Tuần 4- Tiết 14Ngày 25-8-2009 BÀI CA NGẮN ĐI TRÊN CÁT Sa hành đoản ca CAO BÁ QUÁT A-MỤC TIÊU: - Hiểu đựoc sự chán ghét của Cao Bá Quát đối với con đường mưu cầu danh lợi tầm thường
Trang 1Tuần 4- Tiết 14
Ngày 25-8-2009
BÀI CA NGẮN ĐI TRÊN CÁT
( Sa hành đoản ca) CAO BÁ QUÁT
A-MỤC TIÊU:
- Hiểu đựoc sự chán ghét của Cao Bá Quát đối với con đường mưu cầu danh lợi tầm thường và
niềm khát khao đổi mới cuốc sống trong hoàn cảnh xã hội nhà Nguyễn bảo thủ, trì trệ
- Nắm được một vài đặc điểm và khả năng biểu đạt của thể hành
B- PHƯƠNG TIỆN THỰC HIỆN
-S¸ch GK, s¸ch GV
-Th¬ v¨n Cao Bá Quát
-Gi¸o ¸n lªn líp c¸ nh©n
C-PHƯƠNG PHÁP:
- Giáo viên hướng dẫn gợi mở cho học sinh hiểu và trả lời các câu hỏi hướng dẫn trong phần hướng
dẫn học bài
- Đặt câu hỏi để học sinh thảo luận tạo sự hứng thú trong giờ học
D-TIẾN TRÌNH:
I-Oån định lớp
II- Kiểm tra bài cũ:
Quan niệm sống của NCT? Vẻ đẹp trong nhân cách của NCT qua bài thơ?
III- Giới thiệu bài mới
Sống trong xã hội mục nát dưới triều Nguyễn, khơng ít những nhà nho đã chán ghét cuộc sống mưu cầu
danh lợi tầm thường để khao khát cĩ một cuộc sống mới tốt đẹp hơn Cao Bá Quát là một trong những
nhà nho ấy Để hiểu rõ hơn tâm hồn và nhân cách của ơng, chúng ta sẽ tìm hiểu “Bài ca ngắn đi trên bãi
cát”
Cho biết vài nét về tác giả Cao Bá Quát?
Gv nĩi thêm: Thuở thiếu thời, CBQ nổi tiếng là thần đồng, lúc
nhỏ học với cha, lớn lên học với các bậc danh nho đương thời
Tương truyền lúc mới trên mười tuổi, CBQ đã làm đủ các thể
văn và tỏ ra xuất sắc
Năm 1831, CBQ đỗ cử nhân, nhưng mấy lần vào kinh thi Hội
đều bị phạm trường quy nên bị đành hỏng Năm 1841 ơng vào
làm việc ở bộ Lễ tại kinh đơ Huế Một lần ơng giữ chức sơ
khảo trường thi Huế, thấy một bài văn hay nhưng bị phạm huý,
nên lấy muội đèn chữa hộ, việc bại lộ ơng bị kết án xử chém,
sau được xét lại, giam ba năm nhưng rồi được tạm tha, cho đi
cơng cán ở Inđơnêxia, lấy cơng chuộc tội Năm 1847, ơng làm
việc ở viện hàn lâm, chuyên sưu tầm, xếp thơ văn cho vua đọc
Năm 1853 – 1854 các tỉnh Sơn Tây, Bắc Ninh bị hạn hán ,
nhân dân đĩi khổ, lịng người bất mãn với chính quyền phong
kiến, ơng tổ chức cuộc khởi nghĩa ngay trên đất Mĩ Lương,
cuộc khởi nghĩa kéo dài được mấy tháng thì bị triều đình dẹp
tan CBQ hi sinh, triều đình Tự Đức ra lệnh tru di tam tộc bà
I- Tìm hiểu chung.
1 Tác giả:
a- Cuộc đời:
- Cao Bá Quát (1809 – 1855) hiệu Chu Thần
- Quê Gia Lâm, Bắc Ninh ( nay thuộc Long Biên,Hà Nội)
- Là nhà thơ có tài năng và bản lĩnh, được người đương thời tôn thờ là Thánh Quát.
-Ông đã hi sinh trong cuộc khởi nghĩa chống lại triều đình nhà Nguyễn năm 1855.
Trang 2con nội ngoại của ơng, sách vở của ơng bị đốt huỷ.
-Người có tài cao, nổi tiếng hay chữ, viết chữ đẹp và có uy
tín lớn trong giới trí thức, được tôn vinh như bậc thánh “thần
Siêu, thánh Quát”.
-Người có khí phách hiên ngang tư tưởng tự do phóng
khoáng, luôn ôm ấp những hoài bão lớn, mong muốn có ích
cho đời
Sự nghiệp sáng tác?
Cao Bá Quát là nhà thơ lớn của dân tộc nửa đầu TK XIX,
đã để lại hơn 1353 tác phẩm Nội dung thơ ông bộc lộ thái
độ phê phán mạnh mẽ chế độ phong kiến trì trệ, bảo thủ,
phản ánh nhu cầu đổi mới Xã hội Việt Nam trong giai đoạn
giữa Tk XIX
Hoàn cảnh ra đời và thể loại của bài thơ?
Gợi ý: CBQ thi đỗ cử nhân năm 1831, tại trường thi Hà Nội
Để thi tiến sĩ, cần vào kinh đơ Huế Do vậy, ơng đã nhiều lần
đi Huế để thi Hội (nhưng đã khơng đỗ tiến sĩ) Hành trình từ
Hà Nội vào Huế qua nhiều tỉnh miền trung như Quảng Bình,
Quảng Trị là vùng cĩ nhiều bãi cát trắng mênh mơng Ta thấy
hình ảnh những cồn cát miền Trung đã sớm đi vào thơ ca
Miền trung, nhất là Quảng Bình, Quảng Trị, là dãi đất hẹp, cĩ
thể bằng mắt thường nhìn thấy một phía là dãy Trường Sơn,
một phía là biển Đơng Khơng nghi ngờ gì nữa, hình ảnh bãi
cát dài, sĩng biển và núi là những hình ảnh cĩ thực đã gợi ý
cho tác giả sáng tác bài thơ
-Bài thơ theo cổ thể cĩ phần tự do về kết cấu, vần, nhịp điệu
Bài thơ cĩ tình cảm phĩng túng, lời dài mà đa dạng, khơng bị
gị bĩ thì gọi là ca; nhịp điệu nhanh, gấp khẩn trương, lưu lốt
mà khơng bị ngưng trệ thì gọi là hành, bài nào kiêm cả hai đặc
điểm thì gọi là ca hành
Gọi h/s đọc bài thơ và chia bố cục bài thơ ?
-Đoạn1:(4câu đầu):Diễn tả tâm trạng ng đi đường.
- Đoạn 2: (8 câu tiếp): Miêu tả thực tế cuộc đời và tâm trạng chán
ghét trước phường mưu cầu danh lợi
Đoạn 3: (những câu cuối): Đường cùng của kẻ sĩ và tâm trạng bi
phẫn.
Hình ảnh bãi cát theo nghĩa tả thực được miêu tả như thế
nào?Cơ sở nào để chúng ta xác định được ý nghĩa tả thực đĩ?
Aån ý của hình tượng ấy?
Đây là con đường khó đi Phải vượt qua những chặng đường như
vậy, bất cứ ai cũng thấy gian nan, mệt mỏi và thậm chí chán nản.
b Sự nghiệp thơ văn:
- Phần lớn sáng tác là thơ chữ Hán Oâng để lại
1400 bài thơ và một số bài phú Nôm, hát nói.
- Nội dung:thái độ phê phán chính sự nhà Nguyễn và tư tưởng có sắc thái đổi mới, phản ánh nhu cầu đổi mới của xã hội Việt Nam trong giai đoạn thế kỉ XIX.
2- Tác phẩm
a Hoàn cảnh ra đời:
Tác phẩm được hình thành trong những lần đi thi Hội qua các tỉnh Miền Trung đầy cát trắng như Quảng Bình, Quảng Trị.
b) Thể loại: Thể hành
Đây là một thể thơ cổ có tính chất tự do phóng khoáng, không gò bó về số câu, độ dài của câu, niêm, luật, bằng trắc vần điệu.
II- Đọc – Hiểu văn bản
1 Hình ảnh bãi cát:
- Ý nghĩa tả thực: “bãi cát dài, lại bãi cát
dài”bãi cát dài mênh mơng, vơ tận, nối tiếp
nhau dải cát miền Trung tác giả đã đi qua
- Ý nghĩa tượng trưng: biểu trưng cho con đường đời(công danh) dài vô tận, xa xôi, mờ mịt Muốn tới đích phải vượt qua vô vàn khó khăn, t hử thách.
Trang 3- Việc đi trên cát “ đi một bước như lùi một bước”, có cảm giác
như bị lùi lại, khó khăn, mệt mỏi ≠ đi trên đường đất bình thường.
Em hãy cho biết ý nghĩa của bãi cát dài đối với cuộc đời của
nhà thơ nói riêng và mọi người nói chung?
Ý nghĩa: Cuộc đời của nhà thơ nói riêng và cuộc sống nói chung
đầy những khó khăn gian khổ, đường đời không bằng phẳng mà
lắm chông gai, thể hiện sự bế tắc, mệt mỏi, chán nản của nhà thơ.
Về mặt nghệ thuật, em nhận xét gì về hình ảnh bãi cát dài?
(Dựa vào đặc điểm thi pháp văn học trung đại để trả lời)
Nhận xét của em về câu thơ đầu tiên?
- “Bãi cát dài, lại bãi cát dài”: Nhịp điệu câu thơ chậm rãi +
từ “lại Như một tiếng thở dài ngao ngán, chán nản, mệt
mỏi
Hình ảnh “mặt trời lặn” cĩ ý nghĩa gì?
- Không học được tiên ông phép ngủ,
Trèo non, lội suối, giận khôn vơi!
nỗi chán nản của tác giả vì tự mình phải hành hạ thân xác của
mình để theo đuổi công danh.
Người đi trên cát mang tâm trạng như thế nào? Dẫn chứng?
Vì sao như vậy?
- Khách ngao ngán vì:
+ Đường đi dài, lại khó khăn: “ Bãi cát…lùi một bước”.
+ Không có thời gian nghỉ ngơi: “ Mặt trời đã lặn mà vẫn còn
đi”.
+ Bản thân “ko học được ông tiên có phép ngủ kĩ” nhằm quên
sự đời mà lại cứ phải tự hành hạ thân xác của mình.
- Khách như trách móc: “ Anh ko học… cho hết ta oán” Đằng sau
lời trách là hình ảnh một con người, một trang nam nhi đã mệt
mỏi, chán ngán việc theo đuổi lí tưởng, hoài bão về công danh, sự
nghiệp.
Từ câu 7 đến câu 10 thể hiện nội dung gì?
Nhà thơ quan niệm như thế nào về danh lợi? Vì sao khi đi
trên cát, nhà thơ lại nghĩ về danh lợi?
Theo khách, những kẻ ham danh lợi đều phải chạy ngược, chạy
xuôi, bôn tẩu nhọc nhằn giống như người đời thấy có quán rượu
ngon thì đổ xô tới, mấy ai tỉnh táo thoát khỏi sự cám dỗ của rượu.
Danh lợi cũng là một thứ rượu dễ làm say lòng người.
Câu thơ “Bãi cát dài, bãi cát dài ơi, tính sao đây” thể hiện
tâm trạng, hồn cảnh của người đi trên cát như thế nào?
Vì sao người đi trên cát hát khúc “đường cùng”?
đường cùng muơn trùng núi, muơn đợt sĩng
Câu cuối thể hiện tư tưởng mới mẻ của nhà thơ Đó là tư tưởng
gì?
- Câu cuối “ Anh đứng làm chi…?” thể hiện tư tưởng mới mẻ của
tgiả:
+ Không thể ttục như thế Không thể đi trên cát mãi mà cần phải
- Giá trị nghệ thuật:
Bãi cát dài: độc đáo, ấn tượng, khơng ước lệ, vay mượn
2 Hình ảnh người đi trên bãi cát dài:
a Cuộc hành trình gian khổ:
- Bước đi khĩ khăn, trầy trật (đi một bước như lùi một bước).
- Thời gian: mặt trời lặn cịn đi Không nghỉ ngơi
- Tâm trạng: than thở, ai ốn, rơi nước mắt
Người đi tìm cơng danh bị hành hạ cả thân xác lẫn tinh thần nhưng khơng thể khơng đi
b Quan niệm về danh lợi:
- Người vì danh lợi vẫn luơn ngược xuơi, vất vả
- Danh lợi như rựợu ngon dễ say người nên
cĩ vơ số người say, vơ số người cuốn vào vịng danh lợi
Nhà thơ băn khoăn, ngờ vực: cĩ phải mình cũng đang đi tìm danh lợi?
c Sự bế tắc, khơng lối thốt:
- “Tính sao đây?” băn khoăn đi tiếp hay từ bỏ
+ đi tiếp: mờ mịt, nguy hiểm + từ bỏ: cịn cĩ con đường nào?
- Bốn câu thơ cuối: bốn bề đều là đường cùng, tiếp tục đi hay là dừng lại đều gặp khó khăn đành
Trang 4tìm một con đường khác, lối đi khác.
+ Khát khao thay đổi c/s đương thời, khát khao một sự đổi mới
Giảng Gọi nĩ là đường cùng, nhìn thấy phía trước là đường
ghê sợ, tác giả đã thể hiện cái mâu thuẩn chưa thể giải quyết
trong tâm trạng của mình Đi tiếp một cách khĩ nhọc hay từ bỏ
nĩ? nếu đi mình sẽ tầm thường như phường danh lợi xưa nay,
nếu bỏ cuộc, chẳng biết rẽ hướng nào vì “phía Bắc núi Bắc núi
muơn trùng, phía Nam núi Nam sĩng dào dạt” Mọi ngã đều
chắn hướng, dưới chân là bãi cát và con đường ghê sợ, biết
làm sao đây? Bài thơ kết lại trong một nỗi niềm bi phẫn cực
độ: “Anh đứng làm chi trên bãi cát?”
Một sự bỏ cuộc, từ chối vì ơng biết trước con đường ấy sẽ dẫn
đến ngõ cụt Sự bỏ cuộc thật đáng trân trọng, cái bế tắc tuyệt
vọng nhưng khơng làm họ nhỏ bé, hèn mọn, từ bỏ cái mịt mù
vơ nghĩa để tìm lại từ đầu một con đường đi đúng để thực hiện
lí tưởng…
Về nghệ thuật, bài thơ cĩ gì đặc sắc?
Dùng nhiều câu hỏi, câu cảm thán nỗi trăn trở, băn khoăn
Nhịp điệu của bài thơ được tạo nên tư những yếu tố nào?
Nhịp điệu nhanh, gấp, cĩ phần trúc trắc sự gập ghềnh, trúc
trắc của những bước đi trên bãi cát dài con đường cơng danh
đáng chán
-Thay đổi cách xung hơ (Khi thì “ khách”, khi thì “ta”, khi thì
“anh”) nhiều trạng thái tâm trạng, giúp tác giả nĩi một cách
thuyết phục hơn về vấn đời danh lợi trong đời
Qua bài thơ này, em thử lí giải vì sao Cao Bá Quát đã khởi
nghĩa chống nhà Nguyễn?
đứng chôn chân trên bãi cát.
- “Anh đứng làm chi trên bãi cát” cần phải thoát
ra khỏi sự cám dỗ của danh lợi.
Người đi đứng lại trên bãi cát, dừng lại giữa cuộc hành trình, đơn độc, bơ vơ, khơng lối thốt, khơng phương hướng
III-Tổng kết : ( ghi nhớ)
IV- Luyện tập
- Ơng sớm nhận ra bản chất thối nát của triều đình nhà Nguyễn cũng như đã nhận ra sự bế tắc của con đường tiến thân
- Bài thơ cho thấy ơng là con người luơn khát khao đi tìm một lí tưởng mới, một cuộc sống mới
- Bài thơ cũng cho thấy sự bế tắc của người trí thức muốn giúp đời, giúp người nhưng khơng được toại nguyện
IV-Củng cố:
-Ý nghĩa thực và biểu trưng của hình tượng bãi cát
-Hình ảnh bãi cát, người đi trên bãi cát thể hiện tư tưởng gì của nhà thơ?
-Cái nhìn mới mẻ của nhà thơ
V- Chuẩn bị bài mới
Chuẩn bị bài: Luyện tập thao tác lập luận phân tích