Thuúê múâi bûúâc chín vađo ăúđi, vúâi vöịn liïịng tiïịng Phaâp ăaô ặúơc hoơc, Baơch Thaâi Bûúêi xin lađm thû kyâ cho haông buön cuêa ngûúđi Phaâp úê phöị Trađng Tiïìn.. Ăaô thïị, do chïị
Trang 1NÖÎI LOĐNG
Möơt dõp may ăïịn vúâi öng lađ nùm 1895, Höơi chúơ Bordeaux ặúơc töí chûâc taơi Phaâp Ăíy cuông lađ nùm taơi Hađ Nöơi, ngûúđi Phaâp bùưt ăíìu xíy dûơng nhađ maây ăiïơn, nhađ maây nûúâc vađ nûúâc ăaâ – tíịt nhiïn chó ngûúđi Phaâp ặúơc sûê duơng, cođn dín baên xûâ thò chûa thïí Bíịy giúđ, Thöịng sûâ Bùưc Kyđ muöịn choơn möơt ngûúđi Viïơt thöng minh, lanh lúơi, gioêi tiïịng Phaâp ăïí giúâi thiïơu saên phíím cuêa gian hađng xûâ Bùưc Kyđ Baơch Thaâi Bûúêi ặúơc choơn, qua ăïì cûê cuêa cöng sûâ Bonnet
Sang Phaâp, chađng trai Viïơt múâi 21 tuöíi ăaô thíơt sûơ kinh ngaơc trûúâc sûơ vùn minh, tiïịn böơ cuêa hoơ Bíịy giúđ phaâi ăoađn ăi sûâ cuêa quan Phuơ chñnh Nguýîn Troơng Húơp múâi vûđa múâi quay vïì nûúâc Sau chuýịn
ăi nađy, võ chaânh sûâ luön ăau ăaâu vïì víơn nûúâc coâ
lađm tíơp Thú ăi sûâ Tíy ÚÊ lûâa tuöíi ăaô ngoađi 60, cuơ
nhòn thíịy nûúâc Phaâp vúâi hònh aênh: “Böịn phña xe cöơ chaơy trïn caâc ặúđng phöị, tung buơi thađnh möơt lađn sûúng höìng Hađng ăoađn du lõch ăi laơi bíịt tíơn khöng ngûđng Sûơ bíịt tíơn lađm cho bíìu khöng khñ noâng lïn vađ cíìn coâ maây lađm laơnh May mùưn thay laơi coâ hađng ngađn vođi nûúâc phun maơnh lađm cho khñ quýín maât díìn Chiïìu tađ mađ tiïịng xe cöơ cođn vang
ngûúđi hoơ Baơch giađu nûât ăöị ăöí vaâch nhûng khöng
coâ con trai, thíịy öng ngoan ngoaôn, chõu thûúng
chõu khoâ nïn nhíơn lađm con nuöi vađ ăöíi sang hoơ
Baơch Laơi cuông coâ tađi liïơu noâi rùìng, höìi öng múâi
chíơp chûông vađo nghïì kinh doanh ặúđng thuêy, coâ
huđn vöịn vúâi bađ phaân Thaâi nïn múâi ăùơt tïn lađ Thaâi
- Bûúêi Cođn hoơ Baơch lađ trùưng, khöng líịy hoơ cuêa
riïng ai
Thíơt ra, duđ Baơch Thaâi Bûúêi mang hoơ gò ăi nûôa, thò
ăiïìu íịy cuông khöng quan troơng Búêi yâ nghôa cuêa ăúđi
ngûúđi lađ úê chöî ta lađm ặúơc gò cho xaô höơi, mang laơi
lúơi ñch gò cho cöơng ăöìng chûâ khöng phaêi ta mang
hoơ gò, tïn gò
Thuúê múâi bûúâc chín vađo ăúđi, vúâi vöịn liïịng tiïịng
Phaâp ăaô ặúơc hoơc, Baơch Thaâi Bûúêi xin lađm thû kyâ
cho haông buön cuêa ngûúđi Phaâp úê phöị Trađng Tiïìn
Laơi coâ tađi liïơu cho rùìng öng lađm kyâ luơc cho cöng sûâ
Bonnet, do ăoâ ngûúđi ặúng thúđi goơi lađ Kyâ Bûúêi, chi
tiïịt nađy coâ leô húơp lyâ hún Lađm viïơc ặúơc möơt nùm,
nùm 1894, öng chuýín sang lađm thû kyâ úê möơt
xûúêng maây thuöơc haông thíìu cöng chaânh Vúâi ăöơ
tuöíi 20 ăíìy hùm húê, nhiïơt tònh muöịn hoơc hoêi
nhûông ăiïìu múâi laơ, öng ăaô chuâ tím tòm hiïíu vïì sûơ
víơn hađnh maây moâc, caâch töí chûâc nhín cöng vađ
quaên lyâ saên xuíịt theo mö hònh cuêa ngûúđi Phaâp
Trang 2ằnh, thíơm chñ con gaâi “nûô nhi ngoaơi töơc” cuông khöng ặúơc pheâp biïịt
Ăiïìu nađy ăaô khiïịn cho Baơch Thaâi Bûúêi suy nghô ríịt nhiïìu
Nhûông ngađy nađy, trong trñ oâc cuêa Baơch Thaâi Bûúêi laơi nhúâ ăïịn nhûông cíu thú cuêa cuơ Phan Thanh Giaên Coâ leô mònh cuông ăang mang tím traơng, cuông coâ nöîi lođng nhû quan Thûúơng thû böơ Laơi triïìu Nguýîn khi sang Phaâp chùng?
Tûđ ngađy ăi sûâ ăïịn Tíy kinh Thíịy viïơc Íu chíu phaêi giíơt mònh Kïu ruê ăöìng bang mau thûâc díơy Hïịt lúđi nùn nó chùỉng ai tin
Mađ chùỉng ai tin thò cuông coâ thïí lùưm Möơt khi con ïịch ngöìi ăaây giïịng thò lađm sao coâ thïí thíịy ặúơc trúđi xanh löìng löơng? Mònh phaêi lađm thïị nađo ăíy?
lïn Ăöơt nhiïn ngûúđi ta ngaơc nhiïn nhòn thíịy tûđ
khöng trung caâc ngöi sao rúi xuöịng Vađ hađng ngađn
ngoơn lûêa vûđa bûđng saâng, ngùn chíơn híơu quaê cuêa
boâng töịi Caâc nhađ cao saâu, baêy tíìng nöịi liïìn nhau
khöng dûât Dûúâi mùơt ăíịt cuông cođn ngùn thađnh
buöìng, ăïí cho dín cû hoơp thađnh ăaâm ăöng truâ
nguơ Vađ ăïí cöịt giíịu caâc kho tađng mađ cöng nghiïơp
vađ thûúng maơi saên xuíịt ra trïn quy mö lúân ”
Con hún cha lađ nhađ coâ phuâc Víơy vúâi lûâa tuöíi
múâi ngoađi 20, Baơch Thaâi Bûúêi ăaô nhòn thíịy gò?
Tíịt nhiïn, cuông nhòn thíịy caênh víơt kyđ diïơu nhû
thïị, nhûng khöng chó nhòn thíịy mađ Baơch Thaâi
Bûúêi cođn suy nghô lađm thïị nađo ăïí xûâ súê mònh nay
mai cuông tiïịn böơ nhû Paris hoa lïơ Nhiïìu ăïm ngöìi
trûúâc gian hađng giúâi thiïơu saên phíím cuêa xûâ súê
mònh, öng thoaâng buđi nguđi Cho duđ ngûúđi ngoaơi
quöịc hïịt lúđi ca ngúơi saên phíím cuêa nûúâc nhađ,
nhûng thíơt ra nhûông hađng myô nghïơ íịy chó lađ kïịt
quaê cuêa sûơ kheâo leâo, cuêa bađn tay tađi hoa vađ sûơ
nhíîn naơi cuêa ngûúđi thúơ thuê cöng Muöịn coâ möơt saên
phíím phaêi míịt quaâ nhiïìu thúđi gian, lađm sao coâ thïí
saên xuíịt ặúơc söị lûúơng nhiïìu trong thúđi gian ngùưn
nhíịt? Nïịu khöng, thò lađm sao coâ thïí thu ặúơc lúơi
nhuíơn cao? Noâi tùưt möơt lúđi, chuâng ta chûa coâ ặúơc
möơt díy chuýìn cöng nghïơ ăùơng saên xuíịt hađng
loaơt Ăaô thïị, do chïị taơo ra nhûông saên phíím mađ sûơ
thađnh cöng phuơ thuöơc nhiïìu vađo kinh nghiïơm nïn
khöng ñt ngûúđi thúơ gioêi ăaô giíịu nghïì, khöng muöịn
truýìn laơi hoùơc hûúâng díîn cho ngûúđi ngoađi gia
Trong nhûông ngađy úê Phaâp, khöng nhû nhûông ngûúđi khaâc dađnh thúđi gian du hñ ăíy ăoâ, öng nöî lûơc tòm hiïíu, hoơc hoêi cung caâch buön baân, caâch töí chûâc vađ quaên lyâ saên xuíịt, nghïơ thuíơt khúịch trûúng thûúng nghiïơp Nhiïìu ngûúđi ngaơc nhiïn khi thíịy öng ăi ăíu, ăïịn chöî nađo thò cuông hñ hoaây ghi cheâp Thíơm chñ, trong söí tay cuêa öng cođn veô laơi caê quy trònh víơn hađnh cuêa maây chaơy bùìng húi nûúâc; veô laơi hònh daâng nhûông chiïịc thuýìn ăang nùìm trïn dođng söng Seine xanh biïịc
Trang 3- Tuđy mađy Boơn phu xe mûêa ra tûđng baât maâu, chó kiïịm nöíi möîi ngađy chó vađi xu ÍỊy lađ chûa kïí roi gín bođ cuêa boơn cai quíịt xuöịng nhû mûa! Thúđi buöíi nađy muöịn söịng cuông khöng dïî dađng ăíu! Öng víîn ăiïìm ăaơm:
- Thûa, töi ăaô yâ thûâc mònh phaêi söịng nhû thïị nađo röìi Chïịt thò dïî, chûâ söịng múâi khoâ Töi khöng súơ söịng!
Jean khöng noâi thïm lúđi nađo nûôa, y ăaô biïịt tñnh caâch cuêa tay thû kyâ nađy Ñt noâi, nhûng möîi líìn noâi lúđi nađo thò nhû coâc cùưn Tñnh caâch nađy lađ cuêa con ngûúđi quaê quýịt, daâm chõu traâch nhiïơm vúâi lúđi leô vađ hađnh ăöơng cuêa mònh Ngay tûđ khi noâi “Khöng súơ söịng” thò Baơch Thaâi Bûúêi ăaô choơn cho mònh möơt thaâi ăöơ söịng
Coâ thïí nhiïìu ngûúđi khaâc cuông nghô Baơch Thaâi Bûúêi ăiïn röì Vúâi ăöìng lûúng ăang nhíơn hađng thaâng, chùỉng míịy chöịc öng coâ thïí vun veân, tñch luôy möơt söị vöịn khöng nhoê Ăúđi söịng ïm ăïìm ăi qua “Saâng vaâc ö ăi, töịi vaâc vïì” Möơt maâi íịm dađnh riïng cho mònh vúâi vúơ ăeơp, con ngoan vađ nhíịt lađ khöng phaêi canh caânh lo thíịt nghiïơp Nhûng khöng, öng laơi thíìm nghô nïịu mònh thuê phíơn vúâi ăöìng lûúng, duđ ăuê söịng nhûng suöịt ăúđi chó lađm töi túâ cho keê khaâc Chi bùìng boê viïơc ăïí tûơ díịn thín vađo con ặúđng kinh doanh, tûơ mònh lađm chuê cuöơc ăúđi mònh thò múâi coâ cú may ăïí ăöíi ăúđi Vaơn sûơ khúêi ăíìu nan Tíịt nhiïn Mònh tòm ặúđng ăi bùìng ăöi chín cuêa chñnh mònh víơy
“TÖI ĂAÔ NHÒN THÍỊY CON ẶÚĐNG!”
Ngađy thaâng qua mau
Trïn chuýịn tađu trúê vïì nûúâc, Baơch Thaâi Bûúêi ăaô
manh nha möơt quýịt ắnh taâo baơo Quýịt ắnh nađy
maôi gíìn hai nùm sau öng múâi coâ lûơa choơn dûât
khoaât Muöịn víơy, trong nhûông ngađy trúê vïì núi lađm
viïơc, öng ăaô tranh thuê hoơc hoêi cöng viïơc nhiïìu hún
nûôa Möơt khi ăaô coâ sûơ choơn lûơa dûât khoaât thò ngûúđi
ta trúê nïn maơnh daơn hún Baơch Thaâi Bûúêi cuông coâ
tím thïị íịy
Vađ Baơch Thaâi Bûúêi ăaô goô cûêa phođng cuêa öng Jean
– chuê haông thíìu cöng chaânh ăïí xin nghó viïơc
Quýịt ắnh cuêa Baơch Thaâi Bûúêi khiïịn cho tay
chuê haông kinh ngaơc Y khöng thïí ngúđ, taơi sao laơi
coâ möơt ngûúđi An Nam daâm nghó viïơc khi hađng
thaâng ặúơc nhíơn ăöìng lûúng khiïịn nhiïìu ngûúđi
ăang theđm thuöìng AĐ! Noâ muöịn “lađm reo” ăïí ăođi
thïm tiïìn lûúng thöi! Tao cođn laơ gò boơn khöị raâch
aâo öm cuêa caâi xûâ súê chïịt tiïơt nađy chûâ! Nghô thïị,
Jean ăöíi thaâi ăöơ Ön töìn hún
- Nghó viïơc û? Thïị mađy khöng súơ chïịt ăoâi ađ? Ăúđi
mađy cođn dađi, ặđng vò möơt phuât böịc ăöìng mađ lađm
hoêng viïơc
Khöng ăúơi öng traê lúđi, Jean ặâng díơy:
Trang 4doanh Nhúđ duông caêm nhû thïị, vïì sau Nguýîn Sún Hađ “khöng ùn caâm” mađ ăaô trúê thađnh möơt trong nhûông doanh nhín “coâ maâu mùơt” trïn thûúng trûúđng
Cođn Baơch Thaâi Bûúêi sau khi nghó viïơc, seô lađm gò? Ăíy cuông lađ cíu hoêi mađ trûúâc luâc chia tay, Jean ăaô hoêi Öng víîn lïî pheâp:
- Thûa, töi ăaô choơn ặúđng ăi cuêa töi
Jean móa mai:
- Tao chuâc mađy thađnh cöng, tòm ặúơc ặúđng ăi
- Víng, ặúđng ăi úê dûúâi chín töi, töi ăaô nhòn thíịy Töi seô ăi bùìng ăöi chín cuêa töi
Ngoađi sín víîn chíơp chúđn boâng nùưng Ăíu ăoâ coâ tiïịng chim reo trïn vođm laâ Bûúâc ra khoêi haông thíìu cöng chaânh, chađng hoơ Baơch thíịy nheơ ngûúđi, víịn ăïì cođn laơi lađ con ặúđng nađo ăang múê ra trûúâc mùưt anh ăíy? Víîn gioâ, nùưng vađ chim reo trïn vođm laâ
nhoê
Daâm söịng lađ möơt trong nhûông tû duy cuêa con
ngûúđi nùng ăöơng Daâm nghó viïơc vúâi yâ thûâc lađm chuê
cuông lađ tû duy cuêa con ngûúđi tûơ nùưm líịy víơn
mïơnh cuöơc ăúđi mònh Noâi nhû thïị búêi sau nađy, coâ
möơt doanh nhín cuông hađnh ăöơng tûúng tûơ lađ
Nguýîn Sún Hađ Caâi nùm öng Bûúêi sang Phaâp, thò
öng Hađ múâi khoâc oe oe chađo ăúđi úê Haêi Phođng Lúân
lïn, Nguýîn Sún Hađ xin vađo lađm thû kyâ cho haông
sún Sauvage Cottu Muơc ăñch chñnh cuêa chađng trai
thađnh phöị Caêng lađ tòm hiïíu cöng nghïơ saên xuíịt
mađ ngûúđi Phaâp ăang giûô bñ míơt Vò víơy möîi luâc chuê
ăi vùưng, chađng tranh thuê líịy saâch viïịt vïì kyô thuíơt
sún ra ăoơc vađ ghi cheâp cíín thíơn Sau khi nùưm
vûông caâc nguýn lyâ cú baên cuêa viïơc chïị taơo, chađng
cađng quýịt tím ăi vađo nghïì nađy Ăïịn luâc haông
sún ăöíi qua chuê khaâc, chađng liïìn nöơp ăún xin
nghó Biïịt chađng lađ ngûúđi tñch cûơc trong cöng viïơc,
laơi biïịt kyô thuíơt nïn chuê múâi thûúng lûúơng traê
lûúng cao hún gíịp nhiïìu líìn ăïí giûô chín Tûđ bíơc
lûúng möîi thaâng 30 ăöìng nay tùng voơt lïn 100
ăöìng, nhûng chađng víîn cûúng quýịt tûđ chöịi Thíịy
thaâi ăöơ kyđ quùơc cuêa con, bađ meơ ríìu rô, thúê ngùưn
than dađi:
- Chao öi! Khöng biïịt ma ặa löịi quyê díîn ặúđng
thïị nađo ăíy, cúm khöng ùn mađy laơi ăi ùn caâm!
Nghe víơy, ngûúđi con giađu nghõ lûơc, yâ chñ lađm
giađu chó móm cûúđi Víîn cûúng quýịt xin nghó viïơc
Chađng bađn vúâi saâu ngûúđi em baân ăi tađi saên lúân
nhíịt trong nhađ lađ chiïịc xe ăaơp ăïí líịy vöịn kinh
Trang 5Chûúng 2.
M ÚÊ L ÖỊI
Khi mađ viïơc lađm ùn vúâi ngûúđi Phaâp chùỉng bao giúđ nùìm trong suy nghô cuêa nhûông nhađ buön ăíịt Hađ Thađnh, thò Baơch Thaâi Bûúêi laơi tñnh möơt nûúâc cúđ röơng hún: trúê thađnh ăöịi taâc chñnh cung cíịp nguýn liïơu cho dûơ aân xíy dûơng ặúđng sùưt lúân nhíịt Ăöng Dûúng luâc bíịy giúđ Daâm ăùơt cûúơc niïìm tin vađ sûơ nghiïơp cuêa mònh vađo nhûông cú höơi – ăoâ lađ Baơch Thaâi Bûúêi
Trang 6gûêi Böơ Thuöơc ắa Phaâp Trong ăoâ coâ hai ăiïìu ăaâng chuâ yâ:
- Ăiïìu thûâ 3: Xíy dûơng thiïịt bõ kinh tïị to lúân cho Ăöng Dûúng, nhû xíy dûơng hïơ thöịng ặúđng sùưt, ặúđng böơ, ặúđng söng ăađo, bïịn caêng nhûông thûâ cíìn thiïịt cho viïơc khai thaâc xûâ súê Ăöng Dûúng
- Ăiïìu 4: Ăííy maơnh saên xuíịt vađ thûúng maơi cuêa Ăöng Dûúng bùìng caâch phaât triïín cöng cuöơc thûơc dín cuêa ngûúđi Phaâp vađ lao ăöơng cuêa ngûúđi baên xûâ”
Kïị hoaơch nađy muöịn thađnh cöng, thò trûúâc mùưt phaêi tíơp trung toađn böơ lûơc lûúơng quín sûơ ăađn aâp caâc cuöơc nöíi díơy cuêa boơn “nöíi loaơn” Mađ úê caâi xûâ súê laơ luđng nađy, ăöịi phûúng khöng bao giúđ khuíịt phuơc Nay baơi tríơn, thò ngađy mai hoơ laơi xuíịt hiïơn vúâi vúâi kinh nghiïơm dađy daơn hún Vúâi löịi ăaânh
du kñch, chuê ýịu dûơa vađo ắa hònh ắa víơt thò hoơ nhû nhûông boâng ma, thoùưt íín thoaât hiïơn khiïịn ngûúđi Phaâp ríịt moêi mïơt vađ hao töín nhiïìu binh lûơc Paul Doumer suy nghô ríịt nhiïìu vïì ăiïìu nađy vađ khùỉng ắnh: “Phaêi hoađn thađnh cöng cuöơc bònh ắnh xûâ Bùưc Kyđ; baêo ăaêm an ninh vuđng biïn giúâi Bùưc Kyđ”
Möơt trong nhûông kïị hoaơch tiïịn hađnh ngay lađ thûơc hiïơn caâc tuýịn ặúđng sùưt Vúâi phûúng tiïơn víơn chuýín nađy, ngûúđi Phaâp coâ thïí huy ăöơng binh lñnh, vuô khñ vúâi söị lûúơng lúân nhíịt vađ hađnh quín nhanh nhíịt ăïí bònh ắnh caâc cuöơc nöíi díơy cuêa
NGÛÚĐI PHAÂP, HOƠ CÍÌN GÒ?
Con ặúđng Baơch Thaâi Bûúêi ăaô nhòn thíịy, ăaô lûơa
choơn lađ dûơ aân khúêi cöng xíy dûơng cíìu sùưt lúân Paul
Doumer vûđa ặúơc thöng tin ríìm röơ trïn baâo chñ
Bûúâc vađo nhûông nùm cuöịi thïị kyê XIX, thûơc dín
Phaâp ăaô thíu toâm moơi quýìn lûơc trong tay Ngay
tûđ ăíìu chuâng ăaô chuâ troơng ăïịn viïơc khai thaâc hïơ
thöịng giao thöng nhùìm ăaơt hai muơc ăñch: Vûđa lađ
phûúng tiïơn bònh ắnh caâc cuöơc nöíi díơy cuêa ngûúđi
dín baên xûâ, vûđa lađ ăöơng lûơc ăïí thu lúơi nhuíơn trong
kinh tïị Kïị hoaơch nađy coâ möơt aênh hûúêng síu sùưc
ăïịn viïơc thay ăöíi diïơn maơo cuêa caê Ăöng Dûúng
Sûê saâch nûúâc ta ghi nhíơn lađ “Cöng cuöơc khai thaâc
thuöơc ắa líìn thûâ nhíịt”
Cha ăeê cuêa kïị hoaơch nađy lađ ai?
Paul Doumer Ngađy 13.2.1897, ăang giûô chûâc vuơ
Böơ trûúêng Böơ Tađi chñnh úê Phaâp, y sang Ăöng Dûúng
nhíơn chûâc Toađn quýìn thay cho Fouređs Sau khi
khaêo saât tònh hònh thûơc tïị, vúâi tíìm nhòn cuêa möơt
nhađ chiïịn lûúơc coâ nhiïìu kinh nghiïơm trong cöng
viïơc bònh ắnh caâc nûúâc thuöơc ắa, y ăaô vaơch ra
möơt kïị hoaơch líu dađi Kïị hoaơch nađy ặúơc y thïí
hiïơn trong baên baâo caâo quan troơng ngađy 22.3.1897,
Trang 7Nay, khi kïị hoaơch xíy dûơng ăang tiïịn hađnh thò Paul Doumer nhíơn ặúơc tin möơt tay anh huđng haêo húân cuêa dín baên xûâ vûđa bõ bùưt taơi Yïn Thïị Ăoâ lađ Kyđ Ăöìng Möơt nhađ caâch maơng vûđa du hoơc úê Phaâp vïì, líịy danh nghôa khai thaâc ăöìn ăiïìn, nhûng thûơc chíịt lađ tiïịp tïị lûúng thûơc, vuô khñ cho Ăïì Thaâm Ăiïìu nađy ăaô khiïịn Paul Doumer lo lùưng Y nhíơn ắnh, lûơc lûúơng khaâng chiïịn cuêa Ăïì Thaâm víîn cođn ăoâng quín taơi ăíy Chûa ăuê sûâc ăaânh bíơt ăöịi phûúng ra khoêi Yïn Thïị, thaâng 11.1897 chuâng buöơc lođng phaêi thûúng lûúơng Tûđ cuöơc ằnh chiïịn nađy, Ăïì Thaâm ung dung ặa nghôa quín trúê vïì Nhaô Nam, ăoâng ăaơi baên doanh taơi Chúơ Göì vađ tiïịp tuơc bñ míơt xíy dûơng cùn cûâ chiïịn ăíịu
Tònh hònh bíịt öín nhû thïị khiïịn ngûúđi Phaâp cađng quýịt tím phaêi thûơc hiïơn nhanh choâng kïị hoaơch cuêa Paul Doumer Höơi ăöìng Töịi cao Ăöng Dûúng ăaô hoơp taơi Sađi Gođn thöng qua chûúng trònh xíy dûơng trïn quy mö lúân Ăïí coâ nguöìn tađi chñnh thûơc hiïơn cöng trònh nađy, chuâng ăaô vay cuêa Ngín khöị Phaâp möơt söị tiïìn khöíng löì lïn ăïịn 499 triïơu france Viïơc lađm nađy cho thíịy Paul Doumer lađ ngûúđi trûúâc nhíịt ăaô ăem vađo Viïơt Nam möơt phûúng thûâc kinh tïị múâi meê mađ trûúâc ăoâ triïìu ằnh Húị chûa biïịt ăïịn, ăoâ lađ caâch huy ăöơng vöịn
tû baên Vúâi söị vöịn vay nađy, hún 420 triïơu france ặúơc ăíìu tû cho ặúđng sùưt, söị cođn laơi dađnh cho viïơc lađm cíìu ặúđng, bïịn caêng vađ caâc cöng trònh quín sûơ, dín sûơ Qua söị liïơu nađy, ta thíịy viïơc
ngûúđi baên xûâ Hún nûôa, khi ặúđng sùưt ăïịn ăíu thò
dín cû tuơ tíơp lađm ùn theo doơc tuýịn ặúđng ngađy
möơt nhiïìu Nhûông núi íịy seô khöng cođn lađ chöịn khó
ho gađ gaây, mađ ăöịi phûúng coâ thïí leân luât lui túâi
Chuâng seô dûơng lïn nhûông ăöìn boât kiïn cöị nhùìm
cö líơp, khöịng chïị phaơm vi hoaơt ăöơng vađ ăííy ăöịi
phûúng phaêi luđi vađo rûđng nuâi, vađo núi rûđng thiïng
nûúâc ăöơc síu hún nûôa
Ăiïìu nađy vö cuđng quan troơng Möơt khi ngûúđi dín
baên xûâ cođn nöíi díơy, giađnh tûơ do vađ quýìn söịng
bùìng baơo lûơc thò caâc tuýịn ặúđng víơn chuýín vađ
tiïịp tïị cho quín ăöơi khöng dïî dađng hoađn thađnh
Trûúâc ăíy, chuâng ăaô tiïịn hađnh nhiïìu cuöơc khaêo
saât nhûng kïị hoaơch íịy ăaô thíịt baơi, búêi lûơc lûúơng
khaâng chiïịn liïn tuơc ăaânh phaâ Sûơ chiïịn ăíịu nađy
bïìn bó, ngoan cûúđng vađ ăaô gíy cho nhađ cíìm
quýìn nhiïìu töín thíịt to lúân vađ keâo dađi trong nhiïìu
nùm Ăaâng chuâ yâ nhíịt lađ lûơc lûúơng nghôa quín Ăïì
Thaâm Dûúâi tađi chó huy cuêa “huđm thiïng Yïn Thïị”,
tuýịn ặúđng sùưt Hađ Nöơi - Laơng Sún ăaô bõ phaâ hoaơi
nhiïìu líìn Chuâng chûa qún möơt thíịt baơi ăau ăúân:
ngađy 17.9.1894 nghôa quín ăaô tûđng phuơc kñch
ăoaơn ặúđng Suöịi Ghïình - Bùưc Lïơ bùưt söịng thûúng
gia Chesnay – chuê nhiïơm túđ baâo L’avenir du
Tonkin vađ Logiou chuê thíìu khoaân ặúđng sùưt Laơng
Sún Ăïí ăöíi laơi maơng söịng cuêa hai nhín víơt nöíi
tiïịng nađy, nhađ cíìm quýìn Phaâp buöơc phaêi chíịp
nhíơn nhiïìu thua thiïơt trong thûúng lûúơng vúâi Ăïì
Thaâm
Trang 8Phaâp qua thiïịt kïị cöng trònh thaâp Eiffel Vúâi Viïơt Nam, ngoađi cíìu Paul Doumer, sau ăoâ Gustave Eiffel cođn thiïịt kïị cho cíìu Trađng Tiïìn úê Húị Theo phûúng aân cuêa öng, töíng cöơng cíìu dađi 3.500m nöịi Hađ Nöơi vúâi Gia Lím Ăoaơn cíìu chñnh dađi 2.682m ặúơc xíy dûơng hoađn toađn bùìng theâp, coâ 19 nhõp nöịi liïìn vúâi nhau bùìng nhûông díìm sùưt Toađn böơ chi phñ 6.200.000 france líịy tûđ nguöìn tiïìn cöng traâi thuöơc ắa Ăöng Dûúng
Vúâi ngûúđi dín baên xûâ, viïơc tiïịp nhíơn thöng tin nađy ặúơc nhòn nhíơn dûúâi nhiïìu goâc ăöơ khaâc nhau Chùỉng haơn, vúâi bíơc “thiïn sûâ aâi quöịc” Phan Böơi Chíu thò sau nađy, cuơ ăaô xin Töíng ăöịc Ăađo Tíịn giíịy thöng hađnh ăïí tûđ Trung Kyđ ra Bùưc xem höơi khaânh thađnh cíìu Paul Doumer Lúơi duơng giíịy thöng hađnh nađy, cuơ ăaô tòm ặúđng lïn Yïn Thïị bađn baơc kïị hoaơch cûâu nûúâc vúâi anh huđng Ăïì Thaâm Riïng vúâi Baơch Thaâi Bûúêi, vöịn lađ ngûúđi coâ tû duy vïì kinh tïị, öng nghô ăíy lađ möơt cú höơi töịt ăïí lađm giađu, öng tiïịp nhíơn möơt caâch hađo hûâng vađ coâ tñnh toaân Vò thïị, öng maơnh daơn nghó viïơc úê haông thíìu cöng chaânh, xin vađo lađm ăöịc cöng úê cöng trònh xíy dûơng nađy Xin viïơc úê ăíy khöng phaêi vò ăöìng lûúng cao hún chöî lađm cuô, mađ öng muöịn tòm hiïíu ngûúđi Phaâp ăang cíìn nhûông víơt tû gò Nïịu ăöơc quýìn cung cíịp víơt tû ăoâ, möơt thïị giúâi khaâc hún seô múê ra vúâi cuöơc ăúđi!
Vađ thúđi ăiïím íịy, chađng hoơ Baơch ăang úê phuât phiïu böìng nhíịt khi phaâc hoơa neât buât ăíìu tiïn
trong bûâc tranh sûơ nghiïơp cuêa mònh
thûơc hiïơn caâc tuýịn ặúđng sùưt ăang lađ muơc tiïu
quan troơng nhíịt
Nùìm trong dûơ aân nađy, nùm 1898, thûơc dín Phaâp
khúêi cöng xíy dûơng cíìu sùưt lúân Paul Doumer (tûâc
cíìu söng Caâi, nay goơi lađ cíìu Long Biïn) vûúơt qua
söng Höìng Chuâng quýịt tím thûơc hiïơn cho bùìng
ặúơc, búêi Hađ Nöơi coâ võ trñ thuíơn lúơi giûôa ăöìng bùìng
söng Höìng vađ caâc ăíìu möịi giao thöng thuêy böơ lïn
caâc miïìn trung du vađ thûúơng du; bïn caơnh ăoâ
maơng lûúâi ặúđng böơ cuông nöịi liïìn vúâi caâc tónh khaâc
cuêa xûâ Bùưc Kyđ Caâc tuýịn ặúđng xe lûêa tûđ Hađ Nöơi
ăi Laơng Sún, ăi Haêi Phođng, ăi Lađo Cai, ăi Nam
Ăõnh – trong ăoâ ba con ặúđng Haêi Phođng - Laơng
Sún - Lađo Cai ăïìu phaêi qua söng Höìng
Kïị hoaơch xíy dûơng ăođi hoêi nhiïìu kinh phñ, cöng
sûâc vađ kyô thuíơt, búêi con söng nađy ríịt ûúng ngaơnh,
bûúâng bónh
Khi hay tin, nhiïìu ngûúđi höì nghi, rùìng “Möơt con
söng röơng nhû eo biïín, síu thùm thùỉm ăïịn 20m
nûúâc, muđa mûa luô nûúâc cođn díng cao hún 8m phaâ
vúô caê ăï ăiïìu Lođng söng laơi luön chuýín ăöíi bïn
lúê bïn böìi thò lađm sao chïị ngûơ nöíi ăïí bùưc ặúơc cíy
cíìu trïn mùơt nûúâc hung dûô?” Thïị nhûng, Paul
Doumer víîn boê ngoađi tai, vò ăíy cođn lađ dõp ngûúđi
Phaâp khúịch trûúng thanh thïị, ăïí cho dín baên xûâ
thíịy rùìng khöng viïơc gò hoơ khöng lađm ặúơc Haông
Daydeâ vađ Pilleâ truâng thíìu xíy dûơng cíìu vađ thûơc
hiïơn theo phûúng aân cuêa kyô sû thiïịt kïị vađ xíy
dûơng Gustave Eiffel – ngûúđi lađm vinh dûơ cho nûúâc
Trang 9Trong ba nùm liïìn, öng lùơn löơi khùưp nuâi rûđng ăïí tòm göî töịt Híìu hïịt göî ặúơc khai thaâc taơi Thanh Hoâa Taơi sao Baơch Thaâi Bûúêi laơi maơnh daơn lao vađo cöng viïơc khoâ nhoơc nađy khi ăöìng vöịn cuêa öng chó lađ “muöịi boê biïín” nïịu so vúâi caâc ăaơi gia khaâc? Búêi öng ăaô nhòn thíịy möơt nguöìn nhín cöng döìi dađo, coâ thïí thú vúâi giaâ thoêa thuíơn, húơp lyâ
Nhû ta biïịt, vađo cuöịi nùm 1897 khi ngûúđi Phaâp chñnh thûâc thađnh líơp Ban Kinh tïị trûơc thuöơc phuê Toađn quýìn Ăöng Dûúng ăïí nghiïn cûâu caâc víịn ăïì nöng nghiïơp, thûúng nghiïơp vađ cöng cuöơc thûơc dín hoâa thò hoơ ríịt cíìn nhín cöng Ăíy lađ thúđi ăiïím thûơc dín Phaâp sûê duơng tuđ nhín vađ tuýín phu, nhín cöng baên xûâ Chñnh saâch nađy ăaô ăííy hađng chuơc vaơn nöng dín chín líịm tay buđn ra khoêi ăöìng ruöơng ăïí ăïịn vúâi caâc cöng trûúđng múâi Nhûông nöng dín trûúâc ăíy chó biïịt baân mùơt cho ăíịt, baân lûng cho trúđi trïn caânh ăöìng möơt nùưng hai sûúng nay ăaô trúê thađnh cu-li – tûâc nhûông ngûúđi lađm phu, lađm mûúân, lao ăöơng chín tay vúâi nhiïìu viïơc lađm khoâ nhoơc Ăïí coâ ặúơc söị lûúơng
cu-li ăöng ăaêo, thûơc dín Phaâp ăaô phaêi thöng qua boơn
“cai tuýín” Ăíy lađ haơng “buön ngûúđi” múâi ngoi lïn, múâi hònh thađnh trong thúđi buöíi giao thúđi nhöị nhùng nađy Chuâng tađn nhíîn, cay ăöơc “mua” sûâc lao ăöơng cuêa nöng dín luâc thíịt baât míịt muđa, ăoâi khöí, ngheđo rúât möìng túi bùìng giaâ reê maơt Ăïí röìi
“baân” laơi cho caâc cöng trûúđng, ăöìn ăiïìn vúâi giaâ cao hún gíịp nhiïìu líìn Thöng thûúđng, möîi cu-li seô
ĂÖÌNG VÖỊN ĂÍÌU TIÏN
Lađm giađu bùìng caâch nađo khi mađ kyô thuíơt xíy
dûơng cíìu ăöịi vúâi ngûúđi Viïơt Nam thuúê íịy víîn cođn
xa laơ? Nhúđ trûúâc ăíy ăaô tûđng ăi Phaâp, dõp ăoâ,
Baơch Thaâi Bûúêi ăaô tranh thuê tòm ăoơc nhiïìu tađi liïơu
khoa hoơc kyô thuíơt cuêa Phaâp Ñt ai biïịt rùìng, khi
xuöịng tađu trúê vïì nûúâc thò trong hađnh lyâ cuêa öng,
thûâ ăaâng giaâ nhíịt víîn lađ saâch Nhúđ ăoâ, öng ăaô
biïịt ñt nhiïìu vïì kyô thuíơt, víơt duơng xíy cíìu vađ tûơ
tin seô coâ thïí kiïịm ặúơc möơt söị tiïìn khöng nhoê, nïịu
biïịt chúâp líịy möơt cú höơi quyâ baâu
Cú höơi ăoâ lađ nhíơn cung cíịp tađ-veơt cho cöng
trònh nađy
Tađ-veơt lađ “göịi tûơa” cuêa caâc thanh ray tûâc lađ caâc
khuâc göî ngang ăïí ăùơt ặúđng sùưt lïn trïn Nguöìn
tađi nguýn nađy úê xûâ Bùưc Kyđ khöng thiïịu Nïịu biïịt
khai thaâc vađ xûê lyâ taơi chöî thò giaâ thađnh reê hún
chñnh quöịc mađ laơi khöng phaêi töịn thïm chi phñ
víơn chuýín
“Phaêi biïịt cung cíịp caâi mađ ngûúđi ta ăang thiïịu,
caâi mađ ngûúđi ta ăang cíìn Nhûng phaêi kõp thúđi”
Baơch Thaâi Bûúêi gíơt guđ khi nghô ăïịn ăiïìu nađy Ăïí
coâ söị vöịn lúân, öng ăaô huđn tiïìn vúâi möơt ngûúđi Phaâp
cuđng yâ hûúâng Hoơ chuýn khai thaâc göî lađm tađ-veơt
baân cho Súê Hoêa xa Ăöng Dûúng
Trang 10ặúơc taơm ûâng 1 ăöìng taơi ăiïím xuíịt phaât Hađ Nöơi,
nhûng laơi bõ trûđ thùỉng vađo tiïìn lûúng Khöng
nhûông thïị, söị tiïìn nađy cođn ñt hún thoêa thuíơn ban
ăíìu ríịt nhiïìu, vò boơn cai thíìu cùưt xeân, tûúâc ăoaơt
bùìng nhiïìu thuê ăoaơn thím ăöơc!
Vúâi Baơch Thaâi Bûúêi, öng khöng aâp duơng caâch lađm
tađn nhíîn nađy Öng taơm ûâng tiïìn cho cu-li ăaô tuýín
möơ ăïí hoơ ýn tím döịc sûâc lađm viïơc cho mònh Noâi
caâch khaâc, öng ăaô thoêa maôn ặúơc nhu cíìu chñnh
ăaâng cuêa cöng nhín ăang baân sûâc lao ăöơng Khi
öng vay vöịn ăïí traê lûúng cho lûơc lûúơng cu-li, nhiïìu
ngûúđi thín thuöơc trong gia ằnh bađy toê sûơ lo lùưng
Vò nïịu khöng quaên lyâ ặúơc, chùỉng may cu-li bïơnh
tíơt hoùơc boê tröịn hoùơc lađm viïơc khöng ăaơt nùng
suíịt thò seô phaâ saên nhû chúi Nhûng khöng Öng
nghô rùìng, tíìng lúâp vö saên xuíịt thín tûđ ăöìng
ruöơng, baên chíịt cuêa hoơ lađ cuêa nhûông ngûúđi lûúng
thiïơn Hoơ cíìn ăöìng lûúng ăïí söịng, baân sûâc lao
ăöơng ăïí söịng Nïịu ăem lođng nhín aâi ăöịi xûê vúâi
nhau, traê ăöìng lûúng húơp lyâ vađ biïịt caâch quaên lyâ
thò hoơ seô lađm ặúơc ríịt nhiïìu viïơc Ăïịn nay, chûa
coâ tađi liïơu nađo cung cíịp cho chuâng ta biïịt caâch
quaên lyâ nhín cöng cuêa öng nhû thïị nađo Nhûng
sûơ thađnh cöng cuêa öng khiïịn ta coâ thïí phoêng ăoaân,
ñt ra trong caâch cû xûê cuêa öng vúâi ngûúđi lao ăöơng
khaâc hùỉn caâc “cai thíìu” luâc bíịy giúđ
Trong cöng viïơc, Baơch Thaâi Bûúêi toê ra ríịt khùưc
nghiïơt khi nghiïơm thu saên phíím Kñch thûúâc dađi,
ngùưn nhû thïị nađo; chíịt lûúơng göî nhû thïị nađo thò
phaêi nhíịt nhíịt nhû thïị Khöng hïì coâ sûơ chím chûúâc Ngađy noơ, ăaô ăïịn haơn giao hađng nhûng kiïím tra thađnh phíím thíịy khöng ăaơt chíịt lûúơng, öng toê yâ khöng hađi lođng vađ cûúng quýịt boê toađn böơ Lađm nhû víơy míịt thïm thúđi gian, seô giao hađng khöng ăuâng heơn, seô bõ phaơt möơt söị tiïìn khöng nhoê Khöng möơt chuât nao nuâng, öng baêo:
- Tiïìn míịt ăi cođn coâ thïí tòm laơi ặúơc, chûâ chûô tñn míịt ăi lađ hoêng viïơc lúân sau nađy
Thaâi ăöơ lađm viïơc nghiïm tuâc nađy khiïịn Súê Hoêa
xa Ăöng Dûúng hađi lođng vúâi saên phíím ặúơc cung cíịp Tiïịng lađnh ăöìn xa Sûơ tñn nhiïơm nađy chñnh lađ
“chòa khoâa” ăïí sau nađy öng tiïịp tuơc múê thïm nhûông caânh cûêa khaâc trong kinh doanh
Sau nhiïìu nùm rođng raô lao ăöơng, kïí tûđ ngađy 13.9.1898 lïî khúêi cöng ăùơt viïn ăaâ ăíìu tiïn thò ăïịn ngađy 28.2.1902 cíìu Paul Doumer ặúơc khaânh thađnh Ngađy íịy thiïn haơ khùưp núi ăöí vïì xem cíìu nhû ăi trííy höơi, vua Thađnh Thaâi cuông ra dûơ Khi tíơn mùưt nhòn chiïịc tađu lûêa huđng duông keâo cođi rïìn vang bùng qua söng Höìng, ăaô coâ keê sô cao hûâng lađm bađi thú võnh ăíìu toa xe lûêa – nhùìm kñn ăaâo aâm chó nhûông thín phíơn, nhûông kiïịp ngûúđi nö lïơ möơt caâch ăau xoât, chua chaât:
To ăíìu mađ chaơy thíơt lađ mau, Chöî goơi rùìng xe, chöî goơi tađu.
Ăi khùưp tónh nađy qua tónh noơ, Nöịi liïìn toa trûúâc vúâi toa sau.
Nûúâc söi than noâng khöng nađi khöí,