Ăïí coâ thïí hònh dung ra khöng khñ lađm viïơc trong nhađ maây cuêa Baơch Thaâi Bûúêi, ta haôy ăoơc laơi bađi kyâ sûơ cuêa öng Quan Duơc Nhín - ngûúđi Hoa.. moơi ngûúđi, ngay trong nhađ
Trang 1vađ ăùng trïn caâc baâo úê Quaêng Ăöng nhû Nhín
quýìn baâo, Töíng thûúng höơi baâo, Ăaơi cöng baâo
Nhađ baâo Thûúơng Chi ăaô dõch laơi vađ cho in trïn
Nam Phong taơp chñ söị 32 (1920):
“ Ngađy 18, ta cuđng vúâi baơn ta xuöịng Haêi Phođng, nhín cú höơi íịy ta coâ ăi xem caâc kiïíu míîu tađu cuêa cöng ty Baơch Thaâi, nïn ta múâi ắnh chñ ăi ăïịn tíơn núi ăïí xem xeât thûê caâi sûơ nghiïơp caê cöng ty íịy ra lađm sao
Ngûúđi baơn ặa ta ăïịn nhađ maây cöng ty Baơch Thaâi; trong cöng ty íịy víîn coâ nhiïìu ngûúđi Trung Hoa ta lađm cöng Luâc vađo ăïịn núi thò líịy möơt ngûúđi trong boơn Hoa cöng lađm thöng ngön, chuê khaâch mûđng mùơt nhau röìi, ta múâi bađy toê lai yâ, chuê nhín laônh yâ röìi cho ngûúđi nhađ ặa ta ăi xem cöng xûúêng, luâc ăïịn núi thò thíịy coâ möơt ngûúđi giaâm ăöịc ặâng sùĩn ăoân ta úê cûêa, chùưc hùỉn chuê ăaô duđng ăiïơn thoaơi mađ thöng baâo trûúâc
Keê xûng giaâm ăöịc xûúêng íịy cuông laơi lađ ngûúđi An Nam tïn lađ Nguýîn Vùn Phuâc, khöng hïì ăi du hoơc nûúâc ngoađi, mađ cuông khöng coâ bùìng cíịp töịt nghiïơp
úê trûúđng cöng nghïơ nađo caê, mađ trong tay tinh nghïì thúơ, lađm giaâm ăöịc ặúơc möơt xûúêng maây
Nguýîn quín ặa ta ăi xem khùưp trong xûúêng, khi bíịy giúđ ăuâng 9 giúđ rûúôi, nhín cöng ặúng lađm luơng, thúơ thuýìn ûúâc ặúơc 500 ngûúđi, maây moâc ûúâc ặúơc ba böịn chuơc böơ, maây bađo, maây tiïơn, lođ níịu, khöng thiïịu thûâc gò, trong xûúêng xïịp ăùơt thíơt lađ chónh ăöịn
“CHUÂA SÖNG” XÛÂ BÙƯC KYĐ
Cöng ty Baơch Thaâi ăaô huy ăöơng gíìn 800 cöng
nhín lađm tađu Bònh Chuíín Luâc bùưt tay vađo lađm
cuông lađ luâc cuöơc Chiïịn tranh Thïị giúâi líìn thûâ Nhíịt
sùưp kïịt thuâc Nûúâc Phaâp ăang thoi thoâp trong cuöơc
chiïịn, vò thïị hađng hoâa sang Ăöng Dûúng trúê nïn
khan hiïịm Nhiïìu mùơt hađng khöng ăuê cung cíịp
cho thõ trûúđng Trong kyô thuíơt ăoâng tađu ríịt cíìn
ăinh taân ri-vï, bu-loong nhûng nay mua khöng
coâ Chiïịn tranh ăang nöí ra, hađng hoâa tûđ Phaâp ăïịn
Ăöng Dûúng bõ aâch tùưc Nguýn liïơu thiïịu be thiïịu
beât Nhûng trong caâi khoâ laơi loâ caâi khön Mađy mođ
trong saâch kyô thuíơt, öng Phuâc cuđng caâc tay thúơ gioêi
nghïì chïị taơo ra maây saên xuíịt hađng loaơt! Híìu hïịt
caâc víơt duơng ăïí víơn hađnh tađu ăïìu ặúơc chïị taơo taơi
ăíy Hoơ ăuâc luön caê nöìi húi, khung maây v.v Theo
tñnh toaân cuêa öng Phuâc, tađu Bònh Chuíín ặúơc thiïịt
kïị toađn bùìng sùưt theâp, dađi 46m, röơng 7,2m, síu
3,6m, hai cöơt truơc, möîi cöơt nùơng 10 tíịn, troơng taêi
600 tíịn, ăöơng cú húi nûúâc 400 maô lûơc, víơn töịc 8
haêi lyâ/giúđ Vađ hoơ ăaô lađm ăuâng nhû thïị
Ăïí coâ thïí hònh dung ra khöng khñ lađm viïơc trong
nhađ maây cuêa Baơch Thaâi Bûúêi, ta haôy ăoơc laơi bađi kyâ
sûơ cuêa öng Quan Duơc Nhín - ngûúđi Hoa Bađi nađy
ặúơc viïịt sau khi khi tađu Bònh Chuíín ăaô haơ thuêy
Trang 2moơi ngûúđi, ngay trong nhađ xûúêng, ta thíịy coâ ghi möơt cíu noâi trûâ danh cuêa Baơch Thaâi Bûúêi: “Trûúâc kia ta caơnh tranh vúâi caâc Hoa thûúng trïn mùơt söng, tûđ nay trúê ăi ta laơi caơnh tranh vúâi caâc tađu beđ trïn mùơt biïín” Öng Quan Duơc Nhín nhíơn xeât: “Öi! Lúđi íịy chùỉng hoâa ra lađ lúđi khoa trûúng lùưm û Nhûng mađ caâi chñ tiïịn thuê cuêa ngûúđi An Nam cuông ăaâng khen víơy”
Sau gíìn hai nùm lao tím nhoơc trñ, nhûông ngûúđi thúơ tađi hoa Viïơt Nam ăaô hoađn thađnh tađu Bònh Chuíín möơt caâch xuíịt sùưc Viïơc lađm cuêa cöng ty Baơch Thaâi ăaô khiïịn baâo chñ ặúng thúđi khöng ngúât
lúđi khen ngúơi Chùỉng haơn, baâo L’eâveil Economique
de L’ Indochine (1919) coâ ăoaơn viïịt: “Ăang thúđi kyđ
khuêng hoaêng mađ möơt haông tû nhín baên xûâ ăoâng ặúơc nhûông con tađu tíìm cúô nhû víơy, trong khi moơi thûâ ăïìu thiïịu thöịn, sùưt theâp ăùưt kinh khuêng vađ chó bùìng vöịn tûơ coâ, khöng miïîn giaêm thúị, khöng dûơa vađo nhađ nûúâc, chùỉng cíìu caơnh ai, cuông chùỉng coâ möơt chuât húi hûúâng tađi trúơ nađo, haông nađy tûơ xoay xúê theo caâch cuêa mònh vúâi muön vađn nöî lûơc, ăaô chûâng toê, hún moơi lúđi leô, sûâc söịng vađ sûơ thõnh vûúơng cuêa noâ”
Caêng Haêi Phođng ặúơc vinh dûơ lađ núi chûâng kiïịn ngađy haơ thuêy cuêa tađu Bònh Chuíín Ăoâ lađ ngađy 7.9.1919 – ăaânh díịu möơt sûơ kiïơn troơng ăaơi cuêa ngađnh cöng nghiïơp ặúđng thuêy Viïơt Nam, lađ hònh
aênh tûúơng trûng cho Phong trađo chíịn hûng
thûúng trûúđng, cöí ăöơng thûơc nghiïơp cuêa giúâi
Ta ăi xem khùưp caâc böơ phíơn úê trong xûúêng röìi
thò Nguýîn quín laơi ặa ta ra úê ăađng trûúâc xûúêng
xem caâc tađu vađ xem caâc cûđ ăoâng tađu vúâi caâi ăađ
chûôa tađu
Nùm nay trong xûúêng íịy múâi ăoâng ặúơc möơt
chiïịc tađu toađn bùìng sùưt ăïí chaơy bïí, ăùơt tïn Bònh
Chuíín, ăaô lađm lïî haơ thuêy röìi, mađ nöơi böơ haôy cođn
chïị taơo trong xûúêng vađ ặúng truơc hai chiïịc tađu
lïn trïn ăađ ăïí chûôa laơi: Chiïịc Huđng An lađ tađu bïí
mađ mua úê Höìng Köng ăem vïì duđng, chiïịc Ăinh
Tiïn Hoađng lađ tađu cuêa cöng ty, ăïí chaơy trong söng.
Cöng nghiïơp nhû thïị kïí cuông ăaô to taât lùưm mađ
ăöơc möơt tay ngûúđi An Nam kinh lyâ nöíi, vađ laơi chó
duđng ngûúđi baên xûâ ặâng giaâm ăöịc ặúơc viïơc chïị
taơo, thúđi ăuê biïịt caâi trònh ăöơ cuêa ngûúđi An Nam
ngađy nay ăaô lïn cao míịy bûơc röìi
Ta cođn nghe noâi cöng ty Baơch Thaâi múâi mua
thïm möơt chiïịc tađu 3.000 tíịn úê bïn Myô nûôa ăïí vïì
chaơy sang Íu, Myô, Nhíơt vađ caâc nûúâc khaâc, xem
bíịy nhiïu cuông ăuê biïịt caâi thûúng nghiïơp cuêa hoơ
cuông ăaô coâ caâi caênh tûúơng tiïịn hoâa hùỉn röìi”
Nhûông thöng tin nađy lađ chñnh xaâc, tuy nhiïn,
cuông cíìn böí sung thïm möơt chi tiïịt nûôa Ngoađi
viïơc ăaô mua thïm chiïịc tađu nùơng 3.000 tíịn, thò
Baơch Thaâi Bûúêi cođn coâ dûơ ắnh mua thïm chiïịc
tađu cuêa cöng ty Roque, nhûng cöng ty nađy do
chñnh phuê Phaâp trúơ cíịp nïn viïơc thûúng lûúơng gùơp
nhiïìu khoâ khùn
Ngađy íịy, ăïí ăöơng viïn tinh thíìn lađm viïơc cuêa
Trang 3Chûúng 8.
G IONG B UÖÌM
R A B IÏÍN L ÚÂN
Trong Thûúng hoơc phûúng chím, sô phu Lûúng Vùn Can ăaô
nhùưc ăïịn viïơc “toađn cíìu ăi laơi nhû möơt nhađ”, kïu goơi dín ta chuâ troơng ngoaơi thûúng, nïn hoơc hoêi ăïí tùng cûúđng giao lûu buön baân vúâi quöịc tïị Nhûông tûúêng ăoâ lađ ăiïìu khoâ khùn muön truđng khi dín Viïơt ăang möơt cöí hai trođng, thò Baơch Thaâi Bûúêi chñnh lađ ngûúđi khùỉng ắnh “lađm ặúơc” bùìng nhûông hađnh ăöơng thûơc tiïîn cuêa mònh
doanh nghiïơp tû saên dín töơc nûúâc nûúâc Nam
trong nhûông nùm ăíìu thïị kyê XX Ngađy ăoâ, hađng
ngađn ngûúđi hiïịu kyđ ăaô ăïịn dûơ Laôo Thõnh ăaô thay
mùơt Baơch Thaâi Bûúêi phaât biïíu ăöi lúđi, sau ăoâ Ăöịc
lyâ Meâtaireau ăaâp tûđ
Ăíy lađ thúđi ăiïím thiïn haơ tön vinh Baơch Thaâi
Bûúêi lađ “chuâa söng” Bùưc Kyđ
Trang 4SÛÂ MÏƠNH CÖƠNG ĂÖÌNG
Khöng riïng gò Baơch Thaâi Bûúêi ăang “lađm mûa
lađm gioâ” trïn thûúng trûúđng mađ caâc nhađ tû saên
khaâc cuông ăang phaât triïín nhanh Taơi Hađ Nöơi,
cöng ty Quaêng Hûng Long buön hađng nöơi, ngoaơi
hoâa nùm 1907 söị vöịn chó 3.000 ăöìng mađ ăïịn
nùm 1920 ăaô tùng voơt lïn 200.000 ăöìng; cöng ty
Vuô Vùn An ngoađi viïơc múê thïm xñ nghiïơp nhuöơm,
tííy híịp len daơ cuông ăuê vöịn múê thïm nhađ maây
bia; xñ nghiïơp dïơt Lûu Khaânh Vín, xñ nghiïơp thïu
Trûúng Ăònh Long cuông múê röơng saên xuíịt, tùng
thïm cöng nhín; tûúng tûơ, nhađ maây eâp díìu cuêa
cöng ty Ăinh Xuín Mai, nhađ maây lađm voê höơp Ñch
Phong, haông nûúâc mùưm Vaơn Vín, xûúêng cûa Yïn
Myô cuêa Nguýîn Ăònh Phíím, haông xe cao su cuêa
Hûng Kyâ, haông cheđ Tiïn Long, Ăöìng Lûúng cuông
coâ nhûông bûúâc tiïịn böơ ăaâng kïí Khöng riïng gò
Bùưc Kyđ mađ taơi Nam Kyđ, Trung Kyđ caâc nhađ tû saên
Viïơt Nam cuông ăang quýịt liïơt nhoi lïn
Trong baâo caâo cuöịi nùm 1919 cuêa Phuê Toađn
quýìn Ăöng Dûúng coâ ăoaơn: “Trong caâc giúâi ngûúđi
baên xûâ, ăíu ăíu cuông thíịy caâi yâ muöịn bûúâc theo
nïìn cöng nghiïơp cuêa ngûúđi Phaâp vađ töí chûâc theo
lïì löịi hiïơn ăaơi” Trïn baâo L’eâveil Economique de L’
Indochine (1921) ghi nhíơn: “Nhûông ngûúđi Phaâp xa
Bùưc Kyđ saâu, baêy nùm nay quay trúê laơi seô thíịy möơt sûơ thay ăöíi lúân Hoơ ăaô coâ nhûông cûêa hađng löơng líîy
úê nhûông phöị sang troơng Möơt trong nhûông nhađ in khaâ nhíịt úê Hađ Nöơi lađ cuêa ngûúđi Viïơt Nam”
Trûúâc sûơ phaât triïín nađy, Baơch Thaâi Bûúêi lađ möơt trong nhađ tû saên ăaô phaât ăöơng möơt cuöơc caơnh tranh múâi, dûô döơi, quýịt liïơt ăöịi vúâi caâc chuê Hoa kiïìu
Theo nhađ sûê hoơc Tríìn Huy Liïơu: “Vúâi sûơ phaât triïín vïì kinh tïị, yâ thûâc giai cíịp cuông nííy núê maơnh meê Möơt trong nhûông biïíu hiïơn roô rïơt nhíịt cuêa yâ thûâc tû saên dín töơc ăaô trûúêng thađnh thúđi kyđ nađy lađ thaâi ăöơ cuêa tû saên Hađ Nöơi ăöịi vúâi sûơ cheđn eâp cuêa
tû saên Hoa kiïìu vađ ngûúđi Phaâp Trong phong trađo víơn ăöơng tííy chay Hoa kiïìu (chuê ýịu lađ tû saên Hoa kiïìu) úê Hađ Nöơi nùm 1919, vïì khaâch quan cuông coâ bađn tay cuêa tuơi tû saên Phaâp xuâi giuơc, möơt mùơt ăïí caơnh tranh vúâi tû saên Hoa kiïìu, möơt mùơt ăïí gíy chia reô chñnh trõ giûôa Viïơt Nam vađ Trung Quöịc, nhûng cùn baên noâ víîn xuíịt phaât tûđ míu thuíîn vïì quýìn lúơi kinh tïị”
Nhađ sûê hoơc Tríìn Vùn Giađu khúêi ăíìu cho phong
trađo nađy lađ tûđ Nam Kyđ, do: “Baâo Diïîn ăađn Baên xûâ
(la Tribune Indigeđne) cuêa nhoâm “Líơp Hiïịn” Buđi Quang Chiïu, Nguýîn Phuâ Khai coâ ăùng möơt bûâc thû (chùưc lađ giaê maơo) cuêa möơt tïn Lyâ Thiïn nađo ăoâ; thû nađy lađ möơt bađi noâi rùìng ngûúđi Hoa kiïìu thoâa maơ ngûúđi Viïơt Nam Tiïịp theo bûâc thû ăoâ, dûúâi
Trang 5mùưt goơi lađ “trung líơp” cuêa boơn Phaâp, möơt phong
trađo “tííy chay caâc chuâ” nöí lïn ríìm röơ úê Sađi Gođn,
röìi díy ra nhû möơt lađn thuöịc phaâo ăïịn Haêi Phođng,
Hađ Nöơi vađ nhiïìu tónh lyơ khaâc nhû Nam Ăõnh, Phuê
Lyâ, Thaâi Bònh Truýìn ăún vađ biïíu tònh ríịt tûơ do
trong möơt xûâ chûa hïì coâ tûơ do raêi truýìn ăún, hay
tûơ do biïíu tònh ngoađi phöị “Ngûúđi An Nam khöng
chõu gaânh vađng ăi ăöí söng Ngö nûôa”, “Haôy líơp cûêa
hađng, cûêa hiïơu cuêa ngûúđi An Nam”, ăoâ lađ nhûông
khííu hiïơu ặúng thúđi, roô rađng nhûông khííu hiïơu
ăùơc sïơt nöơi dung tû saên mađ khöng coâ tñ muđi võ
phaên ăïị, phaên phong Hoơc sinh, sinh viïn vađ con
chaâu caâc nhađ tû saên Hađ Nöơi möîi chiïìu ăïịn tíơp húơp
thađnh nhoâm ăöng ăaêo biïíu tònh úê phöị Hađng
Buöìm Lùưm cuöơc xung ăöơt nhoê xaêy ra Khi Phaâp
tñnh ăaơt xong muơc ăñch chia reô vađ súơ sinh ra míịt
tríơt tûơ trõ an, chuâng bùưt ăíìu bùưt míịy ngûúđi, xûê aân
míịy vuơ, thò phong trađo “tííy chay” tùưt míịt vađ míịy
cûêa tiïơm ùn vûđa moơc, phíìn lúân cuông lùơn theo
Trong baâo caâo chñnh trõ cuêa Phuê Toađn quýìn cuöịi
nùm 1919, coâ nhûông cíu ăaâng chuâ yâ:
“Phong trađo tííy chay xaêy ra úê Sađi Gođn nađy, tuy
noâ quaâ trúân noâ cuông coâ yâ nghôa rùìng tû tûúêng ăaô
ăöíi múâi; múâi ăíy ñt nùm thò ngûúđi Nam Kyđ chùỉng
nhûông khöng thñch mađ cođn laơi súơ caâi viïơc buön
baân; bíy giúđ hoơ thíịy thûúng maơi lađ quan troơng
cho hoơ vađ hoơ cíìn phaêi cöị gùưng trïn caâi hûúâng
nađy”
Laơi coâ cíu:
“Nhûông ngûúđi chuê chöịt trong vuơ tííy chay nađy (úê Bùưc) noâi chung lađ thuöơc vađo haơng thûúng gia giađu coâ, haơng thíìu khoaân lúân, ăùơc biïơt lađ caâc öng Nguýîn Hûôu Vônh, Baơch Thaâi Bûúêi vađ öng Sen” Ăoâ lađ líìn ăíìu tiïn cuêa tû saên Viïơt Nam; khöng chöịng Phaâp mađ chöịng Hoa kiïìu!”
Qua thöng tin ăaâng tin cíơy nađy, ta thíịy duđ coâ nhûông haơn chïị, nhûng qua phong trađo tííy chay, giai cíịp tû saên Viïơt Nam ăaô bùưt ăíìu yâ thûâc ặúơc vai trođ cuêa mònh trong cöng cuöơc chíịn hûng nïìn thûơc nghiïơp nûúâc nhađ Riïng caâ nhín Baơch Thaâi Bûúêi ăaô taơo ra hai sûơ kiïơn Thûâ nhíịt, öng tiïn phong xûúâng lïn phong trađo tííy chay taơi Bùưc Kyđ, kïu goơi ngûúđi Viïơt Nam uêng höơ ngûúđi Viïơt Nam; thûâ hai, öng ăaô ăoâng ặúơc tađu Bònh Chuíín mađ yâ nghôa cuêa noâ thò ta ăaô biïịt
Viïơc lađm nađy khöng chó ngûúđi Viïơt, mađ ngay caê caâc “ăaơi gia” tû baên Hoa kiïìu, Phaâp kiïìu cuông phaêi ngaê noân kñnh phuơc, kiïng deđ
Tûđ luâc khúêi nghiïơp chó quanh quíín tuýịn ặúđng thuêy Nam Ăõnh - Hađ Nöơi, Nam Ăõnh - Bïịn Thuêy, nay tađu beđ Baơch Thaâi Bûúêi ăaô vûún ăïịn Sađi Gođn Ngađy 29.8.1920 lađ chuýịn xuíịt phaât ăíìu tiïn cuêa tađu Bònh Chuíín trïn tuýịn Haêi Phođng - Sađi Gođn, khi dûđng laơi taơi Ăađ Nùĩng ặúơc vua Baêo Ăaơi kinh lyâ xuöịng thùm vađ khen ngúơi Tađu Bònh Chuíín cođn coâ vinh dûơ lađ chiïịc tađu do ngûúđi Viïơt Nam saên xuíịt, líìn ăíìu tiïn chaơy tûđ Haêi Phođng vađo Sađi Gođn Noâ cíơp caêng ngađy 17.9.1920 Sûơ kiïơn nađy lađm naâo
Trang 6nûâc tinh thíìn cuêa giúâi kinh doanh Nam Kyđ, hoơ cho
ăuâc baêng ăöìng tùơng tađu Bònh Chuíín vúâi dođng chûô
choâi loơi lađm kyê niïơm: “Tùơng tađu Bònh Chuíín, chiïịc
tađu Viïơt Nam ăíìu tiïn taơi Caêng Sađi Gođn”
Möîi thaâng, tađu Bònh Chuíín coâ hai chuýịn ăi Ăađ
Nùĩng, Sađi Gođn Giaâ veâ hađnh khaâch Haêi Phođng - Ăađ
Nùĩng, ngûúđi Tíy phaêi traê 20 ăöìng; ngûúđi Viïơt reê
hún, ngöìi trong phođng thoaâng maât 15 ăöìng/ngûúđi,
nhûng ặâng trïn boong chó 6 ăöìng/ngûúđi Ăïịn Sađi
Gođn, giaâ veâ ngûúđi Tíy 60 ăöìng; ngûúđi Viïơt chó
phín nûêa vađ ặâng trïn boong thò 20 ăöìng/ngûúđi
So vúâi caâc tađu cuêa chuê ngûúđi Phaâp thò giaâ veâ cuêa
tađu nađy reê hún phín nûêa Ngoađi ra, öng laơi tiïịp tuơc
múê thïm nhiïìu tuýịn ặúđng úê Bùưc Kyđ vađ caâc tuýịn
víơn taêi ặúđng biïín vađ tíịt nhiïn khöng chó dûđng laơi
úê ăoâ
Ăïịn luâc nađy moơi ngûúđi ăaô thíịy Baơch Thaâi Bûúêi
lađ ngûúđi coâ tađi quaên lyâ, ăuê sûâc quaân xuýịn, ăiïìu
hađnh cöng viïơc möơt caâch khoa hoơc Khi tham
quan truơ súê cuêa öng, nhađ baâo Thûúơng Chi nhíơn
xeât: “Xeât caâi caâch öng xïịp viïơc vađ duđng ngûúđi thúđi
thíơt lađ chónh ăöịn ăíu vađo ăíịy (Truơ) súê öng
nghiïîm nhiïn nhû möơt súê nhađ nûúâc khöng khaâc
gò; söí saâch giíịy maâ lađm theo löịi Tíy caê, mađ trong
caâch duđng ngûúđi cùưt viïơc thúđi coâ chím chûúâc theo
löịi Tađu Ăi daơo qua möơt lûúơt caâc phođng trong súê
cuêa öng úê Haêi Phođng, coi thíơt coâ phong thïí lùưm;
buöìng öng chuê, buöìng thû kyâ, phođng giûô söí kiïím
tiïìn, phođng phaât veâ tađu, chöî nađy ăaânh maây chûô,
chöî kia bađn tñnh, ngûúđi lađm chíơt nñch, khaâch túâi tíịp níơp, khöng tođa Cöng sûâ tónh nađo bùìng”
TINH THÍÌN “CÖNG LÏƠ”
Do biïịt caâch töí chûâc húơp lyâ, khoa hoơc nïn duđ bíơn trùm cöng ngađn viïơc, öng víîn ăuê sûâc múê röơng sang nhiïìu lônh vûơc kinh doanh Möơt viïơc lađm tiïu biïíu nhíịt cho sûơ nhanh nhaơy vađ thûâc thúđi nhíịt cuêa öng lađ ăíìu tû vađo lônh vûơc in íịn, baâo chñ vađ tham gia vađo caâc cú quan quýìn lûơc cuêa nhađ nûúâc Ăíy chñnh lađ neât múâi thïí hiïơn baên lônh chñnh trõ, vađ sûơ hiïíu biïịt cuêa tû saên Viïơt Nam trong cöng cuöơc ăíịu tranh Hoơ cíìn coâ tiïịng noâi chñnh thûâc taơi nghõ trûúđng, taơi höơi ăöìng thuöơc ắa, viïơn dín biïíu cuông nhû trong höơi ăöìng thađnh phöị; cíìn coâ cú quan ngön luíơn höî trúơ, baêo vïơ quýìn lúơi cho cöng cuöơc kinh doanh cuêa chñnh mònh vađ giúâi cuêa mònh Baơch Thaâi Bûúêi ăaô bûúâc chín vađo lađng baâo trong thúđi ăiïím nađy
Taơo möơt bûúâc chuíín bõ cho cöng viïơc múâi meê nađy, trûúâc hïịt öng múê nhađ in Ban ăíìu öng boê ra söị tiïìn khöíng löì lađ 30.000 ăöìng ăïí xíy dûơng nhađ
in Ăöng Kinh íịn quaân (Imprimerie Tonkinoise) Sau, nhíơn thíịy sûơ ăíìu tû íịy víîn chûa ăuê sûâc caơnh tranh vúâi nhađ in tiïịng tùm khaâc nhû Viïîn Ăöng (IDEO), Nordemann nïn öng maơnh daơn
Trang 7xuíịt thïm 20.000 ăöìng nûôa trang bõ thïm maây
moâc Vúâi cú ngúi ăöì söơ nađy, öng giao ngûúđi em rïí
lađ Lï Vùn Phuâc quaên lyâ Ăöng Kinh íịn quaân trúê
thađnh möơt trong nhûông nhađ in lúân vađ ra ăúđi súâm
nhíịt taơi Hađ Nöơi Sûơ ra ăúđi cuêa möơt loaơt nhađ in luâc
bíịy giúđ ăaô hònh thađnh möơt lúâp cöng nhín múâi mađ
trong dín gian coâ cíu ăuđa:
Tröng xa cûâ tûúêng lađ öng phaân
Ăïịn gíìn thò ra toaân thúơ in!
Khi coâ nhađ in trong tay, öng bùưt ăíìu bûúâc sang
lônh vûơc thöng tíịn baâo chñ Vúâi mong muöịn goâp
phíìn trong viïơc níng cao dín trñ, cöí ăöơng cho
phong trađo thûơc nghiïơp vađ baêo vïơ quýìn lúơi cho
nïìn cöng thûúng Viïơt Nam, öng xin pheâp chñnh
phuê ra túđ Khai hoâa nhíơt baâo Túđ baâo nađy söị 1
phaât hađnh vađo ngađy 15.7.1921, tođa soaơn vađ trõ sûơ
úê 82 phöị Hađng Gai (Hađ Nöơi), phaât hađnh ặúơc
1.751 söị, ằnh baên vađo ngađy 31.8.1927 Cuđng vúâi
Thûơc nghiïơp dín baâo, Hađ Thađnh ngoơ baâo, Ăöng
Phaâp, Nöng-cöng-thûúng baâo thò luâc ăoâ Khai hoâa
nhíơt baâo cuêa öng lađ möơt trong nùm túđ baâo phaât
hađnh hađng ngađy
Khi khaêo saât túđ baâo nađy ta thíịy noâ khöng coâ sûơ
baêo trúơ vïì tađi chñnh cuêa chñnh quýìn; nhûông nhín
víơt coâ khuynh hûúâng tñch cûơc nhû Hoađng Tñch
Chu, Ăöî Thíơn ăaô nhíơn traâch nhiïơm chuê buât, trúơ
buât ăïí ăiïìu hađnh Baơch Thaâi Bûúêi khöng ngíìn ngaơi
noâi roô tön chó, muơc ăñch túđ baâo nađy: “Möơt lađ giuâp
ăöìng bađo ta tûơ khai hoâa, daơy baêo líîn nhau múê mang con ặúđng thûơc nghiïơp Hai lađ giaôi bađy cuđng Chñnh phuê baêo höơ nhûông ýu cíìu thiïịt thûơc, chñnh ăaâng cuêa quöịc dín Ba lađ diïîn giaêi nhûông yâ kiïịn, nhûông lúơi ñch, taâc haơi cuêa caâc cöng viïơc Chñnh phuê ăang lađm ”
Kyđ laơ thay cho baên lônh cuêa Baơch Thaâi Bûúêi Ăúđi ngûúđi chó lađm ặúơc nhûông viïơc nhû trïn, kïí ra ăaô lađ möơt sûơ phi thûúđng Nhûng khöng hađi lođng vúâi nhûông gò ăaô coâ, öng cođn thïí hiïơn yâ chñ tiïịn thuê thíơt khuêng khiïịp Vúâi tíìm nhòn cuêa möơt ngûúđi dađy daơn kinh nghiïơm trïn thûúng trûúđng, öng ăaô yâ thûâc múê röơng nhiïìu lônh vûơc kinh doanh Khöng chó lađm baâo, líơp nhađ in mađ öng cođn tham gia khai thaâc moê than Truơ súê Cöng ty than cuêa Baơch Thaâi Bûúêi úê Haêi Phođng nùìm trïn ăaơi löơ mang tïn ăö ăöịc Amiral de Beaumont (nay lađ phöị Ăinh Tiïn Hoađng)
Tûđ nùm 1921, öng ăaô ăíìu tû khai thaâc hai moê Ùngtoan vađ Caăñp, vúâi möơt tuýịn ặúđng sùưt chúê than dađi 3km, saên lûúơng hađng nùm lïn ăïịn 3.000 tíịn Nùm 1925, öng cođn mua thïm hai moê Bñ Chúơ vađ Yïn Thoơ, töíng cöơng 1.924 ha vađ lađm thïm tuýịn ặúđng sùưt dađi 5,5km Ngoađi ra, öng cođn chung vöịn vúâi nhađ tû saên Lï Thõ Toaân khai thaâc 450 ha úê Quaêng Yïn, hađng nùm saên xuíịt ặúơc 9.500 tíịn Cuđng vúâi nhûông cöng viïơc trïn, cöng viïơc kinh doanh tađu thuêy cuêa öng cuông ăang ùn nïn lađm ra Möơt dõp may ăïịn vúâi Baơch Thaâi Bûúêi lađ luâc truâng
Trang 8thíìu chiïịc tađu mang tïn toađn quýìn Albert
Sarraut, do xûúêng Ba Son (Sađi Gođn) ăoâng Tađu nađy
dađi 85 thûúâc, röơng 12 thûúâc, sûâc chúê 3.300 tíịn,
troơng lûúơng 6.000 tíịn, víơn töịc 12 haêi lyâ/giúđ, cöng
sûâc 12O maô lûơc, coâ böịn kho chúê hađng, nùm truơc
böịc dúô hađng
Taơi sao chiïịc tađu hiïơn ăaơi thúđi ăoâ ặúơc mang tïn
nađy?
Tûđ nùm 1887, Töíng thöịng Phaâp chñnh thûâc kyâ
sùưc lïơnh quy ắnh quýìn lûơc Toađn quýìn Ăöng
Dûúng, tñnh ăïịn nùm 1945 – kïịt thuâc vai trođ cuêa
chñnh phuê Phaâp taơi Ăöng Dûúng – coâ tíịt caê 33
chûâc sùưc thûơc dín giûô chûâc vuơ Toađn quýìn hoùơc
Quýìn Toađn quýìn Albert Sarraut coâ hai líìn giûô
chûâc vuơ quan troơng nađy vađo nùm 1911-1914 vađ
nùm 1916- 1919 Y lađ möơt trong nhûông muơc tiïu
aâm saât cuêa caâc ăaêng caâch maơng Viïơt Nam Töí chûâc
Viïơt Nam Quang phuơc höơi cuêa cuơ Phan Böơi Chíu
nùm 1912 tûđng phaâi Nguýîn Haêi Thíìn vïì nûúâc
neâm bom giïịt y, luâc y dûơ lïî xûúâng danh taơi trûúđng
thi Nam Ăõnh, nhûng do chíìn chûđ, thiïịu quýịt
ăoaân nïn Nguýîn Haêi Thíìn ăaô khöng hoađn thađnh
nhiïơm vuơ
Qua túđ Khai hoâa nhíơt baâo, ta biïịt khi coâ chiïịc
tađu Albert Sarraut, Baơch Thaâi Bûúêi tñnh toaân kïị
hoaơch: “Líịy Sađi Gođn lađm truơ súê cho tađu taêi gaơo vađ
hađng hoâa ăi Phi Luíơt Tín, túâi Phi Luíơt Tín dúô gaơo,
röìi laơi xïịp caâc thûâ hađng taơp hoâa cuêa Hoa Kyđ taơi
baên xûâ ăi buön baân taơi Hûúng Caêng vađ Thûúơng
Haêi ÚÊ Thûúơng Haêi vađ Hûúng Caêng xïịp caâc thûâ hađng hoâa hai núi ăoâ vïì Haêi Phođng, tûđ Haêi Phođng vïì Nam Kyđ ăi qua coôi Viïîn Ăöng mađ khöng chöî nađo ăïịn nöîi phaêi cho tađu chaơy khöng caê” (söị baâo
ra ngađy 18.2.1921) Tûđ ngađy 1.6.1922, tađu Albert Sarraut ăaô khúêi hađnh chuýịn ăíìu ăi Trung Quöịc vađ Nhíơt Baên Caâc tađu cuêa öng líìn lûúơt coâ mùơt taơi bïịn caâc núi nhû Thûúơng Haêi, Hûúng Caêng, Thiïn Tín, Haân Khííu, ÍỊn Ăöơ, Phi Luíơt Tín, Tín Gia Ba Duđ söịng vúâi khaât voơng vûúơt ăaơi dûúng, nhûng yâ thûâc phuơc vuơ cöơng ăöìng víîn luön ím ó trong tím thûâc cuêa öng
Trûúâc ăíy, ngûúđi Phaâp ăaô lađm ặúđng xe lûêa tûđ Cíím Giađng vïì ăïịn Phuâ Ninh Giang vađ Keê Sùơt, khöng ăem laơi lúơi nhuíơn bao nhiïu Nhûng Baơch Thaâi Bûúêi laơi coâ caâi nhòn khaâc Lađ ngûúđi xöng xaâo vađ baâm saât thûơc ắa, öng cho rùìng nïịu múê möơt ặúđng xe lûêa tûđ Nam Ăõnh ra Haêi Phođng, qua Thaâi Bònh thò seô thađnh cöng hún vò Nam Ăõnh - Thaâi Bònh lađ vuđng ăíịt truđ phuâ, dín cû ăöng ăuâc Hún nûôa, öng nghô rùìng coâ thïm nhiïìu tuýịn ặúđng thò viïơc ăi laơi cuêa ngûúđi dín seô thuíơn tiïơn hún Vò thïị, trong thúđi gian nađy, duđ ăang tung hoađnh ngang doơc trïn ặúđng thuêy, nhûng öng víîn ăíìu tû lađm thïm ặúđng xe lûêa Viïơc lađm nađy seô khiïịn söị lûúơng khaâch ăi tađu thuêy cuêa öng ñt ăi, nhûng öng khöng toan tñnh sûơ thiïơt hún íịy
Nhín chûâng ặúng thúđi lađ nhađ baâo Thûúơng Chi ăaô ăaânh giaâ ăuâng: “Díîu Baơch Thaâi Bûúêi tñnh riïng
Trang 9viïơc cuêa öng mađ thûơc lađ mûu viïơc cöng ñch víơy.
Nhûông nhađ doanh nghiïơp lúân mađ giuâp ặúơc cho
nûúâc mònh phuâ cûúđng cuông lađ nhû thïị caê Ngûúđi
ta phađm mûu viïơc gò to lúân, biïịt tröng röơng tñnh
xa, thò bao giúđ sûơ lúơi ñch cuông phöí cíơp ặúơc nhiïìu
ngûúđi, khöng chó lúơi riïng möơt mònh mònh; coâ thïí
líịy caâi cöng lïơ rùìng phađm viïơc gò coâ lúơi cho nhiïìu
ngûúđi múâi thíơt lađ lúơi cho mònh, nïịu khöng lúơi cho
ngûúđi khaâc, hoùơc töín haơi cho ngûúđi ta, thò díîu
mònh coâ lúơi thò caâi lúơi ăoâ cuông khöng bïìn Xûa nay
nhûông ngûúđi buön baân to nhû öng Baơch Thaâi Bûúêi,
ăïìu lađ nhûông ngûúđi hiïíu caâi cöng lïơ íịy vađ biïịt
tröng röơng tñnh xa caê”
Chûúng 9.
P HUÂT C UÖỊI
ÚÊ T HÛÚNG T RÛÚĐNG
Quaâ nhiïìu biïịn ăöơng lõch sûê, ăùơc biïơt lađ nhûông chñnh saâch cheđn eâp kinh hoađng cuêa thûơc dín nhùìm boâp chïịt nhûông nhađ kinh doanh lúân cuêa Viïơt Nam ăaô ăííy Baơch Thaâi Bûúêi vađo möơt heêm cuơt vúâi ăíìy ríîy hiïím nguy Nhûông hađnh ăöơng vò nghôa cuêa öng ăöịi vúâi phong trađo dín töơc, nhûông ăöơng thaâi khuýịn khñch viïơc hoơc hoêi nhùìm níng cao dín trñ cuêa öng laơi cađng lađm bíơn lođng chñnh quýìn baêo höơ
Trang 10SOÂNG GIOÂ THÚĐI CUÖƠC
Ăïm ăaô khuya Trïn nïìn trúđi xanh thùỉm moơc lïn
nhûông vò sao chi chñt Gioâ tûđ söng Cíịm thöíi vađo
nhû mang theo caê muđi muöịi mùơn Cíy laâ xađo xaơc
ngoađi sín Baơch Thaâi Bûúêi víîn nghiïng ăíìu xuöịng
trang giíịy Cíy buât trïn tay öng chaơy dađi nhûông
dođng chûô thùỉng thùưn, dûât khoaât Öng tíơp trung
suy nghô, ăang tñnh toaân nhûông söị liïơu cíìn thiïịt
trong viïơc kinh doanh Böîng coâ tiïịng goơi thaêng
thöịt:
- Öng öi! Thùìng Tû chïịt röìi!
Öng giíơt mònh vađ thíịy laơnh caê xûúng söịng!
Tûúêng nhû nuâi síơp trûúâc mùưt Bao nhiïu kyđ voơng
vađo cíơu con trai ăaô tan theo míy khoâi Nhûng röìi
öng ăiïìm tônh laơi ngay Quay laơi thíịy vúơ ăang suơt
suđi khoâc vađ ặa cho öng bûâc ăiïơn tñn Öng liïịc
mùưt ăoơc Xong, khöng noâi khöng rùìng gò caê, öng
múê höơc tuê neâm bûâc ăiïơn tñn vađo ăoâ röìi cùưm cuâi
lađm tiïịp cöng viïơc
- Víơy lađ xong!
Öng tùơc lûúôi nhû khöng coâ chuýơn gò Trûúâc tin
caâi chïịt cuêa cíơu con trai, nhûng öng khöng maêy
may xuâc ăöơng?
Taơi sao?
Chuýơn rùìng, möơt trong nhûông bíơc tuâc nho lûđng líîy nhíịt cuêa phong trađo Ăöng du lađ cuơ Nguýîn Thûúơng Hiïìn Sau khi phong trađo bõ ăađn aâp, cuơ tröịn sang Nhíơt Baên, Trung Quöịc hoaơt ăöơng trong töí chûâc Viïơt Nam Quang Phuơc höơi cuêa cuơ Phan Böơi Chíu Caêm phuơc yâ chñ vađ tinh thíìn quaê caêm cuêa möơt chñ sô ăang bön ba vò viïơc nûúâc, Baơch Thaâi Bûúêi ăaô ăem con trai thûâ hai cuêa cuơ lađ Nguýîn Thûúơng Khoa ăem vïì nuöi, cho ùn hoơc
Khi coâ ăiïìu kiïơn thuíơn lúơi, öng ăaô cho con trai mònh – Baơch Thaâi Tû vađ Khoa du hoơc úê Phaâp Trûúâc ngađy xuöịng tađu viïîn dûúng ăi xa, öng baêo caê hai vađo trong phođng lađm viïơc, ặa túđ giíịy vađ baêo ghi ra nhûông ûúâc nguýơn sau khi hoơc thađnh tađi Caê hai cuđng viïịt vađ cuđng hûâa vúâi öng bao nhiïu ăiïìu töịt ăeơp, bao nhiïu dûơ tñnh trong tûúng lai Nhûng röìi khi sang Phaâp, Tû khöng giûô ặúơc lúđi, khöng chùm lo hoơc tíơp, chó chúi búđi lïu löíng Öng viïịt thû khuýn rùn maôi cuông khöng ặúơc Chñnh vò thïị, duđ luâc chûa nhíơn ặúơc tin nađy thò öng cuông xem nhû Tû ăaô chïịt Söịng nhû thïị, khöng coâ yâ chñ vûún lïn ăïí hoađn thiïơn baên thín mònh thò chïịt ăi víîn hún Öng tùơc lûúôi
Luâc nađy, cöng viïơc kinh doanh ăang ăeđ nùơng trïn vai öng
Thíơt ra, trong nhûông thaâng nùm nađy, khöng riïng gò Baơch Thaâi Bûúêi mađ caê giúâi tû saên Viïơt Nam ăang phaêi ăöịi phoâ vúâi sûơ cheđn eâp cuêa chñnh quýìn