúng thûâc múâi ăïí thu huât khaâch hađng Öng ăaô víơn duơng cíím nang gò? Möơt bađi hoơc síu sùưc öng ăïí laơi cho híơu thïị, thiïịt nghô cho ăïịn nay víîn cođn nguýn giaâ trõ thúđi sûơ lađ ăaânh thûâc lođng tûơ hađo dín töơc, sûơ ăuđm boơc theo yâ nghôa cuêa huýìn sûê
“ăöìng bađo”, cuêa ngûúđi trong möơt nûúâc Ăïí qua ăoâ, moơi ngûúđi ăöìng lođng uêng höơ viïơc lađm cuêa mònh Kinh nghiïơm nađy vïì sau cođn ặúơc öng víơn duơng vađ tiïịp tuơc phaât huy hiïơu quaê cuêa noâ
Nïịu so vúâi Hoa kiïìu vađ Phaâp kiïìu thò Baơch Thaâi Bûúêi khöng coâ lúơi thïị vïì vöịn liïịng Söị vöịn cuêa öng nhoê hún nhiïìu líìn Nhûng öng víîn ùn nïn lađm ra,
vò biïịt caâch víơn ăöơng caâc thûúng nhín ngûúđi Viïơt uêng höơ mònh Ngûúđi ăïịn cíìm ăöì duđ víîn phaêi traê laôi suíịt bùìng caâc núi khaâc, nhûng úê ăíy hoơ ặúơc gia haơn dađi ngađy hún Míịu chöịt cuêa víịn ăïì chñnh lađ chöî nađy Coâ nghôa ăöìng tiïìn sau khi nhíơn tûđ haông cíìm ăöì cuêa öng, noâ coâ thúđi gian lûu ăöơng dađi hún mađ khöng phaêi chõu thïm laôi suíịt nađo caê Vúâi caâch lađm nađy, díìn díìn ăaô löi cuöịn ặúơc sûơ uêng höơ cuêa nhiïìu ngûúđi
Nhúđ biïịt sûê duơng ngûúđi, daâm tin ngûúđi vađ nghô
ra phûúng thûâc múâi nïn haông cíìm ăöì cuêa öng ngađy möơt lađm ùn phaât ăaơt Ai ai cuông döịc lođng,
búêi duđ gò cuông lađ ngûúđi am hiïíu Tûâ thû Nguô kinh
Ăûúơc sûơ tin cíơy cuêa Baơch Thaâi Bûúêi vađ khaâch hađng,
öng Chíịn ăaô lađm töịt phíơn sûơ cuêa mònh
Caâch duđng ngûúđi cuêa Baơch Thaâi Bûúêi lađ caê möơt
sûơ thöng minh, linh hoaơt Vïì sau, tuđy trûúđng húơp
cuơ thïí öng cođn tiïịp tuơc phaât huy möơt caâch coâ hiïơu
quaê Chùỉng haơn, nùm 1914 khi múê chi nhaânh
ăiïìu hađnh tađu thuêy úê Bïịn Thuêy (Nghïơ An) öng ăaô
giao cho Babou quaên lyâ Viïơc sûê duơng öng Tíy mùưt
xanh muôi loô ăaêm nhiïơm cöng viïơc bïn caơnh cöng
nhín ngûúđi Viïơt khöng phaêi ai cuông ăöìng tònh
Nhûng öng laơi nghô khaâc
Thuúê hađn vi khi múâi chín ûúât chín raâo sang
Phaâp, öng ăaô coâ duýn lađm quen vúâi chađng sinh
viïn Babou, hûúâng díîn cho öng khaâ nhiïìu trong
nhûông ngađy nađy nhùìm tiïịp cíơn vùn minh xûâ
ngûúđi Ún nghôa íịy, öng khöng qún Nay sûê duơng
Babou lađm viïơc viïơc cho mònh, vûđa ặúơc tiïịng
khen “giađu khöng ăöíi baơn, sang khöng ăöíi vúơ”,
vûđa sûê duơng ặúơc ngûúđi coâ chuýn mön Caâi
chuýn mön mađ öng muöịn nhín viïn ngûúđi Viïơt
hoơc tíơp lađ phong caâch lađm viïơc chuýn nghiïơp cuêa
Babou vöịn ặúơc ăađo taơo bađi baên úê trûúđng ăaơi hoơc
Röìi sau nađy, nùm 1919, trong tay coâ ba thuýìn
lúân nhíịt, chaơy trïn tuýịn ặúđng dađi nhíịt Haêi
Phođng - Sađi Gođn, öng ăïìu giao cho nhín viïn cuô
cuêa cöng ty ặúđng thuêy Deschwanden, Marty
-D’Abbadie Thuýìn trûúêng tađu Bònh Chuíín, öng
Marathini; tađu Viïơt Ăùng, öng Clisti; vađ tađu Nguýîn
Trang 7Tuy nhiïn, sûơ caơnh tranh úê Baơch Thaâi Bûúêi khöng phaêi tûơ nhiïn mađ coâ, nhû möơt baên nùng sinh töìn Nïịu chó nhû thïị, öng khöng thïí ăuê sûâc
ăi hïịt möơt chùơng ặúđng dađi Lađm sao coâ thïí bïìn lođng nïịu caơnh traơnh íịy lađ böơt phaât nhíịt thúđi? Chó khi tûơ yâ thûâc, thò cöng cuöơc caơnh tranh ăïí töìn taơi múâi hònh thađnh möơt chiïịn lûúơc líu dađi, coâ bađi baên Baơch Thaâi Bûúêi coâ ặúơc yâ thûâc nađy do nhiïìu lyâ do, nhûng lúân nhíịt víîn lađ do taâc ăöơng cuêa thúđi cuöơc Noâi caâch khaâc, chñnh biïịn ăöơng thúđi cuöơc ăaô trang
bõ cho öng möơt vuô khñ múâi tûđ trong nhíơn thûâc Ăoâ lađ sûơ tiïịp thu Tín thû
döịc sûâc vò cöng viïơc chung Tíịt nhiïn, khi thíịy sûơ
thađnh cöng cuêa möơt ngûúđi Viïơt múâi mon men bûúâc
vađo nghïì nađy, caâc chuê Hoa kiïìu, Phaâp kiïìu líu nay
ăang thöịng lônh thõ trûúđng trúê nïn tûâc töịi Hoơ ăaô
tung ra nhiïìu ăođn pheâp nhùìm ăaânh guơc ăöịi
phûúng Trïn taơp chñ Nam Phong söị 29 (1919)
nhađ baâo Thûúơng Chi (tûâc Phaơm Quyđnh) ghi nhíơn:
“Viïơc lônh trûng nhađ cíìm ăöì nađy cuông laơi lađ möơt
cuöơc quýịt chiïịn vúâi boơn Khaâch (tûâc ngûúđi Hoa),
hònh nhû caâi söị öng hïî lađm viïơc gò cuông phaêi tranh
nhau vúâi Khaâch, thíơt lađ öng tííy chay ngûúđi Khaâch
tûđ caâi khi phong trađo tííy chay chûa nhoâm lïn, tûđ
khi caâi tiïịng tííy chay chûa ai biïịt víơy Nghô cho kyô,
ăoâ chùỉng qua cuông lađ möơt leô tûơ nhiïn; öng lađ laônh
tuơ boơn nhađ buön An Nam, mađ phíìn nhiïìu caâc möịi
thûúng thuýìn ngûúđi mònh lađ vađo tay boơn Khaâch
hïịt, víơy thúđi nhíịt cûê nhíịt ăöơng cuêa mònh vïì
ặúđng buön baân lađ thïị tíịt phaêi xung ăöơt vúâi ngûúđi
Khaâch, khöng khoêi ặúơc Viïơc cíìm ăöì úê Nam Ăõnh
tođng tiïìn víîn híìu coi nhû möơt caâi chuýn quýìn
cuêa boơn Khaâch Ngay caê chñnh phuê cuông ýn trñ
rùìng ngûúđi Nam khöng thïí nađo kinh lyâ ặúơc möơt
viïơc khoâ khùn phiïìn phûâc nhû viïơc vay cíìm ăöì
Nïịu luâc múâi ăíìu öng ra lônh trûng ai cuông líịy lađm
kinh ngaơc vađ khöng ai coâ buơng tin Khöng nhûông
boơn Khaâch, mađ chñnh quan súê taơi cuông cöị yâ ngùn
trúê cho öng khöng lađm ặúơc Nhûng duđ ai mûu mö
gò mùơc lođng, öng víîn ặâng vûông, mađ cöng viïơc
trong tay öng laơi thõnh vûúơng hún trûúâc nhiïìu”
Trang 8Chûúng 4.
Baơch Thaâi Bûúêi ăi nhiïìu, suy nghô nhiïìu vađ hoơc ặúơc ríịt nhiïìu tûđ kho tađng tri thûâc cuêa nhín loaơi Vò thïị, kiïịn thûâc cuêa öng quaên ăaơi hún nhiïìu ngûúđi ặúng thúđi chó biïịt ăoâng khung trong nhûông nhíơn thûâc huê líơu Vađ öng cuông chñnh lađ möơt trong nhûông ngûúđi chuê ăöơng khúi dođng cho lađn gioâ múâi nađy thöíi maơnh vađo Viïơt Nam
Trang 9“TÍN THÛ” TÓNH THÛÂC
“Vùn hoâa möơt khi ăaô vađo síu ăaơi chuâng cuông taâc
ăöơng nhû möơt sûâc maơnh víơt chíịt” Baơch Thaâi Bûúêi
vađ nhiïìu nhađ tû saên dín töơc Viïơt Nam ăíìu thïị kyê
XX yâ thûâc ríịt síu sùưc ăiïìu nađy, búêi baên thín cuêa
hoơ cuông trûúêng thađnh tûđ cùn baên cuêa möơt nïìn
vùn hoâa múâi Ăoâ lađ sûơ aênh hûúêng cuêa Tín thû do
caâc nhađ nho cíịp tiïịn truýìn vađo Viïơt Nam trong
thúđi ăiïím nađy
Tín thû – tïn goơi chung caâc saâch baâo xuíịt hiïơn
úê Nhíơt, Trung Quöịc vađ Viïơt Nam tûđ nhûông thíơp
kyê cuöịi thïị kyê XIX sang ăíìu thïị kyê XX, coâ nöơi
dung giúâi thiïơu caâc tû tûúêng múâi cuêa Íu Myô ặúơc
phöí biïịn trong nûúâc Khi ta goơi Tín thû lađ nhùìm
phín biïơt caâc saâch baâo cuô (Cöí thû) coâ nöơi dung
vùn hoâa – giaâo duơc truýìn thöịng Bíịy giúđ, trađo lûu
tû tûúêng múâi cuêa caâc nûúâc chíu Íu ăaô thím nhíơp
vađo Nhíơt Baên – nhíịt lađ dûúâi thúđi Minh Trõ Thiïn
Hoađng (1868) vađ Trung Quöịc – ặâng ăíìu lađ caâc
nhađ tû tûúêng Khang Hûôu Vi, Lûúng Khaêi Siïu, Tön
Trung Sún – tûđ ăoâ noâ döơi vađo Viïơt Nam thöng
qua con ặúđng saâch baâo mađ caâc nhađ nho goơi lađ
Tín thû Trûúâc caâi hoơa míịt nûúâc vò hïơ tû tûúêng
phong kiïịn trong nûúâc ăaô löîi thúđi, vò khoa hoơc kyô
thuíơt tiïịn böơ cuêa caâc thïị lûơc xím lûúơc phûúng Tíy, caâc sô phu ýu nûúâc cuêa ta nhanh choâng tiïịp thu Tín thû nhùìm trang bõ tû tûúêng múâi ăïí cûâu nûúâc Tûđ ăíy, nhûông tû tûúêng múâi cuêa triïịt hoơc
AÂnh saâng – thïị kyê XVIII cuêa nûúâc Phaâp – vúâi Lû
Thoa (J.J Rousseau), Maơnh Ăûâc Thû Cûu
(Montesquieu) vađ caâc tû tûúêng cuêa caâc nhađ triïịt
hoơc Íu - Myô díìn díìn ặúơc caâc nhađ nho tiïịp thu – dô nhiïn lađ qua baên chûô Haân Tín thû ặúơc du nhíơp vađo nûúâc ta bùìng nhiïìu con ặúđng Chùỉng haơn, do ngûúđi Viïơt Nam ăi nûúâc ngoađi ăem vïì – nhû trûúđng húơp Nguýîn Trûúđng Töơ; hoùơc qua ặúđng buön cuêa nhûông Hoa kiïìu taơi Haêi Phođng, Sađi
Gođn, Ăađ Nùĩng
Lađ nhín chûâng cuêa möơt thúđi ăiïím ăíìy biïịn ăöơng, vïì sau chñ sô Huyđnh Thuâc Khaâng coâ cho biïịt: “Ăõa nguơc míịy tíìng, ngoơn triïìu Íu trađn vö úê böịn mùơt, ăöìng nöơi mõt muđ, ăïm dađi dùìng dùơc, böîng ăíu gađ hađng xoâm gaây lïn möơt tiïịng, giíịc möơng quíìn chuâng thoaơt tónh díơy: sau cuöơc Trung-Nhíơt chiïịn tranh (1894), Canh Tyâ liïn binh (1900), ngûúđi Trung Hoa ăaô dõch caâc hoơc thuýịt Ăöng Tíy; saâch baâo cuêa caâc danh nhín nhû Khang Hûôu Vi, Lûúng Khaêi Siïu; taơp chñ cuêa phaâi caâch maơng Tön Díơt Tiïn líìn líìn loơt vađo nûúâc ta Trong hoơc giúâi coâ baơn ăaô sùĩn tû tûúêng quöịc gia cuđng lođng ăau ăúân vúâi giöịng nođi, ặúơc ăoơc loaơi saâch baâo noâi trïn, nhû trong buöìng töịi, böîng chúơt thíịy tia aânh saâng loơt vađo, nhûông hoơc thuýịt múâi “caơnh tranh sinh töìn”,
Trang 10thuöịc, thíìy cuâng, nghïì thúơ, nghïì buön, ặúơc ngûúđi
ta nuöi mònh lađ bíơc thûâ ba”
Roô rađng, trong mùưt hoơ thò nghïì buön ặúơc xïịp vađo haơng thíịp nhíịt!
Nghïì buön khöng ăaâng troơng “Nhíịt nöng, vi baên” hoùơc “troơng nöng, ûâc thûúng” víîn lađ quan niïơm bíịt di bíịt dõch Thíơm chñ, cú cíịu xaô höơi víîn cođn duy trò sûơ sùưp xïịp thûâ tûơ “sô, nöng, cöng, thûúng” Quan niïơm nađy ăaô töìn taơi trong cíịu truâc xaô höơi, trong tû duy cuêa quöịc dín hađng ngađn nùm, chñnh vò thïị traêi qua bao thùng tríìm cuêa lõch sûê, nûúâc nhađ coâ ríịt nhiïìu keê sô díîu coâ gioêi vïì nhiïìu mùơt nhûng khöng gioêi vïì kinh doanh!
Möơt khi ăaô nhíơn thûâc quan niïơm cuô kyô trïn lađ möơt trong nhûông lûơc caên trúê bûúâc tiïịn cuêa xaô höơi, caâc nhađ nho cíịp tiïịn, caâc nhađ Tíy hoơc ăaô khúêi xûúâng phong trađo Duy tín ríìm röơ tûđ Nam chñ Bùưc Caâc chiïịn sô tiïn phong cuêa phong trađo ăaô phaât ăöơng ăöíi múâi triïơt ăïí vïì moơi mùơt Khöng chó
“hoâa dín” (múê mang dín trñ), chung sûâc lađm cho
“cûúđng quöịc” (lađm cho nûúâc maơnh) mađ cođn kïu goơi “ngûúđi Viïơt Nam duđng hađng Viïơt Nam”, khuýịn khñch moơi ngûúđi bûúâc vađo cöng thûúng nghiïơp, duông caêm kinh doanh, ăíìu tû cho saên xuíịt ăïí caơnh tranh vúâi ngoaơi bang
Sûơ ăöíi múâi tûđ quan niïơm trong caâch suy nghô ăïịn thûơc tiïîn cuêa cöng cuöơc kinh doanh ăaô diïîn ra, coâ thïí ghi nhíơn lađ möơt cuöơc caâch maơng vô ăaơi ăíìu thïị kyê XX úê nûúâc ta
“nhín quýìn tûơ do” gíìn chiïịm caê caâi chuê ăñch
mön hoơc khoa cûê ngađy trûúâc, mađ möơt tiïịng seât nöí
ăuđng, coâ sûâc kñch thñch maơnh nhíịt, thíịm vađo tím
ngûúđi Viïơt Nam ta lađ tríơn chiïịn tranh 1904 Nhíơt
Baên thùưng Nga”
Möơt trong nhûông thay ăöíi ghï gúâm nhíịt, mađ caâc
nhađ nho sau khi tiïịp thu Tín thû ăaô taâc ăöơng tñch
cûơc ăïịn quöịc dín lađ thay ăöíi quan niïơm vïì nghïì
buön! Trong giaâo trònh Quöịc dín ăöơc baên cuêa
trûúđng Ăöng Kinh Nghôa Thuơc ăaô maơnh daơn phï
phaân: “Phađm nhûông keê biïịt ăöi chuât tûđ chûúng lađ
ăaô vïnh vang tûơ cho mònh lađ sô, khöng theđm ặâng
cuđng hađng vúâi nöng, cöng, thûúng, hoơ cho lađ heđn
haơ, goơi lađ dín buön, dín thúơ, dín cuâng, ngu döịt,
thíơm chñ coâ keê khöng theđm noâi ăïịn vaêi voâc, thoâc
gaơo nûôa!”
Do quan niïơm phaêi tiïịn thín bùìng con ặúđng
“ăöơc thû” vúâi khoa cûê nïn trûúâc ăíy keê sô nûúâc ta
khöng ăaânh giaâ cao viïơc doanh thûúng, díîu víîn
biïịt “phi thûúng bíịt phuâ” Trong mùưt hoơ, “díîu ai
ruöơng síu tríu naâi, ăuơn luâa kho tiïìn, cuông bíịt quaâ
thuê tađi chi löî”, chó lađ “thùìng moơi giûô cuêa” mađ thöi
(Hađn nho phong võ phuâ - Nguýîn Cöng Trûâ)! Nhađ
nho ăíơu ăïịn Hoađng giaâp lađ Tríìn Danh AÂn trong
thû gûêi cho con coâ khuýn: “Ngûúđi ta nuöi ặúơc
thín thïí, nuöi ặúơc vúơ con khöng ăïịn nöîi ăoâi reât
khöí súê lađ phaêi coâ phûúng phaâp: ăoơc saâch, thi ăöî,
ýn hûúêng löơc trúđi lađ bíơc nhíịt; cađy cíịy mađ ùn, cíìn
kiïơm ăïí líơp cú nghiïơp lađ bíơc thûâ hai; lađm thíìy