7 CHUYÊN ĐỀ 1 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN ĐẠI CƯƠNG VÀ ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN VIỆT NAM (Số tiết: 20 tiết) I. CẤU TRÚC NỘI DUNG - Chương 1, 2, 3 đề cập đến những vấn đề địa lí tự nhiên đại cương. - Chương 3, 4, 5 đề cập đến những vấn đề địa lí tự nhiên Việt Nam. II. MỤC TIÊU - Về mặt kiến thức Trang bị những kiến thức cơ bản, cập nhật về địa lí tự nhiên đại cương, địa lí tự nhiên Việt Nam, phục vụ cho việc dạy học môn Địa lí ở trường THPT và nghiên cứu khoa học những vấn đề có liên quan. - Về mặt kĩ năng + Rèn luyện khả năng sử dụng các phương tiện, trang thiết bị dạy học phục vụ giảng dạy địa lí tự nhiên và các vấn đề có liên quan. + Thuyết trình ngắn gọn, sâu sắc một số vấn đề cụ thể về địa lí tự nhiên, địa lí địa phương và môi trường. III. PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC - Thuyết trình của giảng viên có kết hợp sử dụng các phương tiện dạy học - Nêu vấn đề để học viên chuẩn bị, trao đổi theo các nhóm và thảo luận, thuyết trình trước lớp. - Xem băng hình - Phân tích các bảng số liệu, lược đồ, bản đồ, ảnh minh họa. IV. KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ - Sau mỗi vấn đề có nêu các câu hỏi, bài tập để các học viên ôn tập, thực hiện. - Có bài kiểm tra viết sau khi kết thúc chuyên đề để đánh giá kết quả học tập. 8 CHƯƠNG 1 VẬN ĐỘNG CỦA TRÁI ĐẤT VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ CÓ LIÊN QUAN I. VẬN ĐỘNG CỦA TRÁI ĐẤT Trái Đất tham gia vào ba vận động chính: vận động trong Thiên hà, vận động xoay quanh trục của nó và vận động tịnh tiến quanh Mặt Trời. Ở vận động thứ nhất, Trái Đất thực hiện cùng với Mặt Trời và các hành tinh khác của hệ Mặt Trời trên quỹ đạo xung quanh tâm của dải Ngân hà. Vận động này không ảnh hưởng nhiều đến sự biến đổi của môi trường trên Trái Đất và nó là mục tiêu nghiên cứu chính của các nhà thiên văn học hơn là các nhà địa lí học. Hai vận động còn lại là điều lưu tâm lớn của các nhà địa lí tự nhiên. Kết quả của các vận động này là các hiện tượng ta thấy thường ngày trên Trái Đất như ngày và đêm, độ dài thay đổi của chúng và sự luân chuyển của các mùa trong năm. 1. Vận động xoay quanh trục Trái Đất chuyển động với tốc độ không đổi xung quanh một trục tưởng tượng nối hai cực Bắc và Nam của nó và hoàn thành một vòng mất khoảng 24 giờ. Trái Đất xoay từ Tây sang Đông và ta thấy Mặt Trời xuất hiện hàng ngày từ hướng Đông và di chuyển dần về phía Tây trên bầu trời. Thực ra không phải Mặt Trời chuyển động mà chính Trái Đất xoay các múi kinh tuyến của mình về phía Mặt Trời. Nếu nhìn từ vũ trụ, trực diện trên cao của cực Bắc ta sẽ thấy Trái Đất liên tục xoay theo hướng ngược chiều kim đồng hồ. Hướng chuyển động sang phía Đông của Trái Đất xác định các khu vực được chiếu sáng trên bề mặt Trái Đất cũng như các vòng luân chuyển của khí quyển và đại dương. Mọi điểm trên hành tinh đều xoay trọn một vòng 360 0 trong 24 giờ. Điều có nghĩa là vận tốc góc đối với tất cả các khu vực trên 9 hành tinh đều như nhau và bằng 15 0 /h. Tuy nhiên, chuyển động xoay này lại khiến cho các điểm trên bề mặt Trái Đất dịch chuyển qua các khoảng cách khác nhau trong những khoảng thời gian như nhau. Khoảng cách này lớn nhất đối với các điểm nằm trên đường xích đạo và giảm dần đối với các điểm gần về hai cực. Vận tốc dài của các điểm trên bề mặt Trái Đất là khoảng cách chúng dịch chuyển được do vận động xoay chia cho thời gian vận động. Vận tốc dài của hai cực Trái Đất bằng không vì hai điểm này xoay quanh chính chúng. Càng ra xa hai cực, vận tốc dài tăng dần và đạt cực đại ở các điểm nằm trên đường xích đạo, nơi các điểm dịch chuyển với tốc độ 460m/s hay 1660km/h. Tại Xanh Pêtécbua, vĩ độ 60 0 B tốc độ này giảm xuống còn một nửa, thành phố này chỉ dịch chuyển với vận tốc 830km/h. Thông thường ta không cảm nhận thấy vận tốc góc vì ba lí do. Thứ nhất, nó đồng đều tại mọi nơi trên Trái Đất; thứ hai, khí quyển cũng xoay theo Trái Đất; và cuối cùng, quanh ta không có các vật thể đứng yên hoặc chuyển động với vận tốc góc khác để làm mốc mà mọi chuyển động đều khó hoặc không thể nhận thấy được nếu không có các vật làm mốc. Hình 1. Trục nghiêng và hướng xoay của Trái Đất 10 Vận động xoay của Trái Đất tạo ra sự luân hồi ngày đêm kế tiếp nhau trên Trái Đất. Điều này có thể minh họa một cách trực quan khi ta chiếu sáng một quả cầu đang xoay từ Tây sang Đông. Ta sẽ thấy rằng quả cầu chỉ luôn được chiếu sáng một nửa còn nửa kia luôn bị che khuất. Ta cũng thấy rằng phần được chiếu sáng trườn dần qua ranh giới với nửa bị che tối, một vòng cung 180 0 , với vận tốc góc 15 0 /h. Trong khi đó, ở ranh giới tối sáng bên kia, phần bị che tối cũng từ từ lấn sang nửa được chiếu sáng với tốc độ tương tự. Điều này tương tự như chuyển động xoay của Trái Đất và sự rọi sáng của Mặt Trời lên bề mặt Trái Đất. Trong khi một nửa của Trái Đất được chiếu sáng và nhận được năng lượng bức xạ từ Mặt Trời, thì nửa còn lại của nó bị chìm trong bóng tối. Làm ranh giới hai nửa cầu đó là một đường tròn lớn được gọi là vòng tròn chiếu sáng. 2. Vận động tịnh tiến Trong khi xoay quanh trục của mình, Trái Đất còn chuyển động theo quỹ đạo hình elíp gần tròn với bán kính, xấp xỉ 150.000.000km xung quanh Mặt Trời. Vào ngày 3 tháng giêng, Trái Đất ở gần Mặt Trời nhất, tại vị trí cận nhật, cách Mặt Trời 147.500.000km. Vào khoảng ngày 4 tháng bảy, nó nằm ở điểm viễn nhật, khoảng cách xa nhất tới Mặt Trời trên quỹ đạo của mình, cách Mặt Trời 152.500.000km. Khoảng cách chênh lệch 5.000.000 km giữa vị trí cận nhật và viễn nhật là một khoảng cách không đáng kể trong vũ trụ. Nó tạo ra sự xê dịch vô cùng nhỏ (3,5%) tới nguồn nhiệt Trái Đất nhận được từ Mặt Trời và hầu như không có liên quan gì đến các hiện tượng mùa. 2.1 Hoàng đạo, độ nghiêng và tính song song của trục Trái Đất trong chuyển động tịnh tiến Trái Đất chuyển động xung quanh Mặt Trời trên quỹ đạo nằm trong một mặt phẳng nhất định gọi là Hoàng đạo. Mặt phẳng Hoàng 11 đạo đi qua tâm Trái Đất và giao với mặt cầu theo một vòng tròn lớn. So với đường vuông góc với mặt phẳng này, trục của Trái Đất lệch đi một góc không đổi 23 0 27’ và nghiêng 66 0 33’ so với mặt phẳng Hoàng đạo. Trong khi chuyển động trên quỹ đạo, trục của Trái Đất luôn song song với các vị trí trước đó của nó. Đặc tính này gọi là tính song song. Vì khoảng cách Trái Đất - Mặt Trời là không đáng kể so với khoảng cách từ Trái Đất đến các ngôi sao khác trong vũ trụ nên với chuyển động tịnh tiến nói trên, trục Trái Đất có thể coi là luôn chĩa vào hai điểm cố định trên bầu trời mặc dù trục của Trái Đất không cố định so với Mặt Trời. Cực Bắc của Trái Đất luôn hướng tới gần một ngôi sao gọi là sao Bắc đẩu. Do trục trái đất chuyển động có tính song song nên có khi cực này của Trái Đất hướng về phía Mặt Trời, có khi là cực kia và cũng có lúc không cực nào hướng về Mặt Trời cả. Sự biến đổi có hệ thống của vị trí tương đối của trục Trái Đất so với Mặt Trời tạo ra cường độ nguồn năng lượng bức xạ Mặt Trời tới bề mặt Trái Đất luôn không đồng đều theo thời gian và địa điểm. Nhận thức được đặc tính này của mối quan hệ Mặt Trời - Trái Đất giúp ta nghiên cứu sự thay đổi các mùa trên Trái Đất và cắt nghĩa cơ chế tạo ra sự biến đổi năng lượng bức xạ Mặt Trời trong năm. 12 II. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN VẬN ĐỘNG CỦA TRÁI ĐẤT 1. Các mùa Nhiều người lầm tưởng rằng sự nóng lạnh khác nhau của các mùa là do khoảng cách xa gần của Trái Đất tới Mặt Trời khi nó dịch chuyển trên quỹ đạo elíp. Thực ra, sự khác biệt về nhiệt lượng nhận được do độ chênh lệch khoảng cách này rất nhỏ, trong khi đó cư dân sống ở bán cầu Bắc thấy vị trí cận, viễn nhật của Trái Đất không tương ứng với các diễn biến mùa ở đây (Trái Đất nằm ở vị trí viễn nhật trong tháng sáu và cận nhật vào tháng giêng). Mùa của Trái Đất thực chất được tạo ra do đặc tính chuyển động song song của trục Trái Đất và góc nghiêng 66,5 độ so với mặt phẳng Hoàng đạo của trục Trái Đất. Vào khoảng ngày 22 tháng sáu, cực Bắc của Trái Đất hướng về phía Mặt Trời hay bán cầu Bắc đang ở điểm Hạ chí (solstile) trên quỹ đạo. Vào ngày này Bắc bán cầu và Nam bán cầu nhận được lượng ánh sáng hoàn toàn khác nhau: Phần lớn của nửa cầu sáng nằm tại bán cầu Bắc, ngược lại bán cầu Nam chiếm phần lớn nửa cầu bị che tối. Vì vậy, cư dân sống ở vịnh Repulse ở miền Bắc Canada, trên vòng cực Bắc được hưởng ngày có Mặt Trời chiếu sáng cả 24 giờ và có thể đi săn vào lúc 1 giờ sáng. Tại thành phố Niu Oóc (Hoa Kì), thời gian được chiếu sáng dài hơn nhiều so với khoảng bị tối, trong khi đó dân cư thành phố Buênôs Aires Hình 2. Sơ đồ chuyển động của Trái Đất trên mặt phẳng Hoàng đạo 13 (Achentina) thấy ngày chỉ kéo dài chừng 8 tiếng, trong 16 tiếng còn lại, thành phố của họ bị màn đêm bao phủ. Đối với bán cầu Nam, 22 tháng 6 là ngày Đông chí. Ta hãy cùng hình dung chuyển động của Trái Đất từ vị trí hạ chí của bán cầu Bắc cho tới hết 1/4 năm tiếp sau đó, vào tháng 9. Khi Trái Đất chuyển động tới vị trí mới, một số đổi thay đã xảy ra ở ba thành phố nhắc tới ở mục trên. Tại Vịnh Repulse, đêm dài dần ra và ở Niu Oóc, Mặt Trời cũng lặn ngày một sớm hơn. Trong khi đó, tại Buênôs Aires tình trạng diễn ra ngược lại. Trái Đất đang đi tới vị trí tháng 9, thời gian chiếu sáng ở đây tăng lên, đêm ngắn dần lại. Đến ngày 23 tháng 9, Trái Đất tới được vị trí được gọi là ngày Thu phân. Trong ngày này, tại bán cầu Bắc, ngày và đêm sẽ có chiều dài bằng nhau tại mọi vị trí trên bề mặt Trái Đất. Nói cách khác, vào các ngày thu phân, tình trạng được chiếu sáng là hoàn toàn giống nhau trên cả hai bán cầu. Khi đó cả hai đầu của trục Trái Đất đều không quay về phía Mặt Trời. Trục quay của nó nằm trên vòng tròn phân định ngày đêm. Ta cùng hình dung hai vận động căn bản của Trái Đất trong thời gian nó chuyển động từ vị trí ngày 23 tháng 9 tới điểm cách đó 1/4 vòng quỹ đạo sau đó. Tại vị trí này, ở vịnh Repulse, đêm vẫn tiếp tục dài thêm cho tới ngày Đông chí của bán cầu Bắc, ngày 22 tháng 12. Vào ngày này khu vực cực Bắc sẽ chìm trong bóng tối suốt 24 tiếng trong ngày. Các tia sáng Mặt Trời chiếu trên khu vực vịnh sẽ có hướng song song với đường chân trời. Tại thành phố Niu Oóc, ngày cũng ngắn dần, Mặt Trời lặn rất sớm, vào khoảng 5h30 chiều. Quay trở về với Buênôs Aires, tình thế lại đảo ngược so với hai thành phố nói trên. Ngày 22 tháng 12 là ngày Hạ chí ở đây, tình trạng giống như Niu Oóc trong tháng 6. Cư dân tại đây nô nức kéo nhau ra bãi biển mừng ngày Thiên Chúa Giáng sinh. Từ 22 tháng 12 đến khi Trái Đất đi hết 1/4 quỹ đạo quay xung 14 quanh Mặt Trời của mình, tức là đến khoảng cuối tháng 3, tại vịnh Repulse và Niu Oóc ngày dài dần, còn ở Buênôs Aires thì trái lại đêm bắt đầu dài ra (nhưng chưa dài bằng ngày). Sau ngày 21 tháng 3, Trái Đất lại ở vị trí Thu phân như hồi tháng 9. Ngày đêm lại dài bằng nhau ở cả hai bán cầu, thời gian từ bình minh đến hoàng hôn sẽ là 12 tiếng. 1/4 vòng quỹ đạo cuối cùng của Trái Đất sẽ từ 21 tháng 3 đến 22 tháng 6 đến ngày Hạ chí của bán cầu Bắc, ngày 22 tháng 6, vị trí chúng ta bắt đầu cho phần mô tả này. Vịnh Repulse và Niu Oóc lại có ngày dài hơn đêm. Trong khi đó Mặt Trời lặn ngày càng sớm ở Buênôs Aires và đến ngày 22 tháng 6 tức là ngày hạ chí ở bán cầu Bắc, khu vực Nam Cực sẽ bị đêm bao trùm suốt 24 tiếng trong ngày ngoài những tia sáng le lói là là đường chân trời, tình trạng tương tự như vịnh Repulse trong ngày 22 tháng 12. 2. Các đường liên quan tới vận động tịnh tiến của Trái Đất Vì trục Trái Đất hướng về phía Mặt Trời và nghiêng 23 0 27’ độ so với đường vuông góc với mặt phẳng Hoàng đạo, vào ngày 22 tháng 6 trong suốt 24 giờ các tia sáng của Mặt Trời có thể vươn xa 23 0 27’ độ kể từ cực Bắc của Trái Đất. Khu vực có thời gian chiếu sáng đặc biệt đó được giới hạn bởi vòng cực Bắc (Artic Circle), đường tròn tưởng tượng vẽ xung quanh Trái Đất và cách cực Bắc 23 0 27’ độ vĩ (66 0 33’ tính từ xích đạo). Toàn bộ khu vực này nằm trong vòng tròn được chiếu sáng trong cả ngày hạ chí, các khu vực phía Nam của vòng cực Bắc sẽ có phần ngày và phần đêm. Duy có một khu vực được giới hạn bởi đường vĩ tuyến 66 0 33’ N hay vòng cực Nam thì đêm tối chiếm lĩnh toàn bộ thời gian 24 giờ. Ngoài ra, các khu vực nằm hai bên đường xích đạo cũng luân phiên nhau nhận được các tia sáng trực diện (vuông góc) từ Mặt Trời. Vào lúc 12.00 giờ trưa ngày 22 tháng 6 của tất cả các điểm nằm cách xích đạo 23 0 27’ về phía bắc sẽ được Mặt Trời chiếu vuông góc. Đường tròn tưởng tượng nối các điểm đó giới hạn một khu vực 15 phía bắc của Trái Đất có cơ hội được nhận tia Mặt Trời trực diện trong chu trình chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời gọi là chí tuyến Bắc hay chí tuyến Cua (Tropic of Cancer). Sáu tháng sau, vào ngày đông chí 22 tháng 12, mọi điểm 23 0 27’ phía nam đường xích đạo sẽ được các tia Mặt Trời sẽ chiếu vuông góc vào thời điểm giữa trưa. Đường tròn tưởng tượng nối các điểm đó của bán cầu nam được gọi là chí tuyến Nam hay chí tuyến Sơn dương (Tropic of Capricon). Trong các ngày xuân phân và thu phân, Mặt Trời lần lượt chiếu vuông góc xuống các điểm nằm trên đường xích đạo vào lúc 12 giờ trưa của các điểm đó. Cũng cần lưu ý thêm là vào bất kì ngày nào trong năm, Mặt Trời chỉ có thể chiếu vuông góc trên một trong các dải vĩ tuyến nằm hoặc phía bắc, hoặc phía nam hoặc ngay chính trên xích đạo. Các khu vực khác trên Trái Đất sẽ chỉ nhận được các tia sáng chiếu đến với góc nhỏ hơn 90 độ. 3. Analemma Trong mỗi ngày, độ vĩ của điểm được Mặt Trời chiếu vuông góc vào giữa trưa chính là độ nghiêng của Mặt Trời so với xích đạo Trái Đất vào ngày đó hay là độ xích vĩ của Mặt Trời. Như vậy, vào ngày Mặt Trời chiếu vuông góc trên vĩ tuyến 18 độ nam, độ xích vĩ lúc đó sẽ là 18 độ Nam. Độ xích vĩ của Mặt Trời vào các thời điểm khác nhau trong năm, có thể tra cứu trên một biểu đồ hình số 8 đế phồng, gọi là đường Analemma, được thể hiện trên hình vẽ bên dưới với trục đứng của biểu đồ này là độ vĩ. Analemma trải dài trên 47 độ vĩ của Trái Đất, ở những nơi có Mặt Trời lên thiên đỉnh vào hai ngày nào đó trong năm. Nếu muốn biết vào ngày 16 tháng 10 Mặt Trời sẽ chiếu vuông góc ở đâu, tìm điểm biểu thị ngày 16 tháng mười trên số tám, chiếu sang trục tung, ta được 8 0 N. Tra cứu trên Annalema, ta còn biết một địa điểm nào đó trên Trái Đất được Mặt Trời chiếu vuông góc vào hai ngày nào trong 16 năm. Ví dụ, ngày 25 tháng tư và ngày 20 tháng tám là hai ngày Mặt Trời chiếu vuông góc trên vĩ tuyến 12 0 Bắc. Analemma còn cho phép: - Tra cứu và tính góc nhập xạ của Mặt Trời vào một ngày bất kì trong năm tại một vĩ độ bất kì. Nếu vĩ độ đó nằm cùng bán cầu với vĩ độ có Mặt Trời đang chiếu thẳng góc, góc tới của Mặt Trời được tính bằng cách lấy 90 trừ đi hiệu hai vĩ độ. Nếu vĩ độ đó nằm khác bán cầu, lấy 90 trừ đi tổng hai vĩ độ Ví dụ: Ngày 20 tháng 8, Mặt Trời chiếu vuông góc với 12 0 B: Tại vĩ độ 30 0 N, khác bán cầu, góc nhập xạ sẽ là 90 - (30 + 12) = 48 0 . Tại vĩ độ 30 0 B, cùng bán cầu, góc nhập xạ là 90 - (30- 12) = 72 0 . - Tra khoảng chênh lệch giữa thời điểm Mặt Trời lên thiên đỉnh và giữa trưa. Theo lí thuyết, vào lúc 12 giờ trưa, Mặt Trời sẽ lên cao nhất trên bầu trời. Tuy nhiên do một số yếu tố thiên văn, thời điểm mặt trời lên cao nhất có thể sớm hoặc muộn hơn 12 giờ trưa từ 0' 00" đến 16'. Khoảng chênh thời gian đó có thể xác định trên trục ngang của Analemma. Ví dụ: Ngày 15 tháng 5, Mặt Trời lên thiên đỉnh tại vĩ độ 18 0 B, trước thời điểm giữa trưa 4 phút, vào lúc 11h 56. Ngày 10 tháng 11, Mặt Trời chiếu vuông góc tại 17 0 N, vào hồi 11h44, sớm hơn giữa trưa 16 phút. [...]... quan nhiệt ẩm không chỉ phụ thuộc vĩ độ địa lí (do địa đới quy định) mà là hệ quả tổng hợp của các quy luật địa đới và phi địa đới (địa ô, đai cao, địa mạo – kiến tạo) II NGUYÊN NHÂN HÌNH THÀNH CÁC ĐỚI CẢNH QUAN TỰ NHIÊN Đới cảnh quan tự nhiên là một đơn vị địa đới Vì vậy, sự hình thành các đới cảnh quan trước hết chịu sự chi phối của quy luật địa đới 1 Quy luật địa đới 1.1 Nguyên nhân Sự phân dị có... bởi độ lục địa (sự phân chia địa ô) và tại các vùng núi, sự hình thành hệ thống các vành đai theo độ cao có biểu hiện gần như là sự lặp lại của các đới ngang theo chiều thẳng đứng Các đơn vị cấu trúc kiến tạo - đại địa hình có tác dụng đối với sự hình thành và phân hóa khí hậu cũng làm biến động mạnh mẽ tính địa đới Các yếu tố địa ô, đai cao, địa mạo 38 - kiến tạo là những tác nhân phi địa đới làm... dài nằm dưới lớp phủ băng - trầm tích băng tích là dấu hiệu đặc trưng Các quá trình địa mạo và các dạng địa hình ngoại lực trên bề mặt Trái Đất cũng luôn mang dấu vết của tính địa đới địa lí, mà nguyên nhân chính là tính địa đới của các yếu tố tham gia vào các quá trình phong hóa, bóc mòn, vận chuyển và bồi tụ Hoạt động địa mạo của gió có hiệu quả nhất ở vùng hoang mạc và bán hoang mạc, nơi do thiếu nước... nhiệt đới Qua đó, có thể thấy rằng cùng một trị số K lặp lại ở các đới thuộc các vòng đai địa lí khác nhau Như vậy, đới cảnh quan địa lí tự nhiên là một bộ phận lớn của vòng đai địa lí, trong đó thống trị một kiểu cảnh quan địa đới nào đó (F.N Minkôv, 1964) Tên gọi của các đới cảnh quan thường phỏng theo dấu hiệu địa thực vật đặc trưng, bởi vì thảm thực vật là biểu thị bên ngoài của cảnh quan và rất... giống với đới địa thực vật hay đới thành phần nào khác, mà là một tổng thể tự nhiên có đặc trưng riêng về các điều kiện hình thành hiện tại và cả trong quá khứ Sự lặp lại có quy luật của các chỉ số biểu thị tương quan nhiệt ẩm ở các vòng đai địa lí khác nhau thể hiện quy luật tuần hoàn của tính địa đới địa lí và là cơ sở cấu trúc của vỏ cảnh quan Trái Đất Đới cảnh quan tự nhiên là đơn vị địa đới thứ... tiến, biển thoái và hình thành các nếp uốn, các dãy núi, các đứt gãy làm thay đổi sự phân bố của lục địa và đại dương Tác dụng phi địa đới biểu hiện ở sự hình thành các ô địa lí (địa ô - sự phân hóa theo kinh độ), các đai cao ở vùng núi và các biểu hiện mang tính địa phương của cảnh quan Trái Đất 2.1 Địa ô Sự phân bố đất liền và biển làm cho khí hậu phân hóa từ Đông sang Tây Thông thường, tuỳ theo mức... trí, hình dạng và tính chất của các đới cảnh quan địa đới Sự phân dị về hình thái cảnh quan do các tác nhân phi địa đới không biểu thị liên tục và đều đặn như trong các hiện tượng địa đới; những chuyển tiếp phi địa đới thường đột ngột hơn, tương phản hơn so với những chuyển tiếp địa đới vốn có tính tuần tự rõ rệt Nguồn năng lượng của các quá trình phi địa đới chính là năng lượng trong lòng Trái Đất Nguồn... Hình 6: Sơ đồ sự phân bố theo đới của khí áp và hướng gió hành tinh trên địa cầu Ảnh hưởng địa đới của hoàn cảnh địa lí tới các quá trình địa hóa được phản ánh đặc biệt rõ rệt trong sự phân bố của các loại vỏ phong hóa, đặc tính của sự hình thành thổ nhưỡng, thành phần hóa học của nước ngầm v.v… Tại vùng hoang mạc cực, phong hóa vật lí, đặc biệt là phong hóa băng chiếm ưu thế Nhiệt độ quá thấp ngăn trở... hướng vĩ tuyến Điều rất quan trọng là sự quy định lẫn nhau giữa các quá trình phân dị địa đới và địa ô Tại các ô lục địa, những tương phản địa đới trở nên sâu sắc hơn; ở các ô gần đại dương, những dao động về độ ẩm theo độ vĩ hầu như không đáng kể và những tương phản địa đới bị lu mờ 39 2.2 Đai cao Tại các vùng núi, tính địa đới trở nên phức tạp hơn bởi tính vành đai theo độ cao Sự thay đổi tình trạng... tượng địa đới 1.2 Tính địa đới của các thành phần tự nhiên Do sự phân bố có tính địa đới của năng lượng bức xạ Mặt Trời mà các yếu tố, các quá trình tự nhiên cũng mang tính địa đới Nhiệt độ, không khí, nước, đất, hình thế khí áp và hệ thống gió hành tinh, các quá trình mưa và bốc hơi, đặc điểm khí hậu, các quá trình và đặc 32 tính thủy văn, các quá trình phong hóa đá và hình thành đất, các quá trình địa . đề địa lí tự nhiên đại cương. - Chương 3, 4, 5 đề cập đến những vấn đề địa lí tự nhiên Việt Nam. II. MỤC TIÊU - Về mặt kiến thức Trang bị những kiến thức cơ bản, cập nhật về địa lí tự nhiên. thiết bị dạy học phục vụ giảng dạy địa lí tự nhiên và các vấn đề có liên quan. + Thuyết trình ngắn gọn, sâu sắc một số vấn đề cụ thể về địa lí tự nhiên, địa lí địa phương và môi trường. III bị những kiến thức cơ bản, cập nhật về địa lí tự nhiên đại cương, địa lí tự nhiên Việt Nam, phục vụ cho việc dạy học môn Địa lí ở trường THPT và nghiên cứu khoa học những vấn đề có liên quan.