Đề tài giao tiếp sư phạm

Tóm lại: Trong bất kì một cuộc thoại nào, đã là ngời tham dự chúng ta đều ý thức đợc rằng chúng ta đang nói chuyện với ai, nói chuyện về vấn đề gì, nói chuyện trong hoàn cảnh nào.Nhờ ý t

phần I

Những vấn đề cơ bản về lý thuyết hội thoại

I Khái niệm về hội thoại

1.Khái niệm

- Hội thoại là giao tiếp tối thiểu giữa hai ngời bằng lời nói về một vấn đề nhằm đạt mục đích nhất định

- Theo tác giả Đỗ Hữu Châu: Hội thoại là hoạt động giao tiếp căn bản thờng

xuyên, phổ biến của sự hành chức ngôn ngữ

- Tác giả Lê A và Đỗ Xuân Thảo khẳng định: Hội thoại là sự trao đáp trực tiếp giữa các nhân vật tham gia hoạt động giao tiếp

2 Các kiểu hội thoại

* Hội thoại có thể chia thành nhiều kiểu khác nhau tuỳ thuộc vào những nhân tố giao tiếp đợc lấy làm cơ sở phân chia.

+ Xét về số lợng ngời tham gia hội thoại, ta có:

- Hội thoại giữa hai ngời gọi là song thoại

- Hội thoại giữa ba ngời gọi là tam thoại

- Hội thoại giữa nhiều ngời gọi là đa thoại

+ Xét về sự hiện diện hay không hiện diện của ngời tham gia hội thoại, ta có:

- Hội thoại giữa ngời nói và ngời nghe đều có mặt trực tiếp( trực tiếp)

- Hội thoại chỉ có mặt ngời nói mà vắng mặt ngời nghe

( Nói trên đài phát thanh, truyền hình)

+ Xét về tính chủ động hay thụ động trong việc tham gia hội thoại, ta có:

- Hội thoại giữa ngời nói và ngời nghe, cả hai đều chủ động tham gia

- Hội thoại chỉ có một ngời chủ động nói còn ngời khác chỉ nghe

+ Xét về mối quan hệ vị thế trong hội thoại, ta có:

- Hội thoại trong quan hệ thủ trởng và nhân viên

- Hội thoại trong quan hệ bố mẹ và con cái

- Hội thoại trong quan hệ thầy cố giáo và học sinh,

* Nếu dựa vào nội dung đề tài đợc thể hiện trong hội thoại, ta có thể

chia thành các kiểu hội thoại sau:

+ Xét theo phạm vi xã hội của đề tài, ta có:

- Hội thoại về chính trị

- Hội thoại về văn nghệ, thể thao

- Hội thoại về văn hoá, xã hội,

+ Xét về tính chất tự do hay bắt buộc của đề tài trong hội thoại, ta có:

- Đề tài bắt buộc, đợc định trớc ( hội thảo hay thuyết trình )

- Đề tài tự do ( việc giao tiếp hàng ngày về cuộc sống, công việc làm ăn, )

- Nhiều đề tài nối tiếp nhau ( việc nói chuyện, tiếp xúc với nhau

thờng ngày, )

*Nếu căn cứ vào hoàn cảnh giao tiếp diễn ra hội thoại ta có thể chia

hội thoại thành:

+ Hội thoại có tính chất nghi thức, mang tính chất quy phạm: Đó là các cuộc hội thoại trong các hội nghị, toạ đàm, trong các công sở, cơ quan nhà nớc

+ Hội thoại không mang tính nghi thức: Đó là những cuộc hội thoại mang tính riêng t, gia đình Ví dụ nh các cuộc hội thoại quanh mâm cơm vào buổi tối của cả gia đình, cuộc hội thoại quanh bàn trà hay trong lúc vui chơi, giải trí

- Nếu dựa vào cách thức giao tiếp ta có thể làm chủ đợc cuộc thoại đó đa cuộc thoại đó đến thành công theo đúng nghiã của nó

- Nếu dựa vào mục đích giao tiếp ta có thể lựa chọn đợc cách thức giao tiếp,

thời điểm giao tiếp, nội dung giao tiếp phù hợp

Tóm lại: Trong bất kì một cuộc thoại nào, đã là ngời tham dự chúng ta đều ý thức

đợc rằng chúng ta đang nói chuyện với ai, nói chuyện về vấn đề gì, nói chuyện trong hoàn cảnh nào.Nhờ ý thức rõ các nhân tố hội thoại, chúng ta đã biết tự điều chỉnh lời nói của mình sao cho phù hợp Biết lúc nào nên chủ động tham gia hội thoại, biết lúc nào cần im lặng để lắng nghe ngời khác nói hết v bià bi ết lúc nào nên chấm dứt, kết thúc cuộc hội thoại Một ngời nói năng không đúng lúc, đúng chỗ,

một ngời nói những câu chớng tai, khó nghe, một ngời nói những lời không đúng

vai xã hội của mình trong giao tiếp, họ đều là những ngời không nắm đợc quy tắc nói năng, không nắm đợc quy tắc giao tiếp

- Chính vì vậy, chúng ta có thể nói rằng: Để giao tiếp có hiệu quả, bên cạnh việc nắm các quy tắc ngôn ngữ để xây dựng ngôn bản, chúng ta còn phải nắm các quy tắc nói năng để chủ động tạo ra những lời nói phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp miệng

II Tầm quan trọng của hội thoại

- Bất kì cuộc hội thoại nào cũng đạt tới một mục đích nhất định Đích đó gọi là

đích tác động Đích tác động đợc chia ra làm ba loại nhỏ:

1.Hội thoại tác động về nhận thức

Qua hội thoại, con ngời truyền cho nhau những kinh nghiệm, những hiểu biết và hiện thực khách quan trong các lĩnh vực chính trị, khoa học, văn học, nghệ thuật,

đời sống trên cơ sở thúc đẩy xã hội phát triển

Ví dụ: Trong quá trình giao tiếp thì hội thoại giữa mọi ngời với nhau cũng giúp nhau mở rộng hiểu biết về các lĩnh vực trong cuộc sống Chẳng hạn khi ta giao tiếp với một ngời có hiểu biết rất sâu rộng trong lĩnh vực kinh doanh thì ít nhiều trong cuộc hội thoại đó cũng có hữu ích đối với ta rất nhiều khi bản thân đang muốn bớc chân vào con đờng kinh doanh lĩnh vực đó Tục ngữ đã có câu:

“ Học Thầy không tày học bạn ”

- Hay một ví dụ khác: Khi ta đi học tập hay tham quan du lịch một nơi nào đó, qua giao tiếp với ngời dân địa phơng hay qua hớng dẫn viên du lịch ta có thể hiểu biết thêm rất nhiều điều bổ ích về nơi đó nh truyền thống, phong tục,

tập quán,lối sống, thói quen, của ngời dân ở địa phơng đó Điều này đẫ dợc

đúc kết qua câu tục ngữ: “ Đi một ngày đàng học một sàng khôn ”

2.Hội thoại tác động đến tình cảm

Qua hội thoại, con ngời thiết lập đợc quan hệ tình cảm, thờng xuyên đối thoại (gặp gỡ, trò chuyện), dẫn tới tình cảm tốt đẹp đợc thiết lập

VD: Trong tác phẩm “Vợ nhặt” của Kim Lân, ở cảnh nhận dâu, bằng tấm lòng nhân hậu yêu thơng cùng những lời nói hết sức chân thành, bà cụ Tứ đã làm ngời con dâu mới cảm động Lời nói của bà không những khiến cho ngời con dâu cảm

thấy đỡ tủi thân tủi phận “vợ theo vợ nhặt”, khiến cô coi nơi đây thực sự nh gia

đình của mình mà còn giúp cô thay đổi tính cách: Từ một ngời đàn bà đanh đá chỏng lỏn trở thành một ngời phụ nữ dịu dàng, đúng mực, biết chăm lo vun vén cho gia đình Quả đúng nh dân gian có câu:

“Dẫu chẳng đợc thịt đợc xôi

Cũng đợc lời nói cho tôi vừa lòng”

Tuy nhiên, tác động tình cảm có hai chiều: chiều tích cực (thiết lập đợc quan hệ tình cảm khăng khít, bền vững), còn chiều tiêu cực ( không thiết lập đợc quan hệ tình cảm tốt đẹp) Tác động theo chiều tiêu cực sẽ vi phạm quy tắc hội thoại

3 Hội thoại có tác động đến hành động

Qua hội thoại, các nhân vật tác động lẫn nhau dẫn đến hành động cần thiết của mỗi bên để đạt đợc mục đích hội thoại

VD: Trong quá trình mua bán, qua hội thoại tức là qua quá trình mặc cả để đi đến

thoả thuận về giá cả Việc thoả thuận đi đến “Ngã giá” tức là ngời bán và ngời mua đều đạt đợc mục đích

- Tác động hành động cũng có hai chiều: chiều tích cực thì qua hội thoại dẫn đến hành động tốt đẹp, làm ta thêm hiểu nhau hơn và xây dựng đợc mối quan hệ tình cảm tốt đẹp hơn Còn ngợc lại nếu phát triển theo hớng tiêu cực thì qua hội thoại

dẫn đến hành động xấu, thậm chí tồi tệ hơn sẽ có những hành động đáng tiếc xảy

ra Trong thực tế, hội thoại dẫn đến hành động xấu một phần là do trình độ nhận thức cũng nh khả năng giao tiếp của con ngời hạn chế

- Hiệu quả của cuộc hội thoại đợc đánh giá tuỳ thuộc vào mục đích giao tiếp mà những ngời tham gia hội thoại đặt ra đến chừng mực nào, đạt đợc nhiều hay ít

III Cuộc vận động hội thoại

1.Vận động trao lời

- Trong một cuộc hội thoại, một ngời nào đó nói ra, hớng tới ngời nghe đang ở trớc mặt, ta gọi vận động đó là vận động trao lời

- Lời trao có những đặc điểm riêng khác biệt về nội dung và hình thức với lời

đáp Ngay trong lời trao, phần mở đầu lời trao cũng có sự khác biệt với phần chính thức và phần chính lại có sự khác biệt với phần mở đầu Bởi vậy khi đóng vai trò của ngời trao lời, ngời nói cần phải đảm bảo một số yêu cầu nhất định nh sau:

+ Biết tự quy chiếu vị thế xã hội trong vịêc trao lời Điều này thể hiện ở việc sử dụng những đại từ xng hô Thờng thì ngời trao lời tự thể hiện mình bằng từ xng hô

ở ngôi thứ nhất Nhng việc dùng từ nào trong những từ ở ngôi thứ nhất cần tính toán kĩ Tuỳ thuộc vào mối quan hệ xã hội, cơng vị xã hội, tuổi tác, trình độ học vấn giữa ngời trao lời với ngời nghe mà ngời trao lời sẽ chọn một từ xng hô mà mình cho là phù hợp nhất Khi đã dùng một từ nào đó thì điều này có nghĩa là ngời trao lời đã xác định chính thức cho mình một vị thế xã hội và cũng qua đó, gián tiếp xác định vị thế xã hội cho ngời nghe trong giao tiếp Và nh vậy, trong lời ngời trao thờng bao giờ cũng tờng minh hoặc ẩn sự có mặt của ngời nhận Sự có mặt này đợc xác nhận bởi những đại từ dùng xng hô, những lời tha gửi, những lời hô gọi hoặc những tiền giả định giao tiếp mà ngời nói đa ra khi trao lời Xác định vị thế xã hội sai thì việc giao tiếp chắc chắn sẽ không đạt hiệu quả

+ Giữ vai trò khởi xớng hội thoại, lời trao phải biết định hớng hội thoại, nêu đề tài hội thoại và thờng giữ thế chủ động lái hội thoại theo chiều đã định Việc giữ vững thế chủ động hội thoại sẽ giúp ngời trao lời thuận lợi hơn trong việc đạt đợc đích giao tiếp mà mình định ra

+ Phải bộc lộ sự quan tâm, chú ý đến nội dung cuộc thoại và thể hiện đợc thái độ, tình cảm cũng nh sự tôn trọng của ngời trao lời đối với ngời nghe

Tóm lại: Trong hội thoại lời trao có những yêu cầu riêng Khi trao lời, không

phải ngời nói muốn nói nh thế nào cũng đợc mà thờng bị quy định từ phía cả

ngời nghe lẫn những nghi thức giao tiếp, những chuẩn mực giao tiếp do xã hội quy định

2.Vận động đáp lời

- Sự đáp lời là một nhu cầu bức thiết của việc nói năng Trong thực tế đời sống, khi

đã có trao lời thờng phải có đáp lời, dù việc đáp lời đó có khi không phải là một lời nói thành tiếng mà chỉ là một hành động, cử chỉ thậm chí là một sự im lặng, miễn

là sự im lặng đó là một sự đáp lời, thể hiện sự chú ý của ngời nghe đối với sự trao lời Tuy nhiên, ta chỉ nói đến vận động đáp lời mang tính ngôn ngữ Vì vậy, chúng

ta coi khi đã có trao lời mà không có đáp lời thì không thành hội thoại

- Khi đã có trao lời và đáp lời thì điều này có nghĩa là đã hình thành một vận động trao đáp, hình thành một vận động hội thoại Nếu nh chỉ có lời trao mà không có lời đáp thì vận động trao đáp không đợc thực hiện Vận động trao lời và vận động

đáp lời là vận động cơ bản của hội thoại Vận động trao đáp chi phối bởi:

+ Sự có mặt của ngời nghe trong lời trao và lời đáp:

Trong lời trao có mặt của ngời nghe vì lời trao bao giờ cũng hớng tới một đối tợng nghe nhất định Còn trong lời đáp, tơng tự nh lời trao, cũng có mặt ngời nghe vì bao giờ lời đáp cũng hớng tới việc đáp lời với một đối tợng trao cụ thể

+ Vị thế giao tiếp:

Trong vận động hội thoại, ngời trao lời thờng là ngời chủ động nêu đề tài hội thoại

và chi phối quá trình hội thoại Xét về mặt vai trò trong việc điều khiển hội thoại,

ta coi ngời chủ động nêu đề tài chi phối quá trình hội thoại là ngời có vị thế giao tiếp mạnh Còn ngời chịu sự chi phối, thụ động trong quá trình hội thoại là ngời có

vị thế giao tiếp yếu

Thờng những ngời có vị thế xã hội cao là những ngời có vị thế giao tiếp mạnh Họ thờng giữ vai trò chủ động đề xuất đề tài và chi phối quá trình hội thoại Nhng không phải bao giờ cũng vậy, có những ngời vị thế xã hội thấp, nhng trong hoàn cảnh, điều kiện nào đó họ lại giữ vai trò chủ động điều hành hội thoại và trở thành ngời có vị thế giao tiếp mạnh

Vận động trao đáp lời phải là một sự vận động cần có sự phối hợp nhịp nhàng Trao lời phải lịch sự, có văn hoá thì đáp lời cũng phải cởi mở, hồ hởi, nhiệt tình Nếu một trong hai vận động trục trặc, thiếu sự nhịp nhàng, hoà nhập, liên kết hoặc không có sự cộng tác với vận động kia thì đó là dấu hiệu tan vỡ của những mối quan hệ giữa các đối tợng tham gia hội thoại

VD: Trong quá trình giảng bài, nếu câu hỏi của GV đặt ra ( Lời trao) mà không

nhận đợc lời đáp của học trò , tức là thiếu sự hợp tác của trò sẽ dẫn đến tiết học khó thành công Bởi khi đó ngời trao lời ( Ngời Thầy) cha giữ đợc

vai trò chủ động trong quá trình hội thoại và cha biết điều khiển quá trình hội thoại theo hớng tích cực Cũng có thể do ngời Thầy cha còn để không khí tronbg quá trình giao tiếp căng thẳng và cha có sự phối hợp nhịp nhàng

3 Vận động tơng tác

Vận động tơng tác là vận động tác động lẫn nhau, cùng làm cho nhau biến đổi Hội thoại là vận động tơng tác vì giữa hai đối tợng giao tiếp có sự tác động lẫn nhau bằng lời nói và cùng nhau biến đổi mỗi khi hội thoại kết thúc, cho dù sự biến đổi

đó khi nhiều, khi ít Có thể chia vận động hội thoại thành hai phơng diện tơng tác chính: tơng tác đối với nhân vật giao tiếp và tơng tác đối với chính cuộc thoại

Tơng tác đối với nhân vật giao tiếp: Sự tơng tác này thể hiện ở chỗ trớc khi giao

tiếp với các nhân vật, giao tiếp có một khoảng cách nhất định hiểu biết, về t tởng, tình cảm Nhng sau khi giao tiếp, khoảng cách này sẽ đợc rút ngắn lại: Họ có nhận thức gần nhau hơn, tình cảm gắn bó hơn, quan hệ mật thiết hơn Tất nhiên, không phải sau bất kì sự giao tiếp nào cũng có những kết quả nh vậy, nhng nhìn một cách khái quát nhất thì sự rút bớt những khoảng cách giữa các nhân vật giao tiếp hoàn toàn có thể xảy ra

Tơng tác đối với chính cuộc hội thoại: Sự tơng tác này thể hiện ở chỗ trong quá

trình giao tiếp, các nhân vật tham dự cùng nhau thiết lập một quan hệ hoà hợp Ngời nói và ngời nghe luôn luôn có sự điều chỉnh từng bớc trong quá trình

giao tiếp để sao cho cuộc thoại diễn ra một cách nhịp nhàng, có sự ăn nhập giữa những lời trao đáp của họ

Tóm lại, muốn cuộc thoại tiến triển theo hớng mong muốn cần phải có sự hoà phối hội thoại giữa những ngời tham dự giao tiếp Hoà phối hội thoại, đó là việc

đối tợng giao tiếp này phải có những hành động, cử chỉ, ngôn ngữ sao cho phù hợp, tơng ứng đối với đối tợng giao tiếp kia và ngợc lại Không có sự hoà phối, hội thoại khó có thể tiến hành trọn vẹn đợc Sự hoà phối trong hội thoại đợc thực hiện bằng hệ thống các lựơt lời và bằng những yếu tố phi ngôn ngữ nh nét mặt, cử chỉ,

động tác

Lợt lời là một lời trao mà đến lợt mình, nhân vật phải nói, khi nhân vật kia đã kết thúc lời trao Trong hội thoại, có sự luân phiên lợt lời giữa những ngời tham dự giao tiếp Ngời này nói xong thì đến lợt ngời kia nói Những ngời tham dự giao tiếp phải biết kết thúc lợt lời của mình để nhờng lời cho ngời kia một cách đúng lúc Muốn thế, trong lời ngời nói phải có những dấu hiệu kết thúc để ngời nghe

biết chuẩn bị nối tiếp lời của mình một cách kịp thời Sự vi phạm lợt lời sẽ dẫn đến chỗ làm cho cuộc thoại bị trục trặc, sự giao tiếp bị phá vỡ

- Sự hoà phối tốt là sự hoà phối nhịp nhàng giữa ngời nói và ngời nghe Điều quan trọng là ngời tham dự giao tiếp phải chú ý tiếp nối lợt lời của mình một cách đúng lúc, đúng chỗ sao cho cuộc thoại đợc tiến hành một cách liền mạch, không gián

đoạn, tránh thời gian im lặng kéo dài giữa một lợt lời Hơn nữa trong hội thoại, khi một ngời tham dự giao tiếp tỏ ra không cần chú ý đến nội dung cuộc thoại thì ngời kia phải tìm cách hoà phối lại cuộc hội thoại, phải tìm cách kéo ngời giao tiếp trở

về nội dung cuộc thoại Có nh vậy, cuộc thoại mới tiếp diễn đợc

- Sự hoà phối cuộc thoại còn đợc tiến hành bởi điệu bộ, cử chỉ, nét mặt Chỉ cần nhìn vào ánh mắt, nét mặt, cử chỉ, điệu bộ của ngời giao tiếp là ngời ta có thể đoán ngay đợc ngời giao tiếp đó có thực sự quan tâm đến cuộc thoại hay không Sự thờ

ơ, lạnh lùng trong hội thoại sẽ dễ dàng dẫn đến việc kết thúc giao tiếp và làm tan

vỡ những mối quan hệ

IV Các quy tắc hội thoại

1.Quy tắc thơng lợng trong hội thoại

* Thơng lợng hội thoại là sự thoả thuận giữa những ngời tham dự giao tiếp về đề tài, về nội dung, về vị thế giao tiếp để việc giao tiếp đợc tiến hành thảo luận Việc thoả thuận này có thể đợc tiến hành công khai, tách biệt trớc khi giao tiếp diễn ra, nhng thờng sự thoả thuận này là sự thơng lợng ngầm ẩn và đợc đặt ra ngay trong cuộc hội thoại Khi đã có đợc sự thoả thuận thống nhất, việc giao tiếp mới có thể tiếp tục

* Sự thơng lợng thờng nhằm vào một số điểm chính nh sau:

+ Thơng lợng về hình thức hội thoại Đó là sự thoả thuận để đi đến thống nhất về

ngôn ngữ đợc dùng, về phong cách nói, ngữ điệu giao tiếp Khi không thống nhất đợc về ngôn ngữ sử dụng, khi trái ngợc nhau về cách thức nói năng, khác biệt hoặc đối lập nhau về ngữ điệu, về thái độ thì phần lớn những trờng hợp ấy cuộc hội thoại sẽ nhanh chóng kết thúc

+ Thơng lợng về nội dung hội thoại Đó là sự thoả thuận để đi đến thống nhất về

các vấn đề đợc đa ra hội thoại Khi những ngời tham dự giao tiếp, ngời không thích đề tài này, ngời lại muốn kéo dài nó thì việc giao tiếp cũng không thể tiếp tục đợc Bởi vậy, khi giao tiếp ngời nghe và ngời nói luôn luôn phải có sự

th-ơng lợng với nhau về nội dung hội thoại để có thể duy trì đợc việc giao tiếp diễn

ra theo đúng hớng đã định

+ Thơng lợng về cấu trúc hội thoại: Đó là thoả thuận về việc mở đầu, kết thúc và

việc luân phiên lợt lời trong hội thoại.Việc mở đầu có thể là những câu chào hỏi, những lời xã giao để thiết lập quan hệ giao tiếp.Việc kết thúc có thể là lời cám

ơn, lời tạm biệt, lời hứa hẹn hoặc lời nhắn nhủ, lời khuyên răn, cảnh cáo

Trong hội thoại, ngời tham dự cũng phải biết luân phiên lợt lời một cách nhịp nhàng Họ phải luôn luôn có ý thức thơng lợng với ngời khác để biết lúc nào mình giữ quyền nói, lúc nào mình phải nhờng lời cho ngời đang trò chuyện cùng mình Nếu có sự dẫm đạp lợt lời thì cần có sự thơng lợng lại

+ Thơng lợng về vị thế hội thoại: trong hội thoại, mỗi ngời có một vị thế khác

nhau Nếu nh những ngời tham dự giao tiếp đã biết về vị thế giao tiếp của nhau thì hội thoại có thể tiến hành dễ dàng Những trờng hợp cha rõ vị thế hội thoại của nhau thì việc tìm hiểu vị thế là cần thiết Điều này ảnh hởng đến thái độ nói năng, việc dùng ngôn từ và việc chủ động đề xuất đề tài hội thoại

2.Quy tắc luân phiên lợt lời

- Khi có hai ngời tham dự giao tiếp thì hai ngời này phải biết luân phiên lợt lời cho nhau Khi ngời này nói, ngời kia phải biết nhờng lời, phải biết dừng lại để nghe Mỗi một lợt lời, tuỳ từng điều kiện giao tiếp cụ thể mà có thể là do một ngời nắm vai trò phân phối, chỉ định; cũng có thể là do những ngời tham dự giao tiếp tự

th-ơng lợng với nhau Khi ngời này nhận thấy trong lời của ngời kia nói có dấu hiệu kết thúc thì điều đó có nghĩa là ngời kia chuẩn bị nhờng lời cho ngời này, ngời này phải sẵn sàng tiếp lời ngời kia để giao tiếp để diễn ra liền mạch

- Trong sự luân phiên lợt lời này những cặp kế cận là lõi của một cuộc hội thoại Cặp lợt lời kế cận là những cặp có sự hoà phối chặt chẽ với nhau

* Tóm lại, quy tắc luân phiên lợt lời không phải lúc nào cũng đợc chỉ ra thật rành mạch, rõ ràng quy tắc này có sự chi phối hội thoại, buộc những ngời tham dự hội thoại phải có sự chú ý đến trao lời, đáp lời cũng nh việc nhờng lời, tiếp lời trong quá trình giao tiếp.

3 Quy tắc liên kết hội thoại

- Nếu nh trong hội thoại, những ngời giao tiếp nói với nhau theo kiểu “ông chẳng

bà chuộc” hoặc kiểu “ông nói gà, bà nói vịt”, các lời nói đợc ghép với nhau một cách ngẫu nhiên thì hội thoại sẽ không thành Bởi thế, trong hội thoại các lợt lời phải có sự liên kết chặt chẽ với nhau Sự liên kết đợc thể hiện ở cả nội dung hội thoại lẫn hình thức hội thoại

+ Về nội dung: Các lợt lời phải thống nhất về đề tài, nghĩa là cùng hớng tới một nội

dung hiện thực nhất định Sẽ không có sự liên kết hội thoại về mặt nội dung nếu

mỗi ngời tham dự giao tiếp nói tới một đề tài khác nhau Ngoài ra, các lợt lời cũng cần có sự thống nhất và liên kết chặt chẽ với nhau về lập luận Bởi lập luận tạo thành cái mạch liên tục về mặt nội dung

+ Về hình thức: Các lợt lời cũng cần có dấu hiệu cụ thể Việc dùng các phép thế,

phép lặp, phép nối chính là những dấu hiệu liên kết hội thoại về hình thức

* Sự liên kết hội thoại này không nhất thiết diễn ra trong suốt cuộc thoại Có thể việc liên kết đó chỉ diễn ra trong một mảng đề tài nào đó, nếu nh cuộc thoại đó đề cập đến nhiều đề tài khác nhau

4 Quy tắc tôn trọng thể diện của nhau

* Quy tắc tôn trọng thể diện là quy tắc buộc ngời tham dự giao tiếp phải giữ thể diện cho nhau Khi giao tiếp, một mặt ngời nói phải nói sao cho giữ đợc thể diện cho mình nhng

mặt khác phải nói sao cho giữ đợc thể diện cho ngời nghe Mối ngời có những

điểm mạnh, điểm yếu riêng, có cái tốt, cái xấu riêng Vì thế, khi hội thoại cần lựa chọn sao cho phù hợp Nói để ngời nghe tởng rằng mình nói kháy, nói bóng, nói gió tới cái xấu của họ chắc chắn cuộc hội thoại sẽ diễn ra rất gay gắt và không đem lại một hiệu quả giao tiếp nào đáng mừng Bởi thế, khi nói cần tránh những lời nói xúc phạm đến thể diện, danh dự của ngời khác

* Trong khi tham dự hội thoại, ngời đối thoại đa ra một yêu cầu, kể cả đó là những yêu cầu vô lý thì ngời nói chuyện không nên trả lời một cách thẳng thắn mà cần đa

ra một cách từ chối khéo léo

* Không xâm phạm lãnh địa hội thoại của ngời khác, không trả lời thay, nói hớt nói cớp lời, nói phần của ngời khác

5 Quy tắc khiêm tốn

* Quy tắc này đòi hỏi ngời nói khi hội thoại không nên nói về mình quá nhiều, dù

đó chỉ là những lời kể lể, bộc bạch Lại càng không nên nói về mình khi những lời nói đó lại là những lời khen, đề cao, tán dơng bản thân Điều này khiến ngời nghe khó chịu

* Tuy nhiên, ngời nói cũng nên lu ý là ngời nghe vì phép lịch sự không tiện ngắt lời hoặc không tiện đứng dậy bỏ đi chứ thực ra họ chẳng thích thú gì khi phải ngeh những lời tán dơng của ngời nói Hãy nói về mình ít thôi, hãy hạ mình một chút đi thì hiệu quả giao tiếp sẽ cao tăng lên Đây là điều nên chú ý khi hội thoại

6 Quy tắc cộng tác hội thoại

- Chỉ có ngời nói, không có ngời nghe hoặc ngợc lại thì không thành hội thoại Nhng khi có cả hai rồi thì họ cũng cần phải có sự cộng tác hội thoại với nhau thì quá trình giao tiếp mới diễn ra đợc

- Quy tắc này đòi hỏi khi ngời nói cần phải thực hiện tốt 4 phơng châm sau:

+ Phơng châm về lợng: Khi hội thoại, ngời nói cần làm cho trong lời đối thoại của

mình có lợng tin đúng nh đòi hỏi của đích hội thoại, tránh thiếu và thừa lợng tin

+ Phơng châm về chất: Ngời tham gia hội thoại cần cố gắng làm cho phần đóng

góp, làm cho thông tin trong lời nói của mình là đúng Đừng nói những điều không

đúng hoặc cha đủ bằng chứng

+ Phơng châm về quan hệ: Ngời tham gia hội thoại chỉ nói những vấn đề có liên

quan, gắn bó với vấn đề đang bàn luận, tránh nói những vấn đề không liên quan làm ảnh hởng đến sự phát triển của hội thoại

+ Phơng châm về cách thức: Cách thức nói năng trong hội thoại cần rõ ràng, ngắn

gọn, tránh lối nói tối nghĩa, mập mờ, gây hiểu lầm

=> 6 quy tắc nêu trên là những quy tắc chình của hội thoại Chúng ta cần tôn trọng những quy tắc này khi hội thoại Ngời nào liên tục vi phạm những quy tắc này thì ngời đó cha nắm đợc tính văn hoá trong giao tiếp hoặc là ngời đó bất chấp, kém văn hoá hoặc tự cao, tự đại Những ngời nh vậy thật đáng chê trách

V Cấu trúc hội thoại

1 Hành động ngôn trung

* Hành động ngôn trung là đơn vị hành động nhỏ nhất tạo nên hội thoại

* Biểu hiện của hành động ngôn trung:

+ Dùng theo lối trực tiếp: Hình thức câu phù hợp với chức năng vốn có:

- Dùng câu hỏi để hỏi

- Dùng câu kể để trình bày

- Dùng câu cầu khiến để yêu cầu

- Dùng câu cảm để biểu lộ tình cảm

VD: Hình thức câu hỏi:

Lan: Bây giờ đang học chơng trình tuần mấy nhỉ?

Mai: Tuần 7 rồi.

+ Dùng theo lối gián tiếp: Hình thức câu không phù hợp với chức năng vốn có:

VD: Hình thức câu hỏi nhng lại là câu yêu cầu:

Trong cuộc trò chuyện, không gian ồn ào, Mai nói nhỏ quá, Lan hỏi:

Mai ơi, cậu có thể nói to hơn đợc không?

* Các hành vi ở lời: