Sổ tay bệnh động vật - Chương 4 pptx

Bất cứ người nào trước khi định xác định những triệu chứng lâm sàng của một bệnh ở gia súc thì họ phải biết gia súc bình thường khoẻ mạnh là như thế nào.. Có một câu ngạn ngữ cổ là trong

CHƯƠNG 4

NHậN RA BệNH NHữNG DấU HIệU CủA SứC KHOẻ

Trong ba chương đầu ta đã thấy có những loại bệnh khác nhau Trong một ổ dịch, bằng cách quan sát bản thân bệnh đó thể hiện những triệu chứng, ta có lẽ có thể xét đoán một cách thông minh đó là loại bệnh gì Những manh mối khác nữa là phân bố địa lý và loài vật mắc bệnh, và bằng cách tham khảo ban đồ dịch tễ cùng bảng 6.1 trong Chương 6 ta có thể thu hẹp diện chẩn đoán Ta làm thế nào vượt qua được giai đoạn này để quyết định con vật ốm là do bị nhiễm virut hay có quá nhiều ký sinh trùng? Đây là lúc cần đến kỹ năng, trình độ và kinh nghiệm Một bác sĩ thú y có trình độ cần dành bốn hay năm năm ở đại học để học những kỹ năng cần thiết và đào tạo về chẩn đoán bệnh Thậm chí các bác sĩ thú y thỉnh thoảng cũng cần các chuyên gia giúp đỡ Do đó đòi hỏi những người không phải là bác sỹ thú y phải chẩn

đoán ra bệnh là không thực tế, tuy nhiên trong chừng mực nhất những người không có chuyên môn cũng có thể chẩn đoán ra bệnh Thực tế, người chăn nuôi thường chẩn đoán được những bệnh hay gặp của gia súc

Trong bất cứ một bệnh nào, gia súc ốm biểu hiện một số điểm bất bình thường Những điểm bất bình thường này rất khác nhau và cung cấp những đầu mối quan trọng cho các bác sĩ thú y chẩn đoán bệnh Ví dụ một con bò mắc bệnh dịch tả trâu bò sẽ có một loạt những điểm bất bình thường khá rõ rệt như ỉa chảy, sốt cao, ủ rũ, chảy nước mắt, nước mũi và chảy dãi, người chăn nuôi và bác sĩ thú y thường giống nhau là dễ dàng xác định được căn bệnh nguy hiểm này Những điểm bất thường này được coi như những triệu chứng lâm sàng của bệnh Chương 5 sẽ khái quát một số triệu chứng mà những người không có chuyên môn có thể dễ dàng phát hiện ra Bất cứ người nào trước khi định xác định những triệu chứng lâm sàng của một bệnh ở gia súc thì họ phải biết gia súc bình thường khoẻ mạnh là như thế nào Những dấu hiệu về sức khoẻ cũng quan trọng để đánh giá như những dấu hiệu về bệnh tật và đây là những điều được xem xét ở chương này

Vậy gia súc khoẻ mạnh là như thế nào? Các bảng về chẩn đoán trong Chương 5 trình bày một

số những triệu chứng lâm sàng rõ rệt như chết, ỉa chảy, các triệu chứng thần kinh

Sau đây sẽ mô tả tóm tắt “những dấu hiệu bình thường” của một con vật khoẻ mạnh

1 Chết

Chết được coi là một dấu hiệu bình thường đặc biệt vì chết là điều không thể tránh khỏi

Đánh giá được rằng trong đàn gia súc thỉnh thoảng có gia súc chết không nhất thiết là do dịch bệnh là một điều rất quan trọng Có một câu ngạn ngữ cổ là trong đàn, một con chết là bình thường, hai con chết là trùng khớp ngẫu nhiên còn ba con chết có nghĩa là có vấn đề và mặc

dù các nhà dịch tễ học đầu óc đầy toán học có thể giơ tay lên trời khiếp sợ một khái quát đơn giản như vậy, nhưng điều quan trọng là bao nhiêu lâu thì lại có một hai con

Vậy ta nhận thức như thế nào về những cái chết “bình thường”? Chết bình thường có thể là do tuổi già, là một tai nạn hay việc xẩy ra bất ngờ có thể thỉnh thoảng giết một hay hai con Ngoài ra, những cái chết khác có thể coi là không bình thường

2 Thể trạng chung

Một số bệnh quan trọng nhất không gây ra những triệu chứng lâm sàng ghê gớm hay giết một

số gia súc đáng kể mà ảnh hưởng tới trạng thái chung của gia súc và làm giảm tới năng suất của chúng

Bệnh tật làm cho bò sữa giảm lượng sữa hay ảnh hưởng tới sự tăng trọng của cừu nuôi bán, có thể ảnh hưởng nghiêm trọng tới đời sống người chăn nuôi ngang với một bệnh gây chết Thật

ra, những bệnh như thế thường có thể gây tổn thất hơn về mặt kinh tế vì tính chất không ghê gớm của chúng có thể làm cho người chăn nuôi không chú ý đến việc áp dụng các biện pháp

để phòng bệnh Vậy quan trọng là đánh giá liệu gia súc được sống trong một điều kiện tối ưu

và có điều gì đó kém hơn như vậy có thể nêu ra một vấn đề bệnh tật cơ bản có thể được cứu chữa

Gia súc khoẻ mạnh trong một điều kiện tốt có một vẻ bề ngoài béo tốt đối với dáng hình của chúng Cơ bắp của chúng phải rắn chắc sao cho xương sườn và xương chậu không nổi rõ mà

được cơ bắp bao bọc tốt Hai bên sườn phải liên tục theo một đường cong lồi khá phẳng phiu

từ phía sau khuỷu chân tới phía trước của chân sau và không bị kéo lên sau xương sườn Những dấu hiệu này dễ nhìn thấy ở gia súc có da mỏng hay lông thưa nhưng kém hơn ở gia súc có vẻ bề ngoài nặng nề như một số giống cừu Các bác sĩ thú y và người chăn nuôi có kinh nghiệm rờ tay một cách tự động trên các con vật để kiểm tra xem liệu trạng thái cơ thể của chúng tốt hay không, những người liên quan tới chăn nuôi phải phát triển kỹ năng chuyên môn này bằng cách thực hành thường xuyên (Hình 4.1)

Hình 4.1 Dấu hiệu gia súc khoẻ mạnh.

2.1 Cho điểm thể trạng

Bước tiếp theo là cho điểm thể trạng Đây là một kỹ thuật mà gia súc được cho điểm dựa trên trạng thái cơ thể Một chừng mực nào đó việc cho điểm là mang tính chủ quan và được phát triển bắt nguồn từ những giống bò và cừu trung bình Thang điểm thay đổi tuỳ theo kỹ thuật

sử dụng, ví dụ đối với bò Zebu có thể cho điểm từ 1 đến 5 Cho điểm thấp đối với gia súc gầy, cho điểm cao những con béo tốt Tác giả đã tìm ra một kỹ thuật rất hữu ích trên nhiều trường hợp ở các vùng nhiệt đới Bằng cách cho điểm trạng thái cơ thể theo tập quán trong chăn nuôi có thể đánh giá rất tốt liệu gia súc đang giảm cân hay tăng cân trong các tình huống khác nhau, ví dụ, sau khi tẩy giun sán, chăn thả ở những mùa vụ khác nhau v.v (Hình 4.2) Sau đây cách cho điểm thể trạng đối với bò Zebu Trước hết cho nhóm điểm, sau đó cho điểm

cụ thể Cho nhóm điểm dựa trên đánh giá cơ đùi Tuỳ theo lớp mỡ bao ngoài cơ đùi này mà

có thể cho thành 3 nhóm điểm như sau:

Nhóm từ 0 đến 1 điểm: cơ đùi nhìn bề ngoài nhăn nheo, dúm dó

Nhóm từ 2 đến 3 điểm: cơ đùi nhìn bề ngoài thẳng:

Nhóm từ 4 đến 5 điểm: cơ đùi căng phồng và tạo thành một đường cong đều

Việc cho điểm cụ thể dựa trên mức độ lớp mỡ che phủ tại 4 điểm: mào đốt sống lưng, các xương sườn sau, hông và cơ đùi Cụ thể như sau:

Điểm 0 Con vật gầy yếu, không thấy có mỡ dưới da Các mào đốt sống vùng lưng sờ

thấy nhọn

1 Mào đốt sống lưng nhọn nhưng đỡ hơn so với con bị điểm 0 Có chút ít mỡ ở khu vực này và ở khu vực mỏm hông

2 Các mào đốt sống lưng vẫn còn sờ thấy nhọn Xương sườn nhìn thấy từng cái một

3 Sờ lưng vẫn còn cảm thấy mào của đốt sống nhưng đã có cảm giác tròn và xương sườn không nhìn thấy từng cái một

4 Chỉ khi ấn mạnh mới cảm thấy các mào của đốt sống lưng Mỏm hông có mỡ bao bọc và tròn đều

5 Không cảm thấy mào đốt sống lưng ngay cả khi ấn mạnh Con vật trông rất béo khoẻ

3 Da

Ta đã thấy tầm quan trọng của việc đánh giá trạng thái béo tốt, lông mượt của gia súc khoẻ trong một điều kiện tốt Một bước có thể tiến hành tiếp theo bẳng kiểm tra gần hơn nữa da của gia súc Vạch lông ra có thể khám da được kỹ hơn Da phải phẳng, không có u bướu, lóc vảy, da bong ra hay mảnh vụn da

Da là một cơ quan có ý nghĩa sống còn đố với cơ thể, có tác dụng bảo vệ các mô bào bên dưới

và giúp cho cơ thể duy trì được nhiệt độ bình thường (xem “Stress nhiệt” ) Da giúp cho sự vận động các mô bào bên dưới (xương, cơ, gân v.v ) vì vậy da khoẻ mạnh phải phẳng và linh hoạt Nếu kéo một lớp da lên rồi buông ra ở gia súc mạnh khoẻ thì sẽ trở lại ngay vị trí cũ Nếu không như vậy là có vấn đề về tuần hoàn ở lớp dưới da đối với da có thể do nhiều nguyên nhân gây nên như mất nước do ỉa chảy

4 Đầu

Các bác sĩ thú y khám gia súc có thể nói lên nhiều điều về cái đầu Mắt phải trong, sáng và

ướt Tuyến lệ thường xuyên tiết nước mắt chảy trên bề mặt mắt, giúp bảo vệ mắt bằng rửa đi mọi vật thể nhỏ hay vi sinh vật bám trên bề mặt mắt Những ống đặc biệt ở góc mắt thải dòng nước mắt thường xuyên tới vách họng vì vậy không được có những vệt nước mắt trên da ở bên dưới mắt

Mõm bò phải hơi ướt và mát và không được có có nước mũi chảy ra Trong miệng phải luôn

ướt do luôn tiết nước bọt giúp cho tiêu hoá; tỷ lệ nước bọt tiết ra sao cho nuốt được dễ dàng và không chảy rãi

5 Các niêm mạc có thể quan sát được

Nhiều cơ quan có xoang hoặc hình ống trong cơ thể gia súc được nối liền với các niêm mạc Những cơ quan này gồm các tuyến trong toàn bộ đường tiêu hoá từ miệng tới trực tràng, trong

đường hô hấp từ lỗ mũi tới phổi, trong đường tiết niệu và sinh dục, kết mạc nối liền với bên trong mu mắt và được phản ánh trên bề mặt trước của con ngươi mà nó bao bọc Niêm mạc tiết ra một chất nhầy gọi là dịch niêm mạc giúp bôi trơn lớp bên ngoài trong các nội tạng đó

và thành một hàng rào bảo vệ bắt các vi sinh vật và các vật thể ngoại lai rồi được loại bỏ đi bằng các cơ chế khác khau Những niêm mạc trông thấy được ở một sốvị trí gọi là lớp bên ngoài của miệng (lợi), lỗ mũi, nước mắt (kết mạc), âm hộ, bao quy đầu và trực tràng ở gia súc khoẻ mạnh, lớp bên ngoài niêm mạc phẳng và láng bóng do một lớp màng nhầy ở nơi không có sắc tố thì chúng có mầu hồng Trên thực tế, niêm mạc bên trong miệng và kết mạc mắt là dễ nhìn nhất để kiểm tra gia súc khoẻ hay mắc bệnh

Ghi chú: Kết mạc mắt trong suốt ở nơi phủ lên bề mặt trước của con ngươi.

6 Dấu hiệu thần kinh

Một số bệnh quan trọng ảnh hưởng tới hệ thần kinh vì vậy điều quan trọng là đánh giá cử chỉ của gia súc bình thường Gia súc thường có thói quen gần người và không sợ người Một người lạ xen vào chúng sẽ khuấy động sự tò mò và thu hút sự chú ý của chúng, thậm chí chúng tới gần người lạ để xem cho rõ hơn Bất cứ thiếu sự tò mò bình thường như thế có thể chỉ ra có điều gì trục trặc xẩy ra

Như con người, một số con vật tỏ ra “hung dữ” và nếu đụng độ với một con vật hung dữ thì

điều quan trọng là xác định xem như thế là bình thường hay không bình thường vì hung dữ có thể là một dấu hiệu sớm của một số bệnh

7 Dáng đi

Què do bất cứ nguyên nhân nào có thể làm rất đau đớn cho con vật, điều quan trọng là đánh giá liệu sự vận động của con vật khi đi lại (dáng đi) bình thường hay không Việc đi lại của con vật phải là một vận động thăng bằng, nhịp nhàng, đầu con vật lắc lư hày gật gù nhẹ nhàng khi nó vận động Khi đứng, con vật phải tỏ ra thoải mái đứng trên bốn chân và không nghiêng lệch vềbên nào khi nằm xuống hay co lên bất cứ một chân nào

8 Hô hấp

ở gia súc khoẻ mạnh, động tác hô hấp hít vào, thở ra thường lặng lẽ và vừa đủ chú ý trừ sau khi cơ thể vận động mạnh Số lần gia súc hít vào thở ra trong một phút khi nghỉ ngơi gọi là tần số hô hấp và tần số này thay đổi theo giống và loài gia súc Theo một nguyên tắc chung thì con vật càng to thì tần số hô hấp càng chậm Theo [Nguyễn Xuân Tịnh, Tiết Hồng Ngân, Nguyễn Bá Mùi, Lê Mộng Loan 1996] Tần số hô hấp sinh lý của một số loài gia súc như sau (lần/phút):

Hô hấp có ba pha bằng nhau, hít vào, thở ra và ngừng thở Tần số hô hấp có thể tăng ở gia súc khoẻ mạnh sau khi luyện tập hay tăng lên trong nhiệt độ và độ ẩm môi trường

9 Thân nhiệt

Sức khoẻ của tất cả động vật dựa vào khả năng duy trì nhiệt độ cơ thể hầu như không đổi ngay cả phải chịu những khắc nghiệt của nhiệt độ môi trường Chúng có thể duy trì được nhiệt độ cơ thể bằng sự biến đổi cơ chế sinh lý và hành vi của con vật (xem “Stress nhiệt” trong Tập 2)

và sự chênh lệch đáng kể so với phạm vi thân nhiệt bình thường của cơ thể là một dấu hiệu rõ rệt của sự ốm

Vì vậy không ngạc nhiên là các bác sĩ thú y rất coi trọng “thân nhiệt” của gia súc khám bệnh

Đo thân nhiệt bằng cách đút bầu nhiệt kế vào trong trực tràng và lưu lại ở đó khoảng một phút (nhiệt kế điện tử bây giờ có thể cho kết quả nhanh hơn) Không cần phải nói, để tránh nguy cơ truyền các vi sinh vật gây bệnh từ con này sang con khác sau mỗi lần dùng, nhiệt kế phải

được rửa kĩ bằng các dung dịch diệt khuẩn (xem chương 8) Nếu không có thì phải rửa kĩ bằng xà phòng, rồi lau lại bằng cồn

Ghi chú: Không được dùng nước nóng để rửa nhiệt kế vì sẽ làm hỏng nhiệt kế.

Cũng như tần số hô hấp, phạm vi thân nhiệt của gia súc biến đổi theo từng loài, một chừng mực nào đấy theo từng giống gia súc Nhiệt độ cũng biến đổi trong một ngày đêm, thấp nhất vào sáng sớm và cao nhất vào chiều tối Đặc biệt ở lạc đà giao động thân nhiệt tới 60C hay hơn nữa, một đặc tính để đối phó với nhiệt độ môi trường khắc nghiệt và nhằm dự trữ nước nếu không thì sẽ bị mất nước do cơ chế làm mát sinh lý bằng cách bốc hơi Theo một nguyên tắc chung là gia súc càng lớn thì thân nhiệt càng thấp hơn Sau đây là hằng số sinh lý thân nhiệt của một số loài gia súc ở Việt Nam (Nguyễn Xuân Tịnh, Tiết Hồng Ngân, Nguyễn Bá Mùi, Lê Mộng Loan 1996)

C C

10 Phân

Độ chắc và màu của phân gia súc khoẻ mạnh phụ thuộc vào thành phần của thức ăn một cách

rõ rệt Vì vậy khi khám bệnh cho gia súc cần phải đánh giá và xem xét phân “bình thường” của gia súc khoẻ mạnh đối với những khẩu phần khác nhau, khi chăn thả, phương thức quản

lý v.v Gia súc non đang bú có phân sền sệt màu vàng, thay đổi về mầu sắc và độ chắc khi chuyển từ bú sữa sang ăn thức ăn rắn

Bò trưởng thành, khẩu phần chủ yếu dựa vào cỏ xanh nên phân thường nhão và một ngày ỉa tới 18 đến 20 lần trong khi bò chăn nuôi quảng canh ở vùng bán sơn địa khô cằn thì phân khô hơn và ỉa thường ít hơn Trâu cũng ỉa một lượng phân lớn thường là nhão

Ngựa, cừu và dê ỉa ra phân thành cục Phân của lạc đà hình thuôn dài khoảng 4 cm trong khi phân ngựa hình không đều hơn và có đường kính khoảng 4 - 8 cm Phân của cừu và dê vón hòn, nhỏ và tròn hơn nhiều

Độ chắc của phân của gia súc khoẻ mạnh có thể biến đổi rất nhanh do thay đổi về khẩu phần

ỉa chảy là một triệu chứng lâm sàng quan trọng của nhiều bệnh nhưng đôi khi chỉ là do gặm quá nhiều cỏ non xanh sau khi mưa hay khi thay đổi bãi chăn thả

11 Sinh sản

Một số bệnh chủ yếu gây trở ngại tới sinh sản như sẩy thai, vô sinh v.v Mô tả chi tiết về chu

kỳ sinh sản của gia súc không nằm trong phạm vi của quyển sách này nhưng những đặc điểm quan trọng được tóm tắt ở Bảng 4.1

11.1 Động dục

Động dục là một giai đoạn mà con cái trưởng thành về giới tính chịu đực Những thay đổi về nội tiết phức tạp điều khiển chủ yếu chu kỳ động dục nhưng một số yếu tố bên ngoài cũng

ảnh hưởng tới động dục Khí hậu ôn hoà với sự biến động đáng kể về độ dài ban ngày giữa mùa hè với mùa đông, những thay đổi về độ dài chiếu sáng trong ngày ảnh hưởng tới chu kỳ

động dục của gia súc, đặc biệt là cừu và dê Như vậy cừu động dục và sinh sản khi có ngày ngắn (mùa đông) và sinh đẻ vào mùa xuân Với một biến động tương đối nhỏ về độ dài ban ngày ở các vùng nhiệt đới và á nhiệt đới, các yếu tố khác có ý nghĩa hơn như nhiệt độ xung quanh cao hay trạng thái dinh dưỡng kém có khả năng ức chế hoạt động sinh dục Vậy mùa sinh sản biến đổi đáng kể theo vùng và chỉ có thể đánh giá được bằng tiếp thu sự hiểu biết về

địa phương đó

Khi động dục, gia súc cái trưởng thành rụng trứng và nếu con đực nhảy đực không thành công thì gia súc cái sẽ trở lại chu kỳ động dục sau Giai đoạn này coi là một chu kỳ động dục, mặc

dù chu kỳ này biến đổi theo từng con vật và theo từng giống trong Bảng 4.1 nêu lên về ngày trung bình và phạm vi ngày động dục có thể dùng để hướng dẫn trong thực tế

Bảng 4.1 Dữ liệu về sinh sản của gia súc

Chu kỳ động dục (ngày) Giai đoạn có chửa

(ngày)

Bình quân Phạm vi

Bò

Trâu

Cừu

Dê

Lợn

Ngựa

279 – 292

301 – 343

140 – 160

145 – 155

110 – 117

330 – 342

21

21

17

19

21

21

18 - 24

11 - 30

14 - 21

18 - 21

16 - 30

19- 26

11.2 Giai đoạn mang thai

Giai đoạn mang thai là thời gian có chửa, có thể xem Bảng 4.1 mỗi loài có một phạm vi đáng

kể chủ yếu do biến động về giống

Dấu hiệu về khoẻ mạnh khái quát ở trên được tóm tắt ở Hình 4.3 Những dấu hiệu này chỉ

được coi là một biểu thị chung những gì quan sát được trên gia súc khoẻ vì không thay thế

được kinh nghiệm thực tế thu nhận được kỹ năng và kiến thức để khám bệnh được đúng đắn