Möơt loaơt nhađ tû saên Viïơt Nam chõu taâc ăöơng maơnh meô cuêa khuêng hoaêng kinh tïị thïị giúâi trong nhûông nùm 1929-1933; vađ sûơ cheđn eâp bùìng nhiïìu thuê ăoaơn cuêa thûơc dín Ph
Trang 1thûơc dín Chuâng quýịt khöng ăïí cho ngûúđi Viïơt
thađnh cöng, líịn lûúât trïn thûúng trûúđng Sûơ giađu
coâ cuêa ngûúđi baên xûâ chó ăem laơi bíịt öín cho nïìn an
ninh taơi Ăöng Dûúng Cûâ nhòn caâc phong trađo ýu
nûúâc ăang nöíi lïn thò roô Chùỉng haơn, trong phong
trađo Ăöng du do cuơ Phan Böơi Chíu khúêi xûúâng,
khöng riïng gò Nam Kyđ, Trung Kyđ mađ ngay caê Bùưc
Kyđ cuông víơy Lúâp thanh niïn tröịn ra nûúâc ngoađi
híìu hïịt ăïìu ặúơc sûơ tađi trúơ, giuâp ăúô cuêa caâc ắa
chuê giađu coâ, cuêa caâc tay tû saên coâ tinh thíìn aâi
quöịc ăang lađm ùn phaât ăaơt Khöng nhûông thïị hoơ
cođn bñ míơt, leân luât uêng höơ kinh phñ cho caâc “höơi
kñn” ăang hoaơt ăöơng trong vađ ngoađi nûúâc
Sûơ phaât triïín vïì kinh tïị ăaô díîn ăïịn sûơ yâ thûâc vïì
chñnh trõ, ăíy lađ möơt ăùơc ăiïím cuêa xaô höơi ặúng
thúđi mađ chñnh quýìn thûơc dín Phaâp ăaô nhòn thíịy
Nhiïìu hoaơt ăöơng chñnh trõ söi nöíi ăang diïîn ra, ăïí
cuöịi cuđng seô lađ sûơ thađnh líơp chñnh ăaêng cuêa caâc
giai cíịp Cho duđ tñnh chíịt giai cíịp coâ khaâc nhau,
thò hoơ cuđng coâ muơc tiïu thöịng nhíịt trûúâc mùưt lađ
ăaânh ăöí giai cíịp thöịng trõ ra khoêi ăíịt nûúâc hoơ
Nùm 1926, sau khi tûđ Phaâp vïì nûúâc ặúơc ñt líu,
cuơ Phan Chíu Trinh míịt taơi Sađi Gođn Duđ thûơc dín
nöî lûơc, tòm moơi caâch ngùn chùơn nhûng ăaâm tang
cuêa cuơ víîn trúê thađnh quöịc tang, nhùìm biïíu dûúng
tinh thíìn dín töơc, tònh caêm ăöịi vúâi non söng ăíịt
nûúâc Höì sú theo doôi cuêa míơt thaâm Phaâp cho biïịt,
trong ăaâm cöng nhín, thúơ thuýìn cuêa cöng ty
Baơch Thaâi ăaô coâ ngûúđi tham gia Cuơ thïí, thay mùơt
nhûông ngûúđi thúơ cuêa haông tađu Baơch Thaâi Bûúêi úê Nam Ăõnh, anh Tríìn Quang Tùơng (tûâc Khöíng) ăaô viïịng cuơ Phan cíu ăöịi:
Truy ăiïơu Tíy Höì nhíơt Hoaân tônh quöịc dín höìn
(Ngađy truy ăiïơu Tíy Höì Thûâc tónh höìn quöịc dín)
Vò thïị ngoađi viïơc ăađn aâp, bùưt búâ nhûông ngûúđi tham gia chñnh trõ thò phaêi triïơt tiïu sûơ lúân díơy cuêa
tû saên Viïơt Nam
Cöng ty Baơch Thaâi ăang bõ thûơc dín tòm moơi caâch cheđn eâp Nùm cuơ Phan míịt cuông lađ nùm cöng
ty Baơch Thaâi gùơp nhiïìu khoâ khùn
Chûa roô vò lyâ do gò, chiïịc tađu An Nam chúê 150 tíịn xi mùng bõ chòm, gíy thiïơt haơi ûúâc tñnh lïn ăïịn 60 nghòn ăöìng Ăaô thïị, thûơc dín Phaâp cođn nghi ngúđ cöng ty cuêa öng coâ dñnh daâng ăïịn töí chûâc cuêa Viïơt Nam Quöịc dín ăaêng, duđ chûâng cûâ ríịt mong manh
Ngay sau khi thađnh líơp vađo ăïm 25.12.1927, ăïí taơo tiïịng vang trong quöịc dín, Viïơt Nam Quöịc dín ăaêng quýịt ắnh aâm saât tïn Bazin – möơt tïn thûơc dín caâo giađ, kheât tiïịng tađn aâc chuýn möơ phu ăi Tín Thïị Giúâi Noâ phaêi ăïìn töơi Chiïìu 30 Tïịt nùm Míơu Thòn (1929), khi chiïịc húi boâng löơn hiïơu Hotchkiss sún mađu bleu royal vûđa vïì ăïịn trûúâc nhađ riïng taơi söị 110 chúơ Höm (nay phöị Húị - Hađ Nöơi), Bazin chûa kõp rúđi khoêi xe thò coâ hai thanh niïn
Trang 2bûúâc ăïịn Hoơ mùơc Íu phuơc, ăíìu ăöơi muô nó sang
troơng coâ daâng díịp cuêa ngûúđi trñ thûâc Möơt ngûúđi
lõch sûơ cuâi vađo trong xe vađ noâi bùìng tiïịng Phaâp:
- Thûa öng, coâ laâ thû cuêa möơt ngûúđi quen gûêi cho
öng
Hùưn nhñu mađy ngaơc nhiïn nhûng víîn cíìm laâ
thû Hùưn vûđa liïịc nhòn chöî tïn gûêi lađ Haông buön
Baơch Thaâi Bûúêi vađ múê thû ra ăoơc – thûơc chíịt ăíy
lađ baên caâo traơng dađnh cho hùưn – líơp tûâc möơt
thanh niïn ăaô ruât suâng ra bùưn ngay vađo ăíìu!
Caâi chïịt cuêa Bazin, thûơc dín hoaêng höịt, kinh súơ
bao nhiïu thò quöịc dín vui sûúâng, haê hï bíịy
nhiïu Tïn “buön ngûúđi” ăaô ăïìn töơi ăñch ăaâng Chó
vúâi bòa thû cuêa cöng ty Baơch Thaâi cođn ăïí laơi hiïơn
trûúđng, nïn duđ boơn míơt thaâm duđ khöng thïí gheâp
töơi öng, nhûng cuông gíy nhiïìu khoâ dïî
Con ặúđng lađm ùn cuêa cöng ty Baơch Thaâi cađng
khoâ khùn hún
Sûơ khoâ khùn nađy cođn do aênh hûúêng tađn khöịc cuêa
cuöơc khuêng hoaêng kinh tïị thïị giúâi Tûđ nùm 1929,
cuöơc khuêng hoaêng nađy bùưt ăíìu tûđ nûúâc Myô, röìi
nhanh choâng trađn ra khùưp thïị giúâi tû baên Tíịt
nhiïn nïìn kinh tïị Ăöng Dûúng cuông khöng thïí
ặâng ngoađi Bi thaêm hún nûôa, noâi nhû nhađ sûê hoơc
Tríìn Vùn Giađu: “Ăöng Dûúng laơi phaêi gaânh möơt
phíìn gaânh nùơng tai haơi khuêng hoaêng kinh tïị cuêa
Phaâp Ăöng Dûúng lađ xûâ nöng nghiïơp, ăöơc canh
nïn tai hoơa khuêng hoaêng laơi cađng ghï gúâm Ghï
gúâm hún nûôa lađ vò úê ăíy, mûâc söịng cuêa nhín dín
ăaô quaâ thíịp tûđ líu, nay laơi xuöịng ăïịn cuđng ăöơ, vađ quíìn chuâng thò hoađn toađn khöng coâ möơt chuât tûơ do dín chuê nađo ăïí ăoađn kïịt, ăïí ăíịu tranh giaêm búât sûơ thöịng khöí cuêa mònh”
Möơt loaơt nhađ tû saên Viïơt Nam chõu taâc ăöơng maơnh meô cuêa khuêng hoaêng kinh tïị thïị giúâi trong nhûông nùm 1929-1933; vađ sûơ cheđn eâp bùìng nhiïìu thuê ăoaơn cuêa thûơc dín Phaâp ăaô díîn ăïịn phaâ saên Nhađ sûê hoơc Tríìn Vùn Giađu cuông cho biïịt: “Baơch Thaâi Bûúêi bõ Phaâp caơnh tranh vađ phaâ hoaơi ăïịn nöîi tađu
bõ ăùưm, baôi than bõ baôi nghiïơp Cöng ty saên xuíịt ăiïơn Lï Phaât An, Phan Tuđng Long cuöịi cuđng ăaô bõ saâp nhíơp vađo cöng ty Phaâp “Le Sud- Indochinois Industriel”; caâc cöng súê coâ luâc bõ cíịm khöng ặúơc duđng sún cuêa Nguýîn Sún Hađ; Viïơt Nam ngín hađng ruât cuöơc bõ thu huât vađo Ngín hađng Ăöng Dûúng ”
Thûơc dín quýịt ăaânh guơc sûơ tröîi díơy cuêa möơt tíìng lúâp tû saên dín töơc Viïơt Nam vûđa múâi ngoi lïn chó trong vođng mûúi nùm trúê laơi ăíy
Khöng cođn caâch ặâng vûông trûúâc sûơ caơnh tranh ăaô nhuöịm mađu sùưc chñnh trõ, cöng ty Baơch Thaâi tuýn böị phaâ saên Ăoâ lađ ngađy 4.5.1929 Ăíy möơt caâch ruât lui kõp thúđi khoêi “sín chúi”, khöng thïí chíìn chûđ ặúơc nûôa Sûơ chíìn chûđ trong trûúđng húơp nađy khöng thïí cûâu vaôn ặúơc tònh thïị, thíơm chñ cođn sa líìy tïơ haơi hún
Toađn böơ tađi saên lađm ùn, chùưt chiu dađnh duơm cuêa öng trong vođng hai mûúi nùm ăaô phaêi baân laơi cho
Trang 3ăöịi thuê lađ Cöng ty víơn taêi söng biïín Ăöng Dûúng
do F.Sauvage lađm chuê vúâi giaâ 630.000 ăöìng
Duđ víơy, möơt líìn nûôa, ta laơi thíịy vađ khím phuơc
nghõ lûơc phi thûúđng cuêa Baơch Thaâi Bûúêi khi öng
duông caêm ăi laơi nhûông bûúâc ăíìu Khöng naên chñ
Khöng boê cuöơc nûêa chûđng
KHAÂT VOƠNG TRÙM NÙM:
KÏỊT NÖỊI NGÛÚĐI VIÏƠT!
Vúâi toađn böơ söị vöịn ăang nùưm trong tay, Baơch
Thaâi Bûúêi nhanh choâng tòm hûúâng ăi múâi Öng
chuýín hûúâng tíơp trung ăíìu tû khai thaâc moê mađ
öng ăaô tham gia tûđ nùm 1921
Trong nhûông ngađy nađy, thúđi gian ăöịi vúâi öng lađ
vađng baơc Öng khöng cho pheâp mònh ặúơc nghó
ngúi Trong thúđi khoâa biïíu cuêa öng khöng coâ ngađy
chuê nhíơt, ngađy nghó lïî, ngađy Tïịt Duđ ăang mang
trong ngûúđi cùn bïơnh bõ tï nûêa ngûúđi, nhûng sûâc
lađm viïơc cuêa öng víîn giûô phong ăöơ nhû thúđi trai
traâng Lõch lađm viïơc cuêa öng sñt sao, khöng möơt
thúđi gian nađo raênh röîi Mùơc díìu bõ bïơnh tim nùơng,
baâc sô khuýn öng nïn dađnh nhiïìu thúđi gian tõnh
dûúông, nhûng öng khöng nghe lúđi Thíơm chñ, luâc
nhađ tû saên Nguýîn Hûôu Thu – thöng gia vúâi öng
– qua ăúđi, vò quaâ say mï vúâi cöng viïơc, öng dùơn
thû kyâ lađ luâc nađo sùưp ăïịn giúđ thò baâo cho öng biïịt
Tûđ luâc thû kyâ baâo xong, öng múâi ặâng díơy quíìn
aâo chónh tïì vađ khi ăïịn núi thò xe tang ăaô ăi möơt quaông xa
Quýịt vûơc díơy sûơ söịng cođn cuêa cöng ty khai thaâc moê, öng thûơc hiïơn chñnh saâch “sùn ăíìu ngûúđi” nhùìm thu huât nhín tađi Vïì chuýn viïn kyô thuíơt, öng cho ngûúđi sang Phaâp kyâ húơp ăöìng vúâi sinh viïn töịt nghiïơp loaơi gioêi vïì chuýn ngađnh híìm moê; kyâ húơp ăöìng vúâi chuýn viïn nûúâc ngoađi vađo lađm sïịp moê Thïí hiïơn nhiïìu sûơ nùng ăöơng, toađn tím toađn yâ trïn lônh vûơc múâi nïn öng gùơt haâi ặúơc thađnh cöng ăaâng kïí Saên phíím than cuêa öng khöng nhûông tiïu thuơ maơnh úê trong nûúâc mađ cođn
xuíịt khííu sang caê thõ trûúđng Phaâp, Nhíơt Vúâi
kinh nghiïơm tûđng traêi, lõch laôm trïn thûúng trûúđng, öng biïịt cöng ty mònh cođn phaêi nöî lûơc nhiïìu hún nûôa Nïịu khöng, vïì líu dađi khoâ caơnh tranh nöíi vúâi Cöng ty Than moê Bùưc Kyđ SFCT (Socieâte Francaise des Charboneges du TonKin) cuêa Phaâp – coâ quy mö khai thaâc than lúân nhíịt Ăöng Dûúng
Cöng viïơc ăang tiïịn hađnh möơt caâch khíín trûúng thò ngađy 22.7.1932 Baơch Thaâi Bûúêi lïn cún ăau tim dûô döơi Linh tñnh baâo trûúâc coâ möơt ăiïìu khöng hay ăang díìn díìn ăïịn Duđ ăang ngheơt thúê nhûng öng cođn kõp múê mùưt nhòn qua caâc baêng hiïơu cuêa tađu cuêa ngûúđi Hoa, ngûúđi Phaâp ăang treo trong phođng Chao öi! Chûâng tñch cuêa möơt thúđi lûđng líîy víîn cođn uy nghi vađ ăem laơi cho öng möơt niïìm tin, möơt sûâc maơnh laơ thûúđng Öng móm cûúđi Möơt nuơ
Trang 4cûúđi maôn nguýơn Nhû nuơ cûúđi cuêa ngûúđi thuêy thuê
trúê vïì bïịn búđ bònh ýn sau nhûông ngađy xöng pha
soâng gioâ truđng dûúng Líịy hïịt sûâc bònh sinh, öng
dùơn dođ caâc con vađ nhûông ngûúđi tím phuâc tûđng gùưn
boâ:
- Ta cođn phaêi phíịn ăíịu ăïí cho ngoơn cúđ cuêa cöng
ty ngûúđi Viïơt Nam ta phíịt phúâi trïn nùm chíu böịn
biïín, ăïí caê thïị giúâi biïịt ăïịn tađi trñ cuêa con ngûúđi
Viïơt Nam
Trùn tröịi xong ăiïìu tím huýịt nhíịt, Baơch Thaâi
Bûúêi xuöi tay nhùưm mùưt Con ngûúđi tiïn phong
trïn con ặúđng “chíịn hûng thûúng trûúđng, cöí
ăöơng thûơc nghiïơp”, tiïu biïíu cho cuêa giúâi doanh
nghiïơp tû saên dín töơc nûúâc Nam trong nhûông
nùm ăíìu thïị kyê XX ăaô vïì coôi thiïn thu, thoơ 58
xuín Ngađy 28.7.1932 öng ặúơc an taâng taơi súê moê
than Bñ Chúơ (Quaêng Yïn), gíìn nuâi Yïn Tûê – caâch
Haêi Phođng chûđng nùm chuơc cíy söị
Thûúng tiïịc Baơch Thaâi Bûúêi, nhiïìu trñ thûâc,
doanh nhín bíịy giúđ ăaô bađy toê niïìm caêm phuơc síu
sùưc Öng Höơi trûúêng Höơi khai Trñ Tiïịn Ăûâc ăaô ăoơc
ăiïịu vùn: “Öng lađ möơt nhađ thûơc nghiïơp nhûng ríịt
nhiïơt thađnh vïì caâc cöng viïơc xaô höơi Phađm cöng
cuöơc gò toê ra caâi nghôa ăoađn thïí, caâi chñ húơp quíìn
cuêa ngûúđi mònh, öng cuông söịt sùưng mađ taân thađnh
Öng muöịn cho ngûúđi Nam ta cuông biïịt höơi hoơp
nhau ăïí mûu tñnh nhûông viïơc cöng ñch nhû ngûúđi
caâc nûúâc, khoêi mang tiïịng lađ möơt dín töơc rúđi raơc,
khöng biïịt tûúng thín tûúng aâi vúâi nhau Búêi thïị
nïn khi míịy anh em ăöìng chñ bađn muöịn líơp möơt caâi ăoađn thïí lúân ăïí tiïu biïíu cho quöịc dín, öng vui veê nhíơn lúđi ngay, vađ liïìn xuíịt tađi xuíịt lûơc, cöí ăöơng cho thađnh
Nûúâc Nam ta víîn mang tiïịng lađ möơt nûúâc vùn nhûúơc, khöng ăuê tû caâch ra caơnh tranh vúâi caâi ăúđi thûơc nghiïơp nađy Öng ăem caâi tađi doanh nghiïơp, caâi chñ kiïn gan mađ toê cho thiïn haơ biïịt rùìng An Nam cuông coâ ngûúđi coâ trñ khön, coâ nghõ lûơc, kinh lyâ ặúơc nhûông sûơ nghiïơp lúân vïì cöng thûúng, chùỉng keâm gò ngûúđi ngoađi Mađ öng lađm ặúơc thađnh cöng, khiïịn cho thiïn haơ phaêi phuơc
Caâi sûơ nghiïơp kinh doanh cuêa öng, caâi nhín caâch gan goâc maơnh baơo cuêa öng, caâi ặâc tñnh kiïn nhíîn cíìn cuđ cuêa öng thûơc ăaâng lađm gûúng cho quöịc dín noi theo
Nhûng ăaâng phuơc hún lađ caâi chñ khñ cuêa öng, vò öng khöng phaêi lađ nhađ doanh nghiïơp thûúđng Öng thuêy chung víîn mang nùơng möơt tíịm lođng vò nûúâc,
vò nođi, ai biïịt öng cuông phaêi cöng nhíơn nhû víơy Cho nïn híơu thïị bònh tônh mađ xeât laơi cöng nghiïơp cuêa öng, tíịt khöng ngíìn ngaơi mađ phï möơt cíu rùìng: Hoơ Baơch thíơt lađ möơt bíơc vô nhín úê ăíịt Bùưc, möơt bíơc trûúơng phu trong thûúng trûúđng” Than öi!
Míy múđ cûêa Cíịm Gioâ laơnh ngađn Yïn
Öng Baơch nay ăaô theo míy theo gioâ mađ ăi vïì núi moê cuô bïịn xûa ”
Trang 5Chûúng kïịt.
N GÛÚĐI B IÏỊN T Û D UY
T HAĐNH H IÏƠN T HÛƠC
Phong trađo ăöíi múâi xuíịt phaât tûđ caâc trñ thûâc cíịp tiïịn nhûông nùm ăíìu thïị kyê XX ăaô ăaơt ăïịn ẳnh cao khi Baơch Thaâi Bûúêi cöng khai biïịn tíịt caê nhûông tû tûúêng, lyâ luíơn vađ saâch vúê cuêa hoơ thađnh hiïơn thûơc Öng ăaô goâp phíìn thöíi luöìng gioâ laơ vađo xaô höơi thuíìn nöng, vađo tinh thíìn nhûúơc tiïíu, vađo tiïịng kïu tríìm
uíịt cuêa möơt dín töơc Möơt khaât voơng ăöíi thay, cûúđng maơnh khöng thua keâm bíịt cûâ möơt giöịng nođi nađo khaâc
Trang 6NHÛÔNG NGÛÚĐI ẶÚNG THÚĐI
Thúđi ăoâ, phûúng ngûô Nam Kyđ coâ cíu “Nhíịt Sô,
nhò Phûúng, tam Xûúđng, tûâ Ăõnh”.
“Nhíịt Sô” tûâc Lï Phaât Ăaơt, thuúê nhoê ặúơc möơt
linh muơc gûêi sang Peânang hoơc tiïịng Latinh, nhûng
do truđng tïn vúâi thíìy nïn ăöíi tïn Sô Cú höơi lađm
giađu lađ sau tríơn baôo nùm Giaâp Thòn (1904) taơi Nam
Kyđ nöng dín xiïu taân, ruöơng ăíịt boê hoang, khöng
ngûúđi cađy cíịy nïn chñnh quýìn thûơc dín Phaâp
phaât maôi ruöơng ăíịt vö thûđa nhíơn vúâi giaâ reê, vïì
sau mua chûâc hađm nïn ặúơc goơi Huýơn Sô Coâ ăiïìu
thuâ võ, con gaâi uât Huýơn Sô lađ Lï Thõ Bònh líịy möơt
hađo phuâ úê Gođ Cöng lađ Nguýîn Hûôu Hađo, sinh ra
Nguýîn Hûôu Thõ Lan Vïì sau cö Lan ặúơc Baêo Ăaơi
choơn lađm vúơ vađ trúê thađnh Nam Phûúng hoađng híơu
“Nhò Phûúng” tûâc Töíng ăöịc Phûúng, tïn thíơt Ăöî
Hûôu Phûúng (1840-1914) Do cöơng taâc vúâi thûơc
dín Phaâp nïn ặúơc thùng Tri huýơn, Ăöịc phuê sûâ
röìi thùng hađm Töíng ăöịc, tûđng ặúơc thûúêng Tam
ăùỉng böơi tinh, ín suêng töơt bûơc Sau khi ặúơc Phaâp
cho khíín trûng 222,3 míîu ruöơng ăíịt, Phûúng
“phíịt’ lïn ríịt nhanh vađ trúê nïn giađu coâ, nhíơp lađng
Tíy Phûúng biïịt ñt nhiïìu chûô Haân, bíơp beơ ặúơc
ăöi chuât tiïịng Tíy vađ laơi thñch lađm thú! Trong nhađ
cuêa Phûúng coâ treo bûâc hoađnh vađ thaâch ai lađm vïị ăöịi laơi hoađn chónh nhíịt thò ặúơc thûúêng tiïìn:
Ăíịt Chúơ Lúân coâ nhađ hoơ Ăöî Ăöî möơt nhađ nguô phuâc tam ăa
Duơng yâ cuêa Phûúng lađ khoe meô nùm con trai Chún, Trñ, Thinh, Võ, Chíín vađ ba gaâi Sanh, Nhín, Díìn ăïìu thađnh ăaơt Trong söị nhûông ngûúđi con cuêa Phûúng, coâ leô ăïịn nay Võ – ăaơi uây phi cöng Phaâp, víîn cođn ngûúđi nhúâ tïn, vò möơt thúđi trûúđng Cú khñ chíu AÂ taơi Sađi Gođn (nay lađ trûúđng Kyô thuíơt Cao Thùưng - TP.Höì Chñ Minh) mang tïn Ăöî Hûôu Võ (!?) Cùm gheât keê ra húơp taâc vúâi “tín trađo” ăađn aâp phong trađo khaâng chiïịn, nay giađu coâ húơm mònh, tûúng truýìn trûúâc cíu ăöịi trïn danh sô Nam Kyđ -cuơ Phan Vùn Trõ ăaô lađm laơi vïị ăöịi:
Cuđ lao Röìng coâ luô thùìng phun Phun möơt luô cûêu truđng baât nhaô.
“Phun” truđng ím vúâi “phung” theo caâch phaât
ím cuêa ngûúđi Nam Böơ Ăem “nhađ hoơ Ăöî” mađ ăöịi vúâi “luô thùìng phung” (lađ luô cuđi, huêi – möơt cùn bïơnh nan y thúđi ăoâ, ai níịy ăïìu traânh xa) thò quaê ăöơc ắa
“Tam Xûúđng” tûâc Lyâ Tûúđng Quan, tïn tuơc lađ Xûúđng, thûúđng ặúơc goơi Bang Xûúđng hoùơc Höơ Xûúđng Hoơc xong trûúđng thöng ngön, Xûúđng cöơng taâc vúâi Phaâp nhûng laơi xin vïì hûu non luâc múâi ngoađi 30 Dûơa vađo thïị lûơc cuêa Phaâp, Xûúđng bûúâc vađo thõ trûúđng mua baân ăíịt vađ nùưm ăöơc quýìn luâa gaơo vađ caâc nguöìn lúơi khaâc tûđ ăöìng bùìng söng Cûêu
Trang 7Long ặa vïì Sađi Gođn nïn nhanh choâng giađu suơ!
Luâc nhùưm mùưt vïì núi chñn suöịi, Xûúđng ặúơc vúơ xíy
möơ lúân bùìng ăaâ xanh “hao phñ hún baơc muön” Tađi
saên ăïí laơi nhiïìu nhûng do con caâi tranh giađnh, cíịu
xeâ, chia chaâc chùỉng bao líu “cuêa thiïn traê ắa”!
“Tûâ Ăõnh” tûâc baâ höơ Tríìn Hûôu Ăõnh lađm giađu
bùìng caâch múê tiïơm cíìm ăöì, kinh doanh ăíịt ăai,
xuíịt khííu vaêi súơi nhúđ gùơp thúđi nïn giađu to Ngöi
biïơt thûơ cuêa Ăõnh xûa nùìm úê chöî chúơ Kim Biïn
-Bònh Tíy hiïơn nay Trûúâc khi vïì suöịi vađng, baâ höơ
Ăõnh ăïí laơi nhiïìu tiïìn cuêa, nhûng con chaâu khöng
biïịt giûô, “ngöìi maât ùn baât vađng”, chùỉng bao líu tađi
saên cuông saơch sađnh sanh!
Ngoađi cíu trïn, trong dín gian úê ăíịt Sađi Gođn xûa
cuông coâ cíu tûúng tûơ “Nhíịt Hoêa, nhò Ăađm, tam
Xûúđng, tûâ Ñch”; hoùơc “Ăi tađu chuâ Hyê, úê phöị chuâ
Hoêa”.
“Nhíịt Hoêa” tûâc Hoađng Troơng Sinh (1845-1901),
göịc ngûúđi Phuâc Kiïịn (Trung Hoa), khi giađu coâ gia
nhíơp lađng Tíy mang tïn Jean Hui Bon Hoa Luâc
múâi khúêi nghiïơp, chuâ Hoêa huđn haơp vúâi ngûúđi Phaâp
chuýn khúịch trûúng caâc tiïơm cíìm ăöì nïn “phíịt”
nhanh choâng! Tiïìn laơi ăeê ra tiïìn, chuâ Hoêa kinh
doanh bíịt ăöơng saên vađ cíịt nhađ cho thú, múê Cöng
ty Hui Bon Hoa Hiïơn nay, khu tûâ giaâc Phoâ Ăûâc
Chñnh Nguýîn Thaâi Bònh Lï Thõ Höìng Gíịm
-Calmette nguýn lađ ăíịt cuêa chuâ Hoêa; hoùơc nhađ
thûúng Tûđ Duô ặúơc xíy nùm 1938- 1939 lađ phíìn
ăíịt hiïịn cuêa chuâ Hoêa
“Nhò Ăađm” tûâc Quaâch Ăađm (1863-1937), díịu tñch cođn ăïí laơi cho ăïịn ngađy nay lađ chúơ Bònh Tíy
do öng boê tiïìn ra xíy cíịt vađ daôy nhađ quanh chúơ Trûúâc ăoâ, nhûông ngûúđi Hoa di cû sang Viïơt Nam ăaô líơp ra möơt caâi chúơ (taơi ắa ăiïím Bûu ăiïơn Chúơ Lúân ngađy nay) lúân nhíịt thúđi ăoâ nïn dín chuâng goơi lađ Chúơ Lúân, chúơ nađy hònh thađnh vađo khoaêng nùm
1679 ăïịn 1731 Nùưm ặúơc nhu cíìu bûâc xuâc cuêa tiïíu thûúng, nùm 1928, Quaâch Ăađm boê tiïìn ra mua möơt khu ăíịt röơng 26.357 meât vuöng úê thön Bònh Tíy ăïí xíy dûơng möơt chúơ múâi Chúơ khai trûúng ngađy 14.3.1930, ta quen goơi lađ chúơ Bònh Tíy hoùơc Chúơ Lúân múâi Trong chúơ nađy, trûúâc nùm
1975, coâ dûơng tûúơng ăöìng Quaâch Ăađm, nay khöng cođn nûôa Luâc giađu coâ, ngoađi viïơc líơp haông Thöng Hiïơp kinh doanh tađu chúê khaâch ặúđng biïín, Ăađm cođn ặâng ra baêo laônh cho con núơ ngín hađng ăïí ùn hoa höìng
“Chuâ Hyê” cuông lađ ngûúđi giađu suơ, coâ tađu chaơy khùưp Nam Kyđ luơc tónh, cöng cuöơc kinh doanh chó nhùìm ăaơt muơc ăñch lađm giađu, thu veân cho riïng mònh nïn khöng ai buöìn nhúâ ăïịn tïn thíơt lađ gò! Nöịi goât nhûông ăaơi gia trïn, taơi Sađi Gođn trong nhûông nùm 1954-1975, ta thíịy cođn nhûông doanh nghiïơp khaâc cuông giađu coâ khöng keâm vúâi nhiïìu ngađnh nghïì kinh doanh khaâc nhau nhû Hoađng Kim Quy (keôm gai), Maô Hyê (luâa gaơo), La Thađnh Nghïơ (dûúơc phíím), Lyâ Long Thín (sùưt phïị thaêi), Tríìn Thađnh (böơt ngoơt), Trûúng Vô Nhiïn (xuíịt
Trang 8nhíơp phim), Lím Hú Höì, Nguýîn Tíịn Ăúđi (tñn
duơng, ngín hađng), Vûúng Ăaơo Nghôa (kem ăaânh
rùng), Trûúng Vùn Khöi (xađ phođng böơt), Nguýîn
Cöng Kha (hoâa chíịt) v.v
Ăûúng thúđi vúâi Baơch Thaâi Bûúêi ta thíịy nöíi lïn
nhiïìu nhađ tû saên nhû Trûúng Vùn Bïìn, Nguýîn
Hûôu Thu, Ngö Tûê Haơ, Höì Taâ Bang, Lï Phaât An,
Nguýîn Vùn Cuêa, Nguýîn Sún Hađ Nhûng chó röìi
dùm ba ngûúđi ặúơc híơu thïị ngûúông möơ nhúâ ăïịn,
trong ăoâ nöíi bíơt nhíịt coâ Baơch Thaâi Bûúêi
BAĐI HOƠC CHO HÍƠU THÏỊ
Víơy ăíu lađ bađi hoơc thûúng trûúđng tûđ sûơ nghiïơp
kinh doanh cuêa Baơch Thaâi Bûúêi?
Ta coâ thïí nhíơn ra, baên lônh cuêa öng ăaô thïí hiïơn
úê chñn bađi hoơc: daâm ăi bùìng ăöi chín cuêa mònh,
daâm tíơn duơng thúđi cú, daâm tin ngûúđi, daâm tiïịp thu
Tín thû, daâm víơn duơng tinh thíìn ýu nûúâc, daâm
caơnh tranh ăïịn cuđng, daâm saâng taơo, daâm múê röơng
thõ trûúđng kinh doanh vađ daâm ăi laơi tûđ ăíìu
Nhûông bađi hoơc nađy ăïịn nay víîn chûa löîi thúđi
Trong sûơ nghiïơp cuêa öng, ăaâng lûu yâ vađ ghi
nhíơn lađ úê chöî, bùìng tađi nùng, kinh nghiïơm trïn
thûúng trûúđng Baơch Thaâi Bûúêi ăaô goâp phíìn tñch
cûơc thay ăöíi caâi nhòn khöng thiïơn caêm vïì doanh
nhín trong nhûông nùm ăíìu thïị kyê XX Nïịu caâc
nhađ nho cíịp tiïịn, caâc nhađ Tíy hoơc coâ cöng cöí vuô,
hö hađo, tuýn truýìn cho möơt tû tûúêng múâi thò úê Baơch Thaâi Bûúêi cuđng nhiïìu nhađ tû saên dín töơc laơi coâ cöng biïịn noâ thađnh hiïơn thûơc, thađnh nhûông viïơc lađm cuơ thïí
Khi xeât möơt nhín víơt khöng thïí taâch ra ngoađi khöng khñ chñnh trõ vađ böịi caênh xaô höơi ặúng thúđi Ăïí thíịy ặúơc vai trođ to lúân cuêa hoơ, ta haôy ăoơc bađi viïịt “Nghïì buön dûúâi mùưt ngûúđi Viïơt” cuêa nhađ nghiïn cûâu Ăađo Huđng: “Nïịp nghô coi reê nghïì buön, coâ leô ăaô töìn taơi tûđ líu trong tím thûâc ngûúđi Viïơt ÚÊ ăíy coâ hai lyâ do: möơt lađ do nhûông thađnh kiïịn nghïì nghiïơp cuêa chuâng ta; hai lađ do chñnh baên thín nghïì buön gíy nïn, ngûúđi
ăi buön khöng coi ăoâ lađ möơt nghïì cao quyâ Giúê laơi böơ sûu tíơp truýơn cöí tûúng ăöịi hoađn chónh Kho tađng truýơn cöí tñch Viïơt Nam cuêa Nguýîn Ăöíng Chi – ta thíịy trong söị möơt trùm saâu chuơc truýơn chó coâ hai truýơn noâi ăïịn nhín víơt laâi buön Ăoâ lađ truýơn Muơ Lûúđng vađ Ăöìng tiïìn Vaơn Lõch, mađ caê hai truýơn ăïìu noâi ăïịn caâi xíịu xa cuêa nhûông ngûúđi ăi buön Trong khi ăoâ, nïịu so saânh vúâi böơ truýơn cöí Nghòn leê möơt ăïm cuêa vùn hoơc AÂ Ríơp, thò ta thíịy nhín víơt laâi buön coâ mùơt khùưp núi, mađ hoơ lađ nhûông ngûúđi ăaâng kñnh, ăaơi diïơn cho ặâc tñnh: trung thûơc, duông caêm, khön ngoan, coâ hoơc
Möơt nhađ nghiïn cûâu vùn hoơc Viïơt Nam úê Myô, gíìn ăíy coâ lađm möơt baêng phín loaơi caâc truýơn Nöm khuýịt danh thïị kyê XVII, cùn cûâ theo ăïì tađi cuêa truýơn ăaô xïịp ra caâc loaơi sau: truýơn coâ xu hûúâng chñnh trõ, truýơn phong tuơc, truýơn vïì khaât voơng
Trang 9cuêa phuơ nûô, truýơn tònh chung thuêy, truýơn anh
huđng, truýơn coâ xu hûúâng Phíơt giaâo, truýơn tím lyâ,
truýơn hađi, truýơn dõ thûúđng, truýơn lõch sûê Ngûúđi
ta chó thíịy trong nhûông truýơn nađy caâc nhín víơt
nho sô, quan laơi, cung nûô, chinh phuơ, nhađ nöng vađ
tiïìu phu, tuýơt nhiïn khöng coâ mùơt nhađ buön Coâ
leô tïn laâi buön duy nhíịt coâ mùơt trong truýơn thú
lađ “thùìng baân tú” trong Truýơn Kiïìu, laơi lađ möơt keê
gíy tai hoơa cho dín lađnh
Cuöịn Vuô trung tuđy buât cuêa Phaơm Ăònh Höí lađ tíơp
buât kyâ hiïịm hoi trong kho saâch vùn hoơc Viïơt Nam
noâi ăïịn sinh hoaơt ăö thõ úê Thùng Long cuöịi thïị kyê
XVIII Trong tíơp nađy, öng ăïì cíơp ăïịn hoaơt ăöơng
buön baân úê kinh thađnh nhû lađ nhûông chuýơn lûđa
ăaêo vađ ùn cùưp Baên thín taâc giaê, tuy theo cha meơ
lïn kinh thađnh tûđ nhoê, nhûng khöng bao giúđ tûơ
nhíơn mònh lađ ngûúđi thõ thađnh Öng cûâ luön nhùưc
ăïịn caâi lađng qú xa xöi núi öng ra ăúđi vúâi ăíìy nöîi
luýịn tiïịc Öng khöng hïì tûơ hađo ặúơc lađm ngûúđi
dín chöịn kinh ăö Caâi tím lyâ coi khinh thađnh thõ,
coi reê nghïì buön cuêa tíìng lúâp nho sô, tíịt aênh
hûúêng lúân ăïịn ăa söị dín chuâng
Cíìn noâi thïm rùìng vò khöng coâ tíìng lúâp thûúng
nhín lúân, coâ möơt nïịp söịng riïng, möơt tím lyâ riïng,
taâc ăöơng ăïịn ăúđi söịng chung cuêa xaô höơi, nïn ăö
thõ Viïơt Nam xûa víîn giûô truýìn thöịng sinh hoaơt
cuêa lađng xaô, vúâi höơi heđ ằnh ăaâm quen thuöơc vúâi
ngûúđi nöng dín Nïịp söịng ăö thõ, mùơc díìu ăaô
hònh thađnh úê Trung Quöịc tûđ ăúđi Töịng, víîn khöng
coâ aênh hûúêng ăïịn nûúâc ta Cho ăïịn cuöịi thïị kyê XlX, chuâng ta víîn chûa coâ nhûông loaơi hònh sinh hoaơt ăùơc thuđ cuêa ăö thõ nhû sín khíịu chuýn nghiïơp, tiïíu thuýịt, höơi hoơa Vađ nïịu nhû loaơi truýơn phiïu lûu vađ du kyâ lađ saên phíím cuêa nhûông nhađ thaâm hiïím – mađ trûúâc hïịt lađ nhûông nhađ buön – ặúơc phaât triïín súâm úê nhûông dín töơc buön baân gioêi nhû ngûúđi Trung Hoa, ngûúđi Anh, ngûúđi Hađ Lan, ngûúđi AÊríơp thò úê nûúâc ta, ăïịn tíơn ngađy nay, hònh nhû víîn cođn vùưng boâng
Caâi tím lyâ coi reê nghïì buön ăoâ ăaô khiïịn chuâng
ta khöng xíy dûơng ặúơc cho mònh möơt truýìn thöịng töịt ăeơp trong viïơc buön baân Chuâng ta thiïịu möơt cú súê ăaơo lyâ cuêa nghïì buön, mađ thíơm chñ cođn coi nghïì buön lađ ăöìng nhíịt vúâi sûơ lûđa loơc Ăoâ cuông lađ möơt biïíu hiïơn cuêa tím lyâ tiïíu thûúng, chó nghô ăïịn viïơc kiïịm lúđi bùìng maânh khoâe thuê ăoaơn, khöng coâ möơt tíìm nhòn xa trong kinh doanh ”
(Xûa & nay söị 4(05) thaâng 7.1995).
Trong böịi caênh nhû thïị, Baơch Thaâi Bûúêi sau khi tiïịp thu Tín thû, öng ăaô maơnh daơn ặâng ra kinh doanh thađnh cöng trong nhiïìu lônh vûơc Khi quöịc dín thay ăöíi caâch ăaânh giaâ, nhòn nhíơn vai trođ cuêa doanh nhín trong nûúâc thò ăíu lađ ăoâng goâp lúân nhíịt cuêa öng?
Ăiïìu cöịt loôi nađy, ta coâ thïí thíịy qua bađi hoơc “daâm víơn duơng tinh thíìn ýu nûúâc” mađ öng ăaô khúêi xûúâng trûúâc nhíịt Nïịu khöng thiïơn caêm vúâi nghïì buön, khöng thay ăöíi quan niïơm vïì nghïì buön thò
Trang 10liïơu quöịc dín coâ uêng höơ öng möơt caâch maơnh meê,
ăöìng lođng nhû thïị khöng? Ăađnh rùìng, trong sûơ
uêng höơ nađy cođn coâ tinh thíìn tûúng thíìn tûúng trúơ,
nghôa ăöìng bađo, ngûúđi trong möơt nûúâc Nhûng
nïịu tû caâch kinh doanh, ăaơo ặâc kinh doanh cuêa
öng ăi ngûúơc laơi nhûông ăiïìu ăaô noâi thò liïơu coâ
thuýịt phuơc ặúơc lođng tin cuêa ăöìng bađo?
Thïm möơt kinh nghiïơm söịng cođn, möơt bađi hoơc
quyâ baâu cuêa Baơch Thaâi Bûúêi ăïí laơi cho ăúđi sau
chñnh lađ suy nghô cuêa öng vïì muơc tiïu lađm giađu
Nïịu chó bo bo thu veân ăïí giađu nûât ăöị ăöị vaâch, thu
veân cho riïng caâ nhín mònh nhû biïịt bao nhađ tû
saên khaâc, thò ngađy nay khöng míịy ai buöìn nhùưc
ăïịn tïn tuöíi cuêa öng nûôa, búêi caâi giađu íịy nghô cho
cuđng cuông chó lađ “giađu nhû Thaơch Suđng” mađ thöi
Sûơ nghiïơp lađm giađu cuêa öng bïìn vûông, ngađy cađng
phaât ăaơt vò öng biïịt ăùơt muơc tiïu kinh doanh trong
nhu cíìu vađ lúơi ñch chung cuêa cöơng ăöìng Qua ăoâ,
öng muöịn chûâng minh cho ngûúđi nûúâc ngoađi thíịy
rùìng, ngûúđi nûúâc Nam ta khöng thua keâm ai trïn
thûúng trûúđng Ngûúđi nûúâc Nam coâ thïí saânh vai
vúâi caâc nûúâc nùm chíu trïn nhiïìu lônh vûơc Khi
Baơch Thaâi Bûúêi ăùơt muơc tiïu cao caê íịy trong lônh
vûơc kinh doanh, xöng pha trïn thûúng trûúđng thò
khöng chó ặúng thúđi, mađ híơu thïị cuông phaêi
ngûúông möơ vađ khím phuơc baên lônh, yâ chñ cuêa öng
Bađi hoơc nađy ríịt coâ yâ nghôa thúđi sûơ cho giúâi doanh
nhín Viïơt Nam trong böịi caênh toađn cíìu hoâa nhû
hiïơn nay
PHUƠ LUƠC