Nhung tac pham le(XD)_994.pdf

Nhung tac pham le(XD)_994.pdf

NHÛÄNG TAÁC PHÊÍM LEÃ

NHAĐ THÚ NADIM HÑTMEÂT

(Trñch trong taâc phíím “Thi hađo Nadim Hñtmeât”

- NXB Vùn hoơc 1962)

Ai ăaô ăoơc nhûông bađi thú Nadim Hñtmeât möơt líìn - duđlađ qua baên dõch - cuông khöng thïí nađo qún ặúơc nûôa.Möơt tiïịng noâi lúân cíịt lïn trïn thïị giúâi: tiïịng thú cuêaNadim Hñtmeât, ăaô dõch ra saâu mûúi thûâ tiïịng loađi ngûúđi.Nhûông thi sô cuêa thïị giúâi, - töi muöịn noâi: thi sô cúô thïịgiúâi, chûâ khöng nhûông lađ thi sô mađ thïị giúâi biïịt tiïịng -coâ leô khöng ăïịm hïịt ngoân trïn möơt bađn tay; trong ăoâ,riïng töi, töi ýu Nadim Hñtmeât hún caê Nhađ thú Hñtmeâtnoâi gò? Öng noâi nhađ thi sô lađ möơt ngûúđi ặa thû, mađ tuâiặơng thû lađ traâi tim cuêa thi sô Öng noâi traâi tim cuêa öngmöîi möơt buöíi saâng laơi bõ ăem ra xûê bù’n cuđng vúâi nhûôngchiïịn sô Hy Laơp bõ phaât xñt giïịt úê phaâp trûúđng Öng noâi:

xa töí quöịc Thöí Nhô Kyđ, lođng öng chaây nhû nöîi ăau cuêamöơt cađnh cíy bõ ngûúđi ta rûât quaê Öng noâi: möơt em beâbaêy tuöíi chaơy bùng ăöìng thaê diïìu, diïìu bay trïn ăaâmcíy; cö thiïịu nûô chaêi toâc trûúâc gûúng, cö tòm ai úê tronggûúng ăoâ; caâc öng tû baên, caâc öng phaêi biïịt thûúng treê

em vađ thiïịu nûô, nhûông ăaâm míy nguýn tûê khöng ặúơcgiïịt nhûông con ngûúđi! Öng cođn noâi: Anh ýu em nhû thïí

anh xiïịt chùơt traâi tim anh trong bađn tay, khaâc nađo maênhkñnh vúô ăím chaêy maâu ngoân tay anh, khi anh boâp naâtăiïn cuöìng Öng cođn noâi Nhûng töi truýìn ăaơt lađm saoặúơc nhûông bađi thú cuêa öng? Huöịng chi chuâng ta chó múâiặúơc ăoơc dùm chuơc bađi, mađ Nadim Hñtmeât thò ăaô lađmhađng nghòn bađi thú; riïng úê Liïn Xö, möơt tuýín tíơp thúHñtmeât dõch ra tiïịng Nga ăaô göìm trïn dûúâi 150 bađi (Ăoâlađ chûa kïí Hñtmeât ăaô viïịt ăïịn 30 vúê kõch, phíìn nhiïìu lađkõch cûúđi; coâ vúê ăaô diïîn úê Tiïơp Khù’c 300 líìn mađ cođn tiïịpdiïîn, nhiïìu vúê diïîn úê Liïn Xö)

Coâ khi möơt cíu thú, möơt vađi hònh aênh cuông ăuê cho tathíịy caâi cúô cuêa möơt thi hađo “Traâi tim cuêa töi möîi líìn laơi

bõ ăem ra xûê bù’n cuđng nhûông chiïịn sô Hy Laơp” ặúơcnghe cíu thú ăoâ trong Khaâng chiïịn, töi ăaô thíìm phuơcnhađ thú Thöí Nhô Kyđ Nadim Hñtmeât lađ möơt chiïịn sô caâchmaơng, bõ giam trong nhađ tuđ cuêa phaât xñt Thöí 13 nùm;thú cuêa öng thoaât ra nhađ tuđ, ăi vođng thïị giúâi Khù’p núinúi trïn traâi ăíịt, nöíi díơy möơt lođng cöng phíîn dûô döơi; ainíịy ăïìu lo lù’ng cho tñnh maơng cuêa Nadim Hñtmeât, muönnghòn phaên khaâng tûđ caâc nûúâc gûêi ăïịn nhûông keê cíìmquýìn úê Thöí Nhô Kyđ; sûâc uêng höơ cuêa thïị giúâi ăaô bíơt tungặúơc cûêa nguơc tuđ, ặa thi sô Nadim Hñtmeât trúê laơi vúâi tûơ

do Tûâc thò danh tiïịng Hñtmeât lan ăi nhû möơt luöìng aânhmùơt trúđi; möîi bađi thú Hñtmeât múâi lađm ra nhanh choângtruýìn ăi, nhûông ngûúđi thiïơn chñ trïn ắa cíìu ăoân chúđcaâi tiïịng thú ríịt lúân lao, ríịt ăún giaên ăoâ

Nadim Hñtmeât sinh nùm 1902 úê Thöí Nhô Kyđ Nùm

1919, Hñtmeât ăaô tham gia hoaơt ăöơng caâch maơng cuêa caâcthuêy thuê trïn möơt chiïịc tađu chiïịn Öng lađ ăaêng viïn

cöơng saên tûđ nùm 1923, öng ăaô noâi: “ăoâ lađ ăiïìu kiïu haônh

duy nhíịt cuêa töi” Öng ăaô theo hoơc úê trûúđng Ăaơi hoơcĂöng phûúng taơi Maâtscúva; úê thuê ăö nađy, nùm 1922, öngăaô quen biïịt caâc nhađ thú Maiaköịpski, Ïsïnhin Nùm

1924, öng ăaô lađ möơt trong nhûông ngûúđi ặâng gaâc danhdûơ bïn linh cûôu cuêa Lïnin Nùm 1938, boơn phaât xñt ThöíNhô Kyđ ăaô bù’t öng ăang luâc öng hoaơt ăöơng trong nûúâcvađ ăaô kïịt aân öng 28 nùm 4 thaâng tuđ Öng ăaô úê tuđ 13nùm, sûâc khoêe öng do ăoâ bõ töín thûúng ríịt nùơng, nhûngduông khñ cuêa öng khöng hao huơt maêy may Khi öng ratuđ (nùm 1950), öng ăađnh choơn con ặúđng xuíịt dûúng, rúđitöí quöịc mađ möơt lođng tíơn tuơy vúâi nhín dín, töí quöịc Hiïơn nay, Nadim Hñtmeât úê taơi Liïn Xö; nhûông kyđ Ăaơihöơi liïn hoan thanh niïn quöịc tïị, sûơ coâ mùơt cuêa NadimHñtmeât cađng lađm bûđng chaây hađng vaơn lođng tuöíi treê caâcnûúâc; hoơ víy quanh nhađ thi hađo, biïịt rùìng thú lađ caâi chíịttreê muön ăúđi

*

* *

Theo yâ töi, ñt coâ nhađ thú nađo trïn thïị giúâi lađm nhûôngbađi thú chñnh trõ laơi ăíìy tònh caêm vađ traânh ặúơc sûơ trûđutûúơng nhû Nadim Hñtmeât, Hñtmeât choơn nhûông sûơ viïơcríịt tíìm thûúđng, líịy nhûông tònh yâ hađng ngađy, cuơ thïí cuêaăúđi söịng con ngûúđi, xoaây vađo lođng ngûúđi ta, khiïịn ngûúđi

ta caêm xuâc ríịt síu sù’c vađ thíịy cíìn phaêi chöịng ăïị quöịc,chöịng chiïịn tranh Ăöịi vúâi öng, khöng coâ ăïì tađi chñnh trõnađo lađ khö khan; vò öng ăaô chûâa sùĩn trong traâi timnhûông kho ýu mïịn vađ hiïíu biïịt vïì con ngûúđi; caâi saâng

taơo thiïn tađi cuêa öng lađ tòm nhûông viïơc ăún giaên nhíịt ăïínoâi nhûông ăiïìu cao caê nhíịt

Ăïí thuâc ăííy phong trađo nhín dín thïị giúâi ăođi cíịm vuôkhñ nguýn tûê, Hñtmeât viïịt míịy bađi thú liïìn Öng lađm lúđimöơt em beâ chïịt vò bom nguýn tûê úê Nhíơt:

Chñnh em ăíy goô cûêa,

Cûêa moơi nhađ, goô cûêa moơi nhađ,

Khöng thíịy em xin chúâ ngaơi mađ,

Möơt bađi nûôa noâi ngûúđi ăaânh caâ treê Nhíơt Baên bõ chïịt

vò ăaâm míy nguýn tûê bay qua; caâi chïịt vö lyâ, kinhkhuêng truýìn tûđ ngûúđi nađy sang ngûúđi khaâc:

Qún anh ăi, em úi, húôi em mù’t ăeơp,

Ăûđng hön anh, öm íịp ngûúđi anh,

Qún ăi em nheâ, duýn tònh

Keêo anh líy chïịt sang mònh cuêa em.

Thuýìn kia lađ aâo quan ăen,

Qún ăi em nheâ haôy qún duýn tònh

Keêo mađ con cuêa ta sinh

Ung nhû quaê trûâng thín mònh vûôa tan!

Caâc ngađi úi, haôy biïịt thûúng nhûông bađ meơ! Nhûông ăaâm míy khöng ặúơc giïịt

nhûông con ngûúđi.

Lađm thú chöịng chiïịn tranh, Nadim Hñtmeât cuông gúơinhûông haơnh phuâc ăún sú, phöí biïịn nhíịt trong ăúđi söịngmoơi con ngûúđi:

MÖƠT CHIÏỊC TAĐU ĂI ĂAÂNH TRÍƠN

Ăûâa con cuêa Bíịt-cûâ-ai lúân lïn trûúâc mù’t nhòn

cuêa cha noâ Noâ chíơp chûông, chíơp chûông, tređo lïn göịi cha, Noâ nhòn mùơt cha thíịy lúân lù’m, lúân lù’m

“Cha!”, noâ goơi, vađ thïị lađ vui nhû höơi heđ.

Con cuêa töi thò chó lúân lïn trong aênh thöi,

ím thíìm khöng tiïịng noâi, khöng cûê ăöơng Ngûúđi cha cuêa Bíịt-cûâ-ai dù’t tay con

vađ ặa con ăi chúi Vúâi cíy cöịi, vúâi síu boơ, vúâi chuýịn xe lûêa vađ

chuýịn tađu ăiïơn Cha chó cho con nhòn con choâ cuêa Nhađ ai

Ngûúđi cha cuêa Bíịt-cûâ-ai ăem baânh mò vïì nhađ, Ăem möơt chiïịc diïìu vïì cho con nhoê.

Nadim Hñtmeât úê tuđ 13 nùm, röìi phaêi rúđi xa töí quöịc,ăïí vúơ vađ con úê laơi Stùngbun (thuê ăö Thöí Nhô Kyđ); lođngöng ăau ăúân, nghô ăïịn nhûông ngûúđi thín úê qú hûúng

ÚÊ Stùngbun, bao nhiïu ngûúđi cha cođn bõ tuđ, bao nhiïungûúđi con cođn bõ ăe doơa treo cöí Öng lađm tiïịp bađi thútrïn ăíy vúâi caênh möơt chiïịc tađu do keê cíìm quýìn Thöígûêi ăi ăaânh höi úê Triïìu Tiïn:

Möơt chiïịc tađu rúđi Ximiïịc,(1)

Chúê traâi nho hay traâi vaê?

Möơt chiïịc tađu rúđi Ximiïịc,

Chúê toađn thõt con ngûúđi

Möơt chiïịc tađu rúđi Ximiïịc,

- Thõt ngûúđi coâ ùn ặúơc chùng?

Möơt chiïịc tađu rúđi Ximiïịc,

Ăi ăíu ăíịy, húôi trûúêng tađu?

Möơt chiïịc tađu rúđi Ximiïịc,

Chúê lo phiïìn, chïịt choâc ăïịn Triïìu Tiïn

Ăoaơn cuöịi bađi thú kïu goơi nhûông ngûúđi thiïơn chñ haôylïn tiïịng tûđ böịn phûúng thïị giúâi, haôy lïn tiïịng cao húnngoơn suâng, haôy lïn tiïịng to hún bom ăaơn!

Möơt cíu chuýơn mú möơng nïn thú, Nadim Hñtmeât liïnhïơ noâ vúâi lođng cùm phíîn boơn ăïị quöịc, boơn phaât xñt, mađkhöng chuât gođ eâp Phaêi chùng vò Hñtmeât luön luön cùmthuđ boơn chuâng? Bù’t ăíìu noâi chuýơn luâc nhoê hùìng ao ûúâclađm “Ngûúđi ặa thû”, nađo ặa thû qua bùng tuýịt, dûúâiaânh bònh minh Bù’c cûơc, nađo ặa thû qua thaêo nguýn,dûúâi boâng míy nùơng nïì, nađo ặa thû trong thõ thađnh,nađo ặa thû qua sa maơc, hay giûôa giöng baôo; giíịc mútuöíi nhoê ăaô thađnh sûơ thûơc khi öng nùm mûúi tuöíi ăïịnnûúâc Hunggari: treê con úê Buăapeât nhúđ öng ặa thû vïìMaâtscúva Giûôa söị thû cuêa caâc em, coâ möơt phong bò ăïì:

“Múmeât, con cuêa Nadim Hñtmeât, úê Thöí Nhô Kyđ” VïìMaâtscúva, öng seô ặa thû ăïịn tûđng ắa chó möơt, nhûng:

Duy coâ möơt bûâc töi khöng ặa túâi ặúơc

Lađ thû cho Múmeât - Töi cuông khöng thïí gûêi ăi.

(1) Smyrne: möơt cûêa bïí nöíi tiïịng cuêa Thöí Nhô Kyđ.

Con cuêa Nadim

Boơn cûúâp cù’t ặúđng vïì Thû cuêa con,

con seô khöng hïì nhíơn ặúơc.

Nhúâ con, Nadim Hñtmeât nhù’c ăïịn nhiïìu líìn:

Húôi ngûúđi vúơ mù’t xanh,

Con thú ba thaâng anh ăïí laơi cho mònh,

Buöíi íịy con múâi cûúđi nhoeên miïơng.

Bíy giúđ con biïịt noâi,

Em coâ tíơp cho noâ goơi “cha”?

Míịy cíu thú trïn ăíy nùìm trong bađi “Ghi taơi Hunggari”; Nadim Hñtmeât kïí chuýơn vúâi vúơ rùìng mònh ăïịn thùm vûúđn thiïịu nhi úê Buăapeât; treê con ríịt mïịn öng, quíịn líịy öng, rñu rñt nhû luô chim seê trûúâc kia ăaô ăïịn vúâi öng núi cûêa söí nhađ tuđ Bađi thú kïịt thuâc:

Möơt em beâ Hy Laơp baâ cöí anh

Em gaâi beâ giöịng möơt cađnh ö liu tûúi maât

luô con chuâng ta noâng lođng chúđ ăúơi, Chuâng ta phaêi lađm gò mau mau.

*

* *

Nhađ thú Phaâp Ăöịpdanhski (Dobzynski) kïí laơi líìn ăíìutiïn ặúơc gùơp Nadim Hñtmeât úê Vacxövi, muđa xuín 1954:

- “Viïơc íịy ăöịi vúâi töi nhû möơt luöìng ăiïơn, ặúơc nhònthíịy öng, ặúơc noâi chuýơn vúâi öng Vò nhađ thi sô ăoâ, ăöịivúâi töi lađ möơt nhín víơt trong truýơn aêo huýìn NadimHñtmeât ăaô chiïịm trong lođng töi ngay tûâc khù’c, nhû öngchiïịm lođng tíịt caê nhûông ngûúđi úê quanh öng, vò tñnh hoađntoađn giaên dõ cuêa öng, vò buơng töịt cuêa öng ăuâng hïơt nhûthú öng - vò tñnh öng hoaơt ăöơng, vađ vò caâi khña trađophuâng mïịn thûúng vađ nhoơn sù’c mađ chó riïng öng coâ ”

Thaâng chñn 1955, töi cuông ăaô ặúơc caâi may mù’n ăoâtrong ăúđi, taơi Buăapeât Múâi líìn ăíìu bûúâc vađo phođng ùnlúân cuêa Khaâch saơn “Hoa Cuâc”, töi ặúơc nghe baêo nhoê bïntai: - “Nadim Hñtmeât úê ăíìu kia” Töi nhòn vïì phña ăoâ, vađböîng nhiïn bao nhiïu hònh aênh, tònh tûâ, nhaơc ăiïơu cuêathú Hñtmeât döìn túâi trong ăíìu Tûđ ngađy nhoê ăoơc Kiïìu, ăoơcTònh sûê, ăoơc Taên Ăađ, ăoơc Tíy Sûúng Kyâ v.v töi ăaô hoơcặúơc caâi quan niïơm “liïn tađi”: ýu quyâ caâi tađi tònh Gùơpmöơt thi hađo coâ phaêi ăíu lađ chuýơn thûúđng ngađy xaêy ra.Töi biïịt rùìng töi ăang ặúơc möơt diïîm phuâc Vađ mûúđi lùmphuât sau, töi ặúơc giúâi thiïơu vúâi Nadim Hñtmeât Vađ ngaynhíịt kiïịn, Nadim Hñtmeât múđi töi töịi höm ăoâ cuđng ùn bûôatöịi vúâi öng

Cíu chuýơn bûôa ăoâ líơp tûâc ăi vađo thoaêi maâi Töi nhíơnngay úê Nadim Hñtmeât ngûúđi anh lúân ríịt röơng raôi, mïịnthín Nadim Hñtmeât cao to, toâc húi hoa rím, ăöi mù’t ýuthûúng vađ nhoơn sù’c, thûúđng hay duđng löịi trađo phuâng,thñch noâi ngûúơc laơi Noâi vïì cuöơc ăi thùm cuêa töi úê nûúâcbaơn Hunggari, töi phaât biïíu: - “Chuâng töi mong hoơc ặúơc

nhiïìu ăiïìu úê caâc baơn Hunggari” Nadim Hñtmeât chùơn

ngay töi: - “Vađ hoơ cuông phaêi hoơc nhiïìu ăiïìu úê caâc anh

chûâ!” Töi bađy toê lođng töi mïịn phuơc nhađ thú NadimHñtmeât, vađ thađnh thûơc noâi: - “Töi mong moêi ặúơc ăi theonhûông bûúâc cuêa ăöìng chñ” Tûâc thò Nadim Hñtmeât phaênăöịi: - “Khöng, khöng! Khöng coâ thi sô nađo theo bûúâc cuêathi sô nađo” Trûúâc löịi noâi chuýơn nhû lađ caôi nhau ríịtăaâng mïịn ăoâ, töi nhíơn thíịy tím höìn vađ caâ tñnh ăùơc biïơtcuêa Hñtmeât Hñtmeât laơi noâi: “Anh úê Viïơt Nam, úê phûúngĂöng Töi cuông úê phûúng Ăöng Töi ríịt haônh diïơn vïìphûúng Ăöng cuêa chuâng ta ” Röìi Hñtmeât noâi chuýơn úêqú hûúng Thöí Nhô Kyđ, kïí chuýơn tuöíi nhoê cuêa öng,chuýơn böị, öng nöơi, öng ngoaơi cuêa mònh, möîi ngûúđi ăïí laơitrong tñnh tònh öng nhûông neât ríịt tûúng phaên nhau “Töitûúêng tòm thíịy úê töi tíịt caê nhûông ngûúđi íịy ”

Ngûúđi anh 53 tuöíi íịy - ăïịn nay (1959) lađ 57 tuöíi - coâăöi mù’t ríịt lađ Nadim Hñtmeât: hiïìn lađnh, ăöơ lûúơng, vađ coâmöơt caâi gò ăau ăúân úê bïn trong Möơt ngoơn lûêa chaây tíơntrong síu thùỉm cuêa tím höìn; thú Hñtmeât khöng phaêi lađcaâi thûâ thú nöng choeđn nhû vuông nûúâc

Chõ phiïn dõch cho töi biïịt: öng ăïịn Buăapeât ăïí bađnviïơc quay truýơn cuêa öng thađnh phim, vađ ăïí chûôa bïơnhăau tim Theo chõ noâi, thò bïơnh úê traâi tim öng ríịt nguycho tñnh maơng Nghe chõ noâi, töi nghô: cuöơc söịng quaê lađmöơt viïơc vô ăaơi vađ gay go Nhađ thú lúân kia mang ngay úêgiûôa traâi tim mònh caâi söịng vađ caâi chïịt Ăöi mù’t cûúđigiïîu vađ ăau ăúân íịy, phaêi chùng vò caê möơt cuöơc ăúđi tûđngtraêi nhiïìu chiïịn ăíịu vađ ăau khöí? Hñtmeât ăaô tûđng viïịt:

Möơt con dao hai lûúôi cù’m giûôa tim töi

Möơt lûúôi lađ con töi vù’ng xa, möơt lûúôi lađ

Stùngbun xa vù’ng

Vađ phaêi chùng cuông búêi vò bïơnh nađm ngay úê giûôa chöîăíơp cuêa cuöơc ăúđi? Nhû lađ möơt sûơ trúâ trïu, möơt sûơ ăuđanghõch ghï gúâm?

Biïịt Hñtmeât ríịt bíơn, nhûng ăaô úê cuđng möơt khaâch saơn,töi muöịn cûâ ặúơc noâi chuýơn hoađi Töi tham Töi muöịnnoâi vúâi Nadim Hñtmeât rùìng:

- Ăöìng chñ Nadim! Ăöìng chñ cuông nhû möơt caâi cíy coâtraâi quyâ hún vađng Ăöìng chñ chúâ laơ rùìng coâ nhûông ngûúđinhû töi, cûâ muöịn thú thíín maôi bïn cíy, mong haâi ặúơcmöơt vađi quaê

Thíơt víơy Chuýơn ăúđi xûa, coâ öng tiïn chó ăaâ hoâa ravađng Vađ coâ ngûúđi khöng muöịn xin vađng, mađ muöịn xincaâi ngoân tay chó ăaô hoâa vađng kia Töi muöịn xin NadimHñtmeât ríịt nhiïìu bađi thú, nhûng nhíịt lađ töi muöịn gùơpHñtmeât nhiïìu líìn, nghe öng noâi, noâi vúâi öng, tûúêng nhûăuơng chaơm ặúơc tím höìn cuêa öng, vađo trong kho cuêatím höìn íịy Nadim Hñtmeât líịy nhûông chuýơn ăúđi thûúđngmađ sao laơi lađm thú ríịt hay, töi muöịn hiïíu caâi bñ quýịtcuêa ngoân tay biïịn tíịt caê thađnh ra thú íịy

Khi nghe töi noâi sù’p trúê vïì Viïơt Nam (10-1955).Hñtmeât öm töi, hön, vađ cùn dùơn: - “Anh haôy hön giuđmcho töi miïịng ăíịt cuêa Töí quöịc anh!” Ngûúđi Hñtmeât cao

to, hai caânh tay töi öm tûúêng nhû khöng hïịt Töi hiïíurùìng Nadim Hñtmeât nhúâ Töí quöịc Thöí Nhô Kyđ vö cuđng.Tíơp thú cuêa öng: “Ăi ăađy thíơt lađ möơt caâi nghïì gay lù’m”

in úê Phaâp nùm 1957 ăaô noâi nöîi ăau lođng ăođi ăoaơn cuêaöng nhúâ nûúâc, nhúâ nhađ

* *

Chõ phiïn dõch cuêa Nadim Hñtmeât ặa cho töi míịy túđgiíịy Hñtmeât tùơng Töi múê ra Thú ăaânh maây, thú viïịt buâtchò Múâi ăïịn Buăapeât chûa míịy höm, Hñtmeât ăaô lađm bađi

Ghi taơi Hunggari, múê ăíìu:

Chuâng töi ăaâp maây bay úê Púđraha

Chuâng töi haơ caânh úê Buăapeât.

Lađm con chim ríịt thñch

vađ lađm ăaâm míy laơi cođn thñch hún Nhûng töi, töi bùìng lođng ặúơc lađm con ngûúđi Vađ caâi chíịt ûa nhíịt cuêa töi, lađ ăíịt:

Coâ leô vò víơy mađ

Khi töi aâp traân vađo cûêa söí maây bay

Hay khi töi tûơa vađo bao lan tađu thuêy,

cûâ rúđi xa mùơt ăíịt,

lađ möơt nöîi buöìn chiïịm líịy töi

Mùơt ăíịt, con ngûúđi Nadim Hñtmeât quan tím nhíịtăiïìu ăoâ Vađo thùm bïơnh viïơn, öng thöng caêm, uêi an:

Vađng ăi nhû möơt traâi chanh, tan ăi nhû möơt

cíy nïịn, Ăöí xuöịng bíịt thíìn nhû möơt thín cíy muơc, Nhûông baơn öịm ăau, anh em cuêa töi úi,

Chuâng ta chùỉng phaêi lađ chanh, lađ nïịn, lađ cíy, Nhúđ trúđi chuâng ta lađ nhûông con ngûúđi.

Töịt thay, chuâng ta biïịt uöịng thuöịc cuđng vúâi

hy voơng, Vađ nhíịt quýịt baêo rùìng: “Ta phaêi söịng”.

Vađ Nadim Hñtmeât cuông lađm nhûông bađi thú tònh Thútònh cuêa öng laơi cađng hađm suâc ÚÊ Hñtmeât, ăún giaên vađngù’n lađ kïịt tinh cuêa möơt nghïơ thuíơt bíơc thíìy Öng noâi

ra, mađ nhû khöng muöịn noâi hïịt Ăoâ cuông lađ truýìn

thöịng lađm thú cuêa phûúng Ăöng chùng? Chíịm phaâ möơt

ăöi neât, mađ sao múê ra nhûông síu thùỉm bao la cuêa tònhcaêm! Öng noâi: Em lađ xûâ súê cuêa anh Em lađ lođng síìu xûâcuêa anh Luâc túâi ặúơc em lađ luâc biïịt rùìng em lađ núikhöng bao giúđ túâi ặúơc - Thú Hñtmeât thûúđng lađm nhûnhûông bađi haât vúâi nhiïìu cíu laây laơi Möîi cíu lùơp laơi lađmöơt ngín vang nhû khöng dûât bao giúđ Bađi thú sau ăíynhû lúđi trong dín ca nûúâc Thöí:

MUĐA THU

Ngađy ăaô ngù’n díìn röìi Tiïịt mûa buöìn sù’p laơi Cûêa múê röơng chúđ em, Sao, sao em chùỉng túâi?

ÚÂt xanh, baânh, muöịi ăïí trïn bađn Nhûng rûúơu vò em anh ăaô roât Anh uöịng hïịt nûêa röìi,

Anh ăaô uöịng khöng em, Sao, sao em chùỉng túâi?

Nhûng kòa traâi cíy míơp maơp Nghô suy vađ chñn trïn cađnh Traâi seô tûơ mònh rúi ruơng Nïịu em cođn chíơm thùm anh.

Vađ bađi thú ngù’n sau ăíy cuông nhû ăöi mù’t cuêaNadim Hñtmeât, ýu thûúng vađ coâ möơt nöîi ăau ăúân, ăöimù’t hiïíu hïịt chuýơn ăúđi:

Nïịu ăùơt em nùìm giûôa lođng tay

Vađ nùm ngoân tay ta kheâp laơi,

Vađ boê tay vađo tuâi ta ăi,

Vađ miïơng haât bađi ca ïm aâi,

Ăi daơo phöị giûôa muđa xuín múâi!

Nadim Hñtmeât ăaô ặúơc tùơng Giaêi thûúêng Hođa bònhquöịc tïị Thú cuêa öng lađ tiïịng haât chiïịn ăíịu cho Hođabònh Caâi ăiïím tuýơt diïơu cuêa thú Hñtmeât, theo yâ töi, lađtòm caâch cađng gíìn guôi con ngûúđi cađng töịt, khöng ặa thúlïn cao ăaơo, mađ tòm caâch noâi thïị nađo cho nhiïìu ngûúđihiïíu nhíịt, nhiïìu ngûúđi ûa nhíịt Búêi vò cuöơc chiïịn ăíịuhiïơn nay lađ cuöơc chiïịn ăíịu cuêa ăaơi ăa söị nhûông conngûúđi Khöng phaêi vö cúâ mađ thú Hñtmeât ặúơc dõch ra saâumûúi thûâ tiïịng Thú tòm ăïịn vúâi ăa söị ngûúđi, thò ăa söị

ngûúâi sệ tịm àïën thú Tưi thêëy bâi hổc sêu sù’c, lúán laonhêët cuãa thú Hđtmết lâ quan àiïím quêìn chuáng.

*

* *Nadim Hđtmết lâ mưåt nhâ thú lúán, mưåt àẫng viïncưång sẫn lêu nùm, mưåt chiïën sơ kiïn quyïët Chuáng takhưng nhûäng muưën hổc lyá luêån trong cấc tâi liïåu, mâ rêëtmuưën hổc têåp cấi lyá luêån àậ thûåc hânh, àậ nhâo nùåntrong mưåt trđ tụå nhû Nadim Hđtmết, àậ àêm hoa kïëtquẫ trong nhûäng tấc phêím ûu viïåt Nhâ thú Huy Cêån kïílẩi nhûäng lúâi Nadim Hđtmết(1) àậ trô chuyïån vúái mịnh vïìvùn nghïå, vùn hốa; xin chếp ra àêy lâm nhûäng tâi liïåutham khẫo cho chuáng ta:

- Hiïån thûåc xậ hưåi chuã nghơa, lúâi Nadim Hđtmết nối,khưng phẫi lâ mưåt vêën àïì vïì hịnh thûác hay buát phấp.Tưi cho rùçng hiïån thûåc xậ hưåi chuã nghơa lâ sûå ấp duångnhûäng nguyïn lyá Mấc - Lïnin vâo thêím myä Lâ mưåtngûúâi cưång sẫn, tưi biïët rùçng: cêìn phẫi cẫi tẩo thïë giúái,chûá khưng phẫi chĩ lâ nhịn ngù’m nố Chuáng ta khưngnïn phẫn ấnh thïë giúái theo lưëi mưåt cấi gûúng Nïëu ngûúâi

ta gổi hiïån thûåc xậ hưåi chuã nghơa lâ mưåt phûúng phấp,thị àố phẫi lâ mưåt phûúng phấp tđch cûåc, nố bao hâmmưåt khđa cẩnh giấo duåc Lâ mưåt ngûúâi mấc-xđt lïnin-nđt,tưi biïët rùçng mổi thûåc tẩi lâ mưåt quấ trịnh gưìm cố cấichïët ài, cấi múái sinh, cấi sệ àïën Thûåc tẩi lâ mưåt núi mêuthuêỵn Àố lâ nguyïn lyá cêìn nhù’c lẩi Tuy nhiïn, khi(1) Huy Cêån àậ gùåp N Hđtmết úã Lïningúrat nùm 1957, vâ úã Lếpzđch thấng 8-1959 Vïì nhûäng yá kiïën cuãa N Hđtmết, bẩn àổc nïn xem lẩi bâi phỗng vêën cuãa N Hđtmết trẫ lúâi cho Àưëpdanhsky úã bấo Vùn hổc Phấp, tẩp chđ Vùn nghïå àậ trđch dõch (sưë 16, thấng 9-1958).

phaên aânh thûơc taơi, töi phaêi giuâp ặúơc Ăaêng töi, vađ töigiuâp quíìn chuâng tûơ giaâo duơc mònh, do ăoâ giuâp vađo viïơccaêi taơo thïị giúâi Thûơc taơi lađ möơt núi míu thuíîn, nhûng

töi cuông phaêi ăöìng thúđi thíịy caâi thöịng nhíịt cuêa noâ Caâi

ăíìu cuêa chuâng ta lađ saâng taơo, noâ khöng nhûông phaênaânh, mađ cođn chïị biïịn nûôa Vñ duơ, trong taơo víơt, khöngcoâ ngûơa xanh, vađ cuông hiïịm coâ möơt chín trúđi vađng.Nhûng mađ hònh aênh sau ăíy: “Nhûông con ngûơa xanhchaơy ăïịn möơt chín trúđi vađng” ăöịi vúâi töi coâ möơt caâinghôa Ngûúđi ta coâ thïí lađm hiïơn thûơc xaô höơi chuê nghôavúâi möơt buât phaâp theo löịi chuơp aênh, nhûng ngûúđi ta cuôngcoâ thïí lađm hiïơn thûơc xaô höơi chuê nghôa vúâi buât phaâp cuêa

hoơa sô Henri Matisse(1) Búêi vò hiïơn thûơc xaô höơi chuê nghôakhöng phaêi lađ möơt giaâo ăiïìu; noâ trao möơt khaê nùng saângtaơo to lúân nhíịt cho möîi nghïơ sô Nûô ăöìng chñ Kúruâpscaiacoâ thuíơt laơi: - “Vúâi Lïnin, vùn hoơc cöí ăiïín Nga lađ möơtnguöìn hiïíu biïịt lúân lao” Töi muöịn rùìng, ăöịi vúâi Ăaêng,vùn hoơc cođn giuâp cho hiïíu, giuâp cho biïịt nhûông gò xaêy ratrong tím höìn quíìn chuâng Ríịt nhiïìu líìn trong ăúđi, töiăaô lađm nhûông bađi thú, vúê kõch theo commùng (ăùơt hađng)cuêa Ăaêng töi Töi kiïu haônh vïì caâi ăoâ Nhûng ăoâ lađnhûông chó thõ khöng phaêi Ăaêng ăoơc ra miïơng; ăoâ lađ töitûơ ăùơt cho töi Tuy nhiïn, nhûông ýu cíìu ăoâ phaêi thûơchiïơn bùìng nhûông taâc phíím nghïơ thuíơt chûâ khöng phaêibùìng nhûông khííu hiïơu

Nhûông gò töi cíìn noâi, töi muöịn noâi trûơc tiïịp ra Nhaơcăiïơu, hònh aênh, nhõp khuâc giuâp vađo ríịt nhiïìu cho thú, nhûboâng trùng giuâp vađo cho sù’c ăeơp cuêa phuơ nûô Song le, möơtngûúđi ăađn bađ ăeơp phaêi lađ víîn cođn ăeơp dûúâi aânh mùơt trúđi.(1) Möơt hoơa sô nöíi tiïịng Phaâp, coâ nhûông saâng taơo ăöơc ăaâo.

(Nhûng, nhû baơn biïịt, coâ nhiïìu sù’c ăeơp khöng ặúng nöíiaânh ban ngađy) Coâ nhiïìu bađi thú cuông thïị.

Trûúâc kia, töi hay viïịt dađi Trong tuđ, töi úê vúâi nhûông

ngûúđi ăöìng nguơc cöng, nöng Chuâng töi bõ giam trong

möơt nhađ tuđ úê tónh Töi ăaô ăoơc thú töi cho nhûông ngûúđiíịy nghe Möơt höm, möơt nöng dín giađ baêo töi: - “Anh viïịtkhaâ ăíịy Nhûng anh viïịt dađi quaâ Anh nïn noâi nhûôngăiïìu muöịn noâi möơt caâch trûơc tiïịp, cađng ăún giaên cađnghay; nhû víơy, chuâng töi seô nhúâ ặúơc”

Tûđ luâc ăoâ, töi ăaô hoơc viïịt ngù’n vađ viïịt thùỉng Töi ríịt ýu Nïruăa, Ïlua, Aragöng ÚÊ Ïlua, coânhûông chöî khoâ, nhûng caâi ngù’n goơn cuêa anh, töi ríịtthñch Vaê laơi, trong nghïơ thuíơt, bao giúđ cuông coâ nhûông caâikhoâ mađ ta nïn tòm hiïíu, nïịu quaê thíơt ta ýu nghïơ thuíơt.Töi cuông ríịt ýu Nicöla Ghilen(1) Töi ríịt ýu thú Tago(Tagore) vađ nhaơc Baât (Bach)(2) Töi coâc cíìn caâi veê thíìn bñcuêa hoơ Töi biïịt hoơ coâ ăiïím thíìn bñ, nhûng trong taâc phíímhoơ, xuýn qua veê thíìn bñ, caâi coâ nhiïìu nhíịt lađ lođng ýu sûơsöịng, lođng tin cuöơc ăúđi Vò víơy nïn Baât víîn lađ ríịt lúântrong caâc nhaơc sô lúân nhíịt, Tago víîn lađ ríịt lúân trong caâcthi sô lúân nhíịt Thúđi töi cođn treê, töi hay heơp hođi Bíy giúđ,töi khöng heơp hođi nûôa Bíy giúđ töi gù’ng tòm hiïíu tíịt caênhûông caâi hay, caâi ăeơp ăaô coâ vađ ăang taơo ra trïn thïị giúâi

- ÚÊ Trung Quöịc luâc ăíìu (nùm 1951), töi khöng thïí hiïíuặúơc Kinh kõch vađ nhaơc Trung Quöịc; töi beđn tûơ baêo: - Saâutrùm triïơu ngûúđi ýu kõch íịy vađ nhaơc íịy, thïị tíịt lađ coâ möơtcaâi lyâ síu xa Nïịu töi mađ khöng hiïíu kõch íịy vađ nhaơc íịy,chù’c lađ töi múâi lađ ngûúđi ngöịc Thïị röìi töi ăi xem liïìn mûúđiăïm Kinh kõch; ăïịn ăïm thûâ mûúđi möơt, töi ăaô khaâm phaâ(1) Nicolas Guillen, nhađ thú vô ăaơi cuêa ăaêo Cuba (chíu Myô).

(2) Jean Seâbastien Bach (1685-1750), nhaơc sô trûâ danh Ăûâc.

ra caâi hay cuêa noâ Hiïơn giúđ, töi thûúđng múê raăiö ăïí ngheKinh kõch vađ nhaơc Trung Quöịc

*

* *

Vïì tíơp thú “Ăi ăađy thíơt lađ möơt caâi nghïì gay lù’m”.Nadim Hñtmeât cuông noâi vúâi Huy Cíơn: - “Tíơp thú íịy húibuöìn Ngûúđi ta coâ quýìn buöìn, nhûng khöng coâ quýìn biquan Töi luön luön coâ caâi caêm tûúêng rùìng töi lađm viïơccaê cho haơnh phuâc cuêa nhín loaơi mai sau, vñ duơ ba trùmnùm nûôa Cuông nhû möơt ngûúđi cha lađm luơng cho ặâa conmònh Ăöịi vúâi töi, ăoâ khöng phaêi lađ möơt caêm tûúêng trûđutûúơng Vò víơy mađ noâ cho töi caâi can ăaêm söịng, phíịn ăíịu,lađm viïơc, saâng taơo”

Nhađ thú Nadim Hñtmeât mang ngay úê traâi tim mònhcaâi nguy cú coâ thïí böîng chöịc qua ăúđi Ăûâng trûúâc caâi chïịtcoâ thïí ăïịn vúâi mònh bíịt cûâ luâc nađo, Hñtmeât tríìm tônh,ruât ra tûđ ăoâ möơt sûơ cao khiïịt, ăöơ lûúơng Cíìm bûâc ăiïơnbaâo tin möơt nûô tađi tûê Tiïơp Khù’c baơn thín cuêa öng,thûúđng ăoâng vai trong kõch cuêa öng, treê, ăeơp, vûđa chïịtbíịt ngúđ, öng noâi: - Caâi chïịt lađ möơt trong nhûông quýínsaâch thíịu lyâ nhíịt mađ töi ăaô ăoơc trong ăúđi Noâ giuâp töiýu sûơ söịng hún, giuâp töi söịng trong hún vađ saơch hún;khi töi nghô möîi caâ nhín chuâng ta röìi cuông seô qua ăúđi,thò töi tûơ hoêi: taơi sao ganh nhau? gheât nhau? sao laơi ăöịkyơ nhau?

Caâi con ngûúđi thi sô íịy, dûúđng nhû khi ăaô chaơm ăïịnmöơt caâi gò, thò cuông khöng ăïí cho caâi íịy tíìm thûúđng, mađdaân möơt ñt cuêa traâi tim mònh vađo ăoâ Trao tíơp thú “Ăi

ăađy” cho nhađ thú Viïơt Nam, Nadim Hñtmeât cuông ăïì:

“Tùơng ăöìng chñ Huy Cíơn, ăïí chûâng toê rùìng trong haicuöơc gùơp, ngûúđi ta ăaô thađnh baơn thiïịt cöịt cuông nhû lađăaô biïịt nhau tûđ hai ngađn nùm” - Vađ taơi thađnh Leâpzñch(Ăûâc), Huy Cíơn ăaô bònh ăiïơu thú luơc baât vađ dõch cho nhađthú lúân Thöí Nhô Kyđ nghe bađi thú trao tay

TØƠNG NADIM HÑTMEÂT

Gíìn Anh lođng íịm aâp sao!

Cíy bïn ặúđng cuông bûúâc vađo ngađy xuín.

Thú Anh hay nù’ng trong ngíìn?

Ăíịt nghe xao xuýịn vaơn míìm xuín lïn.

Quen Anh töi tûúêng lađm quen Nghòn nùm nhín loaơi thađnh tïn möơt ngûúđi Tin Anh íịy cuông tin ăúđi

Nhû tin nù’ng doơi hoa cûúđi long lanh.

Ngûúđi tin ngûúđi hún, qua Anh:

Trúđi soi nûúâc thùỉm cađng xanh thù’m trúđi.

3-8-1959

Tíơp thú “Ăi ăađy” noâi ăïịn vúơ Nadim, con Nadim úê ThöíNhô Kyđ, ăïịn khöí cûơc cuêa dín nûúâc öng, ăïịn bïơnh ăautim cuêa öng, noâi nhûông cuöơc ăi thùm Hunggari, Ba Lan,Tiïơp Khù’c, Bungari, noâi cuöơc xíy dûơng chuê nghôa xaô höơi

úê caâc nûúâc dín chuê nhín dín, noâi ăïịn caâi “nghïì ăi ăađygay lù’m” Coâ nhûông bađi thú quùơn ăau, nhûng chñnh laơitoaât ra lúđi síu sù’c töị caâo boơn “ăao phuê” Cuông nhûHñtmeât líịy caâi hùìng ngađy, caâi thúđi sûơ, chñnh trõ gù’n liïìnvađo bûúâc ăi lúân lao cuêa lõch sûê, Hñtmeât ăaô gù’n liïìn caâi

riïng cuãa ưng vúái cấi chung cuãa xậ hưåi, cuãa Àẫng, cuãaloâi ngûúâi.

Múmết con úi,

Cha gûãi con

Cho Àẫng Cưång sẫn Thưí.

Lúâi thú lay àưång àïën khuác ruưåt chuáng ta Cuäng nhûAragưng trong têåp thú “Quyïín truyïån dúã dang”, Hđtmết

nối àïën mịnh, mâ ta khưng cố cấi cẫm giấc nùçng nùång

khi ta nghe mưåt sưë chuyïån cấ nhên; hai têåp thú cuãa hainhâ thú àïìu lâ nhûäng tiïëng hất yïu thûúng, biïët mịnhkhưí àau, nhûng khưng thêët vổng, trấi tim úã àêy tûå àưëtchấy, nhûng lẩi tỗa ra mưåt ấnh sấng mâ ngûúâi ta thêëynhû lâ ấnh tin tûúãng Têåp thú “Ài àây”, riïët lẩi àïën lội,lâ cêìm chù’c muåc àđch àêëu tranh, nù’m chù’c thù’ng lúåisau cuâng Àau hay nhúá cuäng lâ nùçm trong cấi luưìngphêën chêën, phêën àêëu

*

* *

Cấi sûác mẩnh, cấi àểp cuãa thú Nadim Hđtmết nùçm úãtịnh cẫm chên thûåc, chên thûåc àïën tûúác bỗ têët cẫ àiïímtrang, àïí trêìn cấi têm tû sêu sù’c Tưi nghơ rùçng cấi haynhêët cuãa thú, cấi thú bêåc nhêët lâ sấng tẩo tịnh cẫm, sấngtẩo chêët sưëng, thûá múái àïën cấi sấng tẩo hịnh ẫnh, sấngtẩo ngưn ngûä Lâm thú chưëng bom nguyïn tûã, mâ sấngtẩo ra em bế bẫy tuưíi chïët tẩi Hirưsima ài xin chûä kyá,thị theo yá tưi, àố lâ thêìn tịnh vư hẩn cuãa thú; àố lâ vơàẩi cuãa tâi thú Nadim Hđtmết Vơ àẩi cuãa tâi thú vâ caocẫ cuãa têm hưìn:

Hậy giẫ nhû ngûúâi ta úã trong tuâ,

vâ tuưíi ngûúâi ta nùm mûúi lêìn nûäa, Vâ giẫ nhû mûúâi tấm nùm qua nûäa

Múái àïën ngây múã cûãa nguåc tuâ, Cố thïë chùng

Anh vêỵn sưëng vúái thïë giúái bïn ngoâi Vúái nhûäng con ngûúâi, vúái nhûäng loâi vêåt,

vúái nhûäng cuưåc àêëu tranh, vâ nhûäng

lân giố phêët cuãa thïë giúái úã bïn ngoâi tûúâng vấch.

Thïë àêëy, duâ anh úã àêu, duâ hoân cẫnh

thïë nâo, Anh phẫi sưëng

Nhû chùèng bao giúâ anh phẫi chïët.

Nadim Hđtmết, ngûúâi mang mưåt trấi tim ưëm àau,cuäng lâ ngûúâi cố trấi tim lúán lao Mưåt trong nhûäng trấitim tưët àểp nhêët cuãa loâi ngûúâi úã thúâi àẩi chuáng ta

11-1956 - 10-1959 Xuên Diïåu

NOÂI VÏÌ THÚ NADIM HÑTMEÂT

Khi giúâi thiïơu nhûông bađi thú cuêa möơt nûô chiïịn sô HyLaơp lađm úê trong tuđ(1), nhûông bađi thú hay vûúơt qua songsù’t nhađ nguơc, tung lïn trïn thïị giúâi, nhađ thú NadimHñtmeât noâi: “Enli Yanniău lađm möơt loaơi thú trûơc tiïịp,khöng coâ nhûông caâi huú tay vö böí, khöng ăù’p thïm völöịi; bađ lađm möơt loaơi thú cuông giöịng nhû kiïịn truâc cöí ăiïín

Hy Laơp Bađ ăaô tòm ra ặúơc caâi ăoâ búêi vò nhûông ăiïìu bađcíìn noâi vúâi nhûông con ngûúđi, cuông roô rađng, cuông trongvù’t, cuông saâng suêa nhû thïị”

Nhû kiïịn truâc cöí ăiïín Hy Laơp Nadim Hñtmeât cuôngăaô tûđng lađm thú trong mûúđi ba nùm ngöìi tuđ phaât xñt, thúHñtmeât cuông tung bay ra ngoađi nhû thïị; thïị giúâi ăaô vòcöơng saên vađ vò thú Hñtmeât, cûâu ặúơc Hñtmeât ra khoêi nhađtuđ; töi khöng biïịt so saânh thú Hñtmeât vúâi caâi gò tinh hoacöí ăiïín cuêa vùn minh, vùn hoâa Thöí Nhô Kyđ, nhûng töibiïịt: khi noâi vïì nhûông ặâc tñnh cuêa thú Enli Yanniău,Hñtmeât cuông noâi caâi hoađi baôo, caâi chuê yâ vađ caâi thûơc hiïơncuêa mònh trong thú

(1) Lađ vúơ cuêa nhađ caâch maơng Hy Laơp Beloyannis ăaô bõ chñnh quýìn

phaât xñt Hy Laơp boê tuđ vađ xûê tûê, bađ Elli Yannidou bõ cíìm tuđ ăaô

hún mûúđi nùm nay taơi Hy Laơp.

Nadim Hñtmeât ăaô tûđng noâi: mònh thñch nhûông sù’căeơp úê dûúâi aânh saâng mùơt trúđi víîn cûâ cođn ăeơp chûâ khöngnhúđ mûúơn vađo sûơ lúđ múđ cuêa boâng trùng Thú Hñtmeât lađ

thûâ thú trûơc tiïịp Trûơc tiïịp, noâi bùìng con ặúđng ngù’n

nhíịt tûđ traâi tim cuêa thi sô ăïịn traâi tim cuêa hađng triïơungûúđi - ÍỊy thïị mađ taơi sao caâi thú roô rađng, trong vù’t,saâng suêa íịy, ăöi khi, vađ nhiïìu khi nûôa, coâ nhûông ngûúđilaơi coâ thïí tûúêng nhû lađ “khoâ”? Taơi vò caâi chuýơn ăúđi, caâichuýơn thú noâ röịi rù’m lù’m Töi ăùơt ríịt cao, vađ ríịt

thûúêng thûâc caâi luöìng cuêa nhûông thú hay kim cöí ăöng

tíy mađ duđng nhiïìu nhûông phûúng tiïơn trau chuöịt, nhiïìunhûông ngoơc ngađ chíu baâu cuêa vùn chûúng; cöị nhiïn thúkhöng hay thò töi khöng ýu ặúơc, vađ mùơt khaâc, nhûôngthú hay mađ mang nhiïìu phuơc sûâc, víîn cûâ ríịt chín thûơc,vađ caâi cöịt loôi cuêa noâ víîn ăún giaên Coâ leô mûúơn nhûônghònh tûúơng vïì níịu nûúâng giuâp cho ta dïî diïîn ăaơt hún:coâ loaơi cao lûúng mô võ (trong thú), vúâi möơt thûơc chíịt beâoböí, ăaô duđng möơt caâch níịu nûúâng kyô xaêo cao kyđ, traêi quabao nhiïu lûêa, nhòn ăaô thíịy bao nhiïu cöng phu, ùn thòchûâa ặơng bao nhiïu thúm ngon ăíơp maơnh Ríịt nhiïìunhađ thú lúân ăaô taơo ra loaơi cao lûúng mô võ íịy

Töi gaơt ra ngoađi caâi loaơi giaê cao lûúng mô võ (trong

thú), thûơc chíịt beâo böí dô nhiïn lađ khöng coâ gò, chó lûđaặúơc nhûông ngûúđi nheơ daơ vađ chûa sađnh, bùìng nhûôngngoùơt ngoeơo tiïu hađnh díịm úât - caê ặúđng, múô nûôa; - loaơigiaê nađy thò xûa nay khöng thiïịu gò, vađ ăaô gíy möơt taihaơi ríịt lúân, lađ lađm sai laơc khiïịu thíím myô cuêa möơt phíìnăaâng kïí trong cöng chuâng

Nhûông caâi röịi rù’m lađ úê chöî nađy: lûúôi cuêa ngûúđi ùn ăaôquen ríịt nhiïìu, ríịt líu vúâi löịi níịu, vúâi caâi loaơi cao lûúng

mô võ chín chñnh noâi trïn ăíy Vađ vò quen nhû thïị (trongnhiïìu thïị kyê), nïn coâ phíìn búô ngúô, ngúơ ngađng, coâ phíìnkhoâ khùn khi gùơp möơt loaơi cao lûúng mô võ chín chñnh

(trong thú) níịu nûúâng theo möơt löịi khaâc: löịi möơc - Caâi löịi

noâi ríịt dïî dađng cuêa thú Nadim Hñtmeât, vò nhiïìu ngûúđichûa quen nghe, chûa quen thûúêng thûâc, nïn laơi coâ caâicaêm tûúêng nhû lađ “khoâ” Coâ leô möơt caâi chòa khoâa chñnh,cùn baên ăïí vađo trong thïị giúâi thú cuêa Nadim Hñtmeât, lađnhíơn thûâc rùìng: Hñtmeât ao ûúâc lađm möơt loaơi thú voơt thùỉng

ra tûđ sûơ víơt, tûđ cuöơc söịng, tûđ lođng ngûúđi vađ höìn ngûúđi,khöng traêi qua möơt sûơ nù’n noât, thïm thù’t, xađo xaâo Töi

noâi ao ûúâc, vò loaơi thú nhû víơy khoâ lađm lù’m; caâi loaơi thú

tûúêng nhû khöng coâ nghïơ, coâ thuíơt gò caê chñnh laơi ăođi hoêi:trûúâc tiïn möơt con mù’t tinh ăúđi vö haơn, ăïí líịy ặúơc caâichíịt síu nhíịt cuêa suy nghô, cuêa tònh caêm, vađ cuêa sûơ víơt.Bù’t ặúơc caâi tinh chíịt ghï gúâm ăoâ, thò thíơt lađ khöng cíìnthïm thù’t gò nûôa; nhûng noâ ăođi hoêi möơt sûơ choơn loơc tađidiïơu vö haơn; sûơ giaêi phíîu nađy ăođi hoêi nhûông con dao cuêaăöi mù’t - “con mù’t anh sù’c hún dao” - chûâ khöng phaêi lađcaâi thûâ dao, duđ lađ cíìm kheâo leâo, úê tay

Caâi loaơi thú nađy ăođi hoêi möơt nghïơ thuíơt cao cûúđng

Löịi möơc, möơc vađ ăuâng chûđng nađo, cađng nöíi bíơt caâi tinh

chíịt chûđng íịy Coâ nhûông bađi thú Hñtmeât, thú voơt ra nhûtûđng thoêi, nhûông cíu thú nhû nhûông thoêi, thoêi nađy cûâ ăïínguýn chíịt bïn caơnh thoêi kia, khöng cíìn coâ nhûông lúđi

phuơ ăïí nöịi “cho noâ liïìn” “Cho noâ liïìn” lađ möơt ýu cíìu

rađng buöơc caâc yâ laơi vúâi nhau cho dïî hiïíu, nhûng ríịt

nhiïìu khi, ăùơc biïơt lađ trong thú, “cho noâ liïìn” taơo ra

nhûông díy mú rïî maâ vö ñch, rûúđm rađ ăïịn nöîi caâi phuơ chekhuíịt caê caâi chñnh Coâ nhûông ngûúđi lađm thú cûâ coâ

“nhûông caâi huú tay vö böí, nhûông caâi ăù’p thïm vö löịi”,

àïí cho noá liïìn, cho noá àêìy àuã nhû khi kïí “thên thïí con

ngûúâi göìm coá ba phêìn: àêìu, mònh vaâ tay chên”, àêìy àuãnhû ngûúâi ngöìi chuåp aãnh phaãi xoâe àuã mûúâi ngoán tay trïnhai àêìu göëi; chñnh caái thoái quen “àêìy àuã” êëy dòm chïëtàuöëi caái tinh chêët cuãa thú! Maâ cuäng chñnh caái têåp tuåc cuãachuáng ta nghe vaâ xem cho “àêìy àuã” êëy laâm cho chuáng tathêëy nhûäng baâi thú cuãa Nadim Hñtmeát nhû laâ “khoá” Töixin lêëy baâi sau àêy laâm möåt vñ duå khaá àiïín hònh:

CAÁI BUÅNG THIÏNG LIÏNG

Húäi mònh, ngûúâi meå mù’t àoã hoe

Húäi mònh, ngûúâi tiïu diïåt vaâ ngûúâi saáng taåo Húäi mònh, nùçm dûúái gêìm cêìu saát kïì vúái nûúác Húäi mònh, tiïëng cuãa nhûäng quaãng trûúâng

böëc lûãa Húäi mònh, thú cuãa moåi baâi thú, nhaåc cuãa

muön baâi nhaåc, Húäi mònh, ngûúâi chõ cö em

Húäi mònh, caái con trúâi ruãa,

Húäi mònh, bõ xûã úã phaáp trûúâng,

Húäi mònh, têët caã caái gò úã àúâi,

Húäi mònh, CAÁI ÀOÁI

Ta raåp traán xuöëng chên mònh trêìn troåi

Thïì vúái mònh rùçng

TA SEÄ ÀAÁNH NHAU

Àùång laâm no caái buång mònh thêìn thaánh,

buång cuãa mònh Chûá khöng phaãi buång töi, buång chuáng töi,

buång hù’n, buång chuáng noá.

1929

Trûúâc hïịt, khöng phaêi lađ möơt ngûúđi cöơng saên thò

khöng thïí lađm ặúơc bađi thú nađy Bađi thú nađy, chûô mònh

úê ăíy lađ noâi vïì quíìn chuâng Nhû ngûúđi lađm thú nađokhaâc, thò coâ thïí noâi: “Öi quíìn chuâng vô ăaơi, lao khöí, quíìnchuâng bõ raâch mùơc ăoâi ùn! Töi nguýơn xin ăíịu tranh suöịtăúđi, ăïí lađm cho mònh ặúơc no íịm ” Hñtmeât khöng noâibùìng suy nghô nhû víơy, mađ noâi möơt caâch voơt thùỉng ra tûđăúđi söịng; löịi thú cuêa Hñtmeât nhû ăíịt tûđ lûúôi cađy múâi xaâolïn, cođn böịc húi, noâng höíi, run rííy nhû thõt ngûúđi, chûâkhöng phaêi ăíịt ăaô cađy xong míịy höm, ăoơng ặâng, laơnhnguöơi Ngay caâi chûô “quíìn chuâng” cuông coâ thïí thađnh ratrûđu tûúơng, thađnh ra möơt khaâi niïơm, múđ múđ, lu lođa; nïnHñtmeât ặa yâ niïơm quíìn chuâng ra dûúâi caâi thïí ríịt sinhăöơng: chûô “mònh” vûđa lađ tûđng ngûúđi lao khöí möơt: ngûúđimeơ khoâc mù’t ăoê hoe, ngûúđi hay nhoâm ngûúđi söịng dûúâigíìm cíìu (chuâng ta haôy nhúâ gíìm cíìu söng Caâi dûúâi thúđi

Phaâp thuöơc); vûđa lađ tíịt caê nhûông ngûúđi lao khöí: tiïịng

cuêa nhûông quaêng trûúđng böịc lûêa; vûđa lađ yâ niïơm quíìn

chuâng vô ăaơi: ngûúđi tiïu diïơt vađ ngûúđi saâng taơo - thú cuêa

muön bađi thú, nhaơc cuêa muön bađi nhaơc - tíịt caê caâi gò úê ăúđi; Hñtmeât trúê laơi noâi vúâi tûđng caâ thïí: ngûúđi chõ cö em;

röìi laơi ăïịn vúâi hònh aênh nhûông ngûúđi quíìn chuâng bõ xûê

úê phaâp trûúđng; trong nguýn vùn, Hñtmeât goơi lïn thûúng

ýu vö haơn, vúâi hònh aênh nhûông cö gaâi ngheđo khöí: “ngûúđi

chõ cö em cuêa ta”, (khi dõch, tûúâc búât ăïí líịy nhõp ăiïơu), ăïí röìi tiïịp theo mù’ng lađ: caâi con trúđi ruêa, vûđa líịy möơt

tiïịng mù’ng ruêa cuêa caâc giai cíịp boâc löơt, chuýín thađnhmöơt tiïịng “mù’ng ýu” cuêa ta ăöịi vúâi nhau; tíịt caê mûúđichûô “mònh” ăïìu lađ noâi quíìn chuâng, chûô “mònh” thûâ mûúđi

goơi quíìn chuâng lađ CAÂI ĂOÂI Bađi thú nađy chó coâ thïí viïịt

do möơt nhađ thú cöơng saên, khöng phaêi chó vò noâ coâ möơtquan ăiïím maâc xñt vïì quíìn chuâng, coâ nhûông tû tûúêng xaôhöơi chuê nghôa, mađ hún nûôa, caâi mûâc ăöơ thiïịt tha da diïịtvúâi quíìn chuâng íịy, chñnh múâi lađ mang tû tûúêng cöơng saênăïịn cao ăöơ

Ta raơp traân xuöịng chín mònh tríìn troơi

Ta thïì vúâi mònh rùìng

TA SEÔ ĂAÂNH NHAU

Ăùơng lađm no caâi buơng mònh thíìn thaânh

Töi nghô rùìng möơt nhađ thú lúân múâi noâi ặúơc nhû víơy.Bađi thú quy tuơ nhûông lao khöí ngađn líìn cuêa quíìn chuângvađo caâi ăau khöí cú baên: ăoâi, ăoâi caâi buơng, caâi buơng thiïngliïng! Bađi thú kïịt bùìng nhûông cíu ríịt tađi tònh trong nghïơthuíơt ngön ngûô: muöịn ăïì caâi no buơng cuêa quíìn chuâng lïnthađnh muơc tiïu thíìn thaânh, Hñtmeât taâch baơch ra:

buơng cuêa mònh chûâ khöng phaêi buơng töi, buơng chuâng töi , buơng hù’n, buơng chuâng noâ.

Bađi thú phaêi chùng coâ möơt dû võ hađm suâc, noâi ñt mađnghôa ríịt nhiïìu Tuýơt nhiïn Hñtmeât khöng goơi ăïịn chûô

“quíìn chuâng” úê trong bađi thú, búêi lađm thú khöng nïn viïịtlöơ liïîu, húê hûúng, mađ nïn viïịt cho kñn nheơm thò múâimaơnh nhû möơt thûâ rûúơu quyâ lađm say mađ men khöng böịc.Bađi thú thiïịt tha, ríịt khoêe, mađ laơi nhû lađ coâ thoaêng möơt

thûâ dñ duêm nađo ăoâ Buât phaâp trûơc tiïịp, ríịt giađ tay (Trûơc

tiïịp ăíy khöng coâ nghôa lađ noâi thùỉng ăuöơt, noâi bùìng yâ;mađ nghôa lađ: cađng líịy nguýn chíịt söịng thò seô truýìncaêm maơnh hún, coâ nhiïìu chíịt thú hún; cuông coâ nghôa lađ:

khöng cíìn möơt thûâ trau chuöịt nađo ăoâ, mađ ăïí xuđ xò, ăïí

möơc caâc chíịt liïơu.)

*

* *

Thú Hñtmeât lađ möơt caâi thú chín chíịt; coâ thïí do vò ăoâ

mađ chûa ặúơc quen khííu võ cuêa nhiïìu ngûúđi; vò nhiïìungûúđi laơi cûâ tûúêng ăaô goơi lađ thú thò thïị nađo cuông phaêicíịt gioơng lïn ca cho muđi Töi ríịt thñch nghe ca voơng cöí

“muđi”, nhûng caâi thñch ăoâ khöng ngùn caên töi thûúêngthûâc caâi nhaơc ăiïơu tinh tïị lù’m cuêa gioơng noâi thûúđng, khinoâ hay Möơt chõ baơn töi ríịt ýu thú Hñtmeât, ăïịn nöîi ăituýn truýìn caâi hay cho möơt chõ baơn khaâc Chõ nađy ríịtngaơc nhiïn khi nghe dõch cíu thú:

Anh múâi ra tuđ

Vađ tûâc khù’c

anh ăaô lađm vúơ anh coâ chûêa;

Anh khoaâc tay vúơ

Vađ buöíi chiïìu ra khu phöị daơo quanh.

(Daơo chúi buöíi töịi)

Coâ leô chõ khöng hiïíu ặúơc taơi sao thú mađ laơi “cöơc löịc” thïị:múâi úê tuđ ra, ăaô lađm cho vúơ chûêa! Sao chuýơn ăoâ laơi ăemnoâi ra? - Cho nïn muöịn tri ím vúâi thú Hñtmeât, cíìn phaêigöơt vúâi caâi thađnh kiïịn líu ăúđi nađy: thú cûâ phaêi lađ “vùnchûúng”, vùn veê - Coâ nhûông nhađ thú lúân líịy nhûông viïơckhaâc thûúđng ăïí lađm thú; cuông coâ nhûông nhađ thú lúân noâinhûông caâi vô ăaơi thöng qua nhûông caâi ríịt bònh thûúđng,ríịt hùìng ngađy Chuâng ta thñch caê hai löịi thú; vađ cuông coâcaâi “taơng” cuêa möơt söị trong chuâng ta húơp vúâi loaơi thú thûâ

hai hún, nïn ýu loaơi thú thûâ hai nhónh hún Thoaơt ăíìungûúđi ta coâ thïí tûúêng rùìng lađm caâi löịi thú dûúđng nhû lađnoâi líín cíín cuêa Hñtmeât lađ cuông dïî.

Trûúâc cûêa öng hađng thõt

Bao nhiïu međo cuêa khu phöị ăïịn hïịt

lûúơn quanh Vađ bađ úê gaâc hai maâi toâc uöịn xinh

Khoe bađy vuâ

ặâng úê khung cûêa söí

.

Anh thúơ nhađ in Raphñt

Vúâi cö gaâi caê öng baân sûôa Dioâcgi

Thung thùng daơo bûúâc,

ngoân tay hoơ khù’ng khñt ăan; Nhađ öng taơp hoâa Carabï ăaô lïn ăeđn

(Daơo chúi buöíi töịi)

Ăoâ lađ möơt buöíi xím xíím töịi trong nhûông buöíi xím xíímtöịi thûúđng ngađy úê trong khu phöị Cuöơc ăúđi ríịt lađ vô ăaơi,nhûng ngoađi nhûông luâc ăöơt biïịn, ăöơt xuíịt, thò noâ bònhthûúđng, ăún giaên, ta phaêi nhíơn thíịy caâi vô ăaơi cuêa noâ

qua sûơ hùìng ngađy íịy Bađi Daơo chúi buöíi töịi nađy nùìm

trong möơt chuđm ba bađi noâi khi ngûúđi chiïịn sô úê tuđ vïì:

Anh múâi vûđa thûâc díơy Anh úê chöî nađo ăíy?

Anh chûa quen

úê trong nhađ mònh

khi thûâc díơy

(Thûâc díơy)

ÚÊ tuđ mûúđi ba nùm, thïị ăíịy! Laơ caê caâi nhađ cuêa mònh! “ăoâlađ möơt trong nhûông nöîi nhuơc nhùìn” Anh vïì, vúơ anh coâmang; anh cuđng vúơ söịng chen chung vúâi laâng giïìng hađngphöị; phaêi qua mûúđi ba nùm nhõn, anh múâi laơi ặúơchûúêng caâi bònh thûúđng nađy!

Bíìu trúđi thíơt lađ saơch seô, doơi saâng húi húi

Vađ ngûúđi ta thíịy Sao Höm giûôa trúđi

Long lanh nhû möơt cöịc nûúâc;

Nùm nay dađi muđa haơ,

Díu tuy ăaô vađng

Vaê haôy cođn xanh

(Daơo chúi buöíi töịi)

Trúđi ăíịt, thaâng ngađy, hoa quaê guöìng maây sûơ söịngăaâng ýu biïịt bao! Nadim Hñtmeât noâi: “Bađ úê gaâc hai maâitoâc uöịn xinh - Khoe bađy vuâ, ặâng úê khung cûêa söí,” khöngphaêi vò Hñtmeât thñch riïng gò caâi caênh íịy, nhûng qua ăoâthíịy sûơ söịng; Hñtmeât vûđa tuêm tóm cûúđi möơt chuât, vûđanhû che chúê cho möơt hiïơn tûúơng cuêa sûơ söịng, bađ gaâc hainađy dûúđng nhû tûơ hađo vïì sûơ phò nhiïu cuêa mònh Anhthúơ nhađ in daơo chúi vúâi cö con gaâi öng baân sûôa, v.v Cuöơc ăúđi noâ ăi ăaơi khaâi lađ nhû thïị, nhûng ai ăaô thíịy hïịtcaâi khöíng löì cuêa noâ?

Thíịy ặúơc khöng phaêi lađ dïî Ăúđi söịng hađng ngađy lađnúi gùơp nhau giûôa lyâ tûúêng vađ hiïơn thûơc Tûđ nhûông neâthùìng ngađy toaât ra möơt caâi thi võ laơ luđng, gúâm ghï cuêa sûơsöịng, lađm cho nöíi bíơt sûơ daô man vö lyâ cuêa nhûông tintruýìn thanh nhû: 4500 thanh niïn Thöí bõ ăiïìu ăi sangăaânh Triïìu Tiïn; cađng lađm voơt ra sûơ cùm giíơn cuêa moơingûúđi, khi:

Böîng nhiïn ăïm uơp xuöịng

Cuöơc daơo buöíi chiïìu xong,

Möơt chiïịc xe jñp cuêa caênh saât ăaô quùơt ăíìu phöị, Vúơ anh thò thađo:

- Phaêi cho ta khöng ăoâ?

(Daơo chúi buöíi töịi)

Caâi hùìng ngađy, caâi thûúđng ngađy! Hñtmeât ăaô tûđ caâi ăoâ lađmtoaât ra möơt luöìng ăiïơn noâ chaơy qua xûúng söịng ngûúđiăoơc, noâ lađm cho ngûúđi ăoơc hai tay nù’m laơi; thíơt ra, töikhöng thïí phín tñch cho hïịt ặúơc tíịt caê nhûông khña yâ võcuêa nhiïìu ăoaơn thú Hñtmeât - Hai vúơ chöìng daơo phöị vïì;gian phođng coâ chiïịc bađn traêi vaêi xanh, trïn bađn coâ xïịpnhûông quýín saâch:

Ăaô möơt giúđ saâng.

Chuâng töi ăïí ăeđn khöng tù’t,

Vúơ töi bïn caơnh töi nùìm

Nađng coâ mang ăïịn thaâng thûâ nùm,

Vađ khi thõt töi chaơm ăïịn thõt nađng

Khi töi ăùơt tay lïn buơng nađng mang chûêa

Ăûâa beâ cûơa mònh day trúê

Ngûúđi lađm cha ûúâc mú nghô ngúơi bao nhiïu tûúng lai choặâa con chûa sinh, muöịn tíìm voâc noâ, mađu mù’t noâ thïịnađy thïị khaâc nhíịt lađ khöng bao giúđ muöịn cho noâ phaêichïịt vò chiïịn tranh, hay noâ seô bõ úê tuđ vò bïnh vûơc chñnhnghôa! - Ăïí ăeđn saâng, vò haôy cođn thù’c thoêm, caâi chiïịc xejñp cuêa caênh saât ban töịi víîn cođn aâm aênh, vò lo coâ thïí múâisaâng ra, chuâng noâ ăaô laơi vađo nhađ khaâm xeât, bù’t búâ:

Boơn míơt thaâm chñnh trõ keđm naâch keđm vai, Töi seô ngoaâi ăíìu vađ nhòn lûúơt nûôa

Vúơ töi seô ặâng úê núi ngûúông cûêa

Vađ trong buơng nađng ăíìy ăùơn nùơng nïì

Ăûâa beâ seô cûơa mònh day trúê.

Ngûúđi giúâi thiïơu thú cođn biïịt taân thïị nađo nûôa vađo ăíy?Nadim Hñtmeât chó cođn ăïí cho sûơ söịng noâi, mađ khi sûơsöịng ăaô noâi caâi lúđi chín chíịt cuêa noâ, thò lúđi noâi ăoâ lađ bíịttíơn, ngûúđi ăoơc chó cođn nhíơn trong trñ túơ, trong caêm xuâcmònh, vađ laơi thíịy caâi bíịt tíơn ăoâ, thïị thöi! Ăûâa beâ trongbuơng cûơa mònh day trúê vađo caâi luâc cha noâ laơi bõ ăiïơu ăituđ, meơ noâ ặâng cûêa nhòn theo Thú Hñtmeât lađ thú cöơngsaên, thú ăíịu tranh dûúâi hònh thûâc lađ thú chuýơn ăúđi Caâingûúđi thíìy cuêa cuöơc ăúđi íịy biïịt ngoaây síu vađo traâi tim

ta, - miïîn lađ ta ặđng baâm vađo nhûông tíơp quaân thûúêngthûâc thú ăaô quaâ thađnh nïịp

*

* *

Nhûng noâi Nadim Hñtmeât ăaô biïịt ặa caâi chín chíịtcuêa sûơ söịng vađo thú, noâi thïị chûa ăuê Khöng phaêi chó coâlađ biïịt choơn, biïịt ặa; mađ nhûông nhađ thú lúân cođn biïịt taơothïm nûôa, cođn biïịt: caâi thïị giúâi chung khi ăi qua tímhöìn, trñ túơ cuêa nhađ thú, thò ăaô thađnh ra thïị giúâi cuêaNadim Hñtmeât, ăöìng thúđi víîn lađ thïị giúâi cuêa moơi ngûúđi.Chuâng ta chùỉng thíịy trong taơo víơt ăoâ sao? Cíy cuâc, cíyhöìng moơc kïì nhau trïn möơt maênh ăíịt, thúê chung möơtkhñ trúđi, nhûng möơt nhûơa ăíịt huât lïn, úê cíy nađy thò núê

ra cuâc vađng, úê cíy kia laơi núê ra höìng ăoê Caâi chuýơn quaâroô nhû ban ngađy úê trong thiïn nhiïn, sao mađ coâ ngûúđicûâ loay hoay maôi víîn khöng nhíơn thûâc ặúơc ra víịn ăïìcaâ tñnh úê trong vùn hoơc? Caâi cíy thú Nadim Hñtmeât huât

nhûơa thûơc taơi vađ thúê khñ trúđi tû tûúêng Maâc - Lïnin, taơo

ra nhûông hoa thú coâ mađu sù’c vađ hûúng thúm NadimHñtmeât Mađ coâ nhû víơy, thò ngûúđi ăúđi múâi cíìn duđng ăïịncíy cuâc, cíy höìng vađ ngûúđi thi sô chûâ! - Tuy nhiïn, cuâcvađng, höìng ăoê, cuâc thúm thanh ăaơm vađ dûúđng nhû coâhûúng ăaơo lyâ, höìng thúm ngađo ngaơt vađ dûúđng nhû coâhûúng cuêa maâ, cuêa möi, viïơc íịy dïî diïîn ăaơt hún lađ noâicaâi mađu thú, hûúng thú cuêa Nadim Hñtmeât Töi nhúâ ăöìngchñ vađ ngûúđi anh lúân Nadim Hñtmeât mònh ăaô ặúơc gùơpgúô vađ chuýơn trođ Sûâc híịp díîn cuêa Nadim úê núi ăöi mù’tvûđa tuêm tóm cûúđi vûđa ăau ăaâu mïịn thûúng chùng? ÚÊtrong caâi löìng ngûơc to, trong ăoâ coâ möơt traâi tim ăangmang bïơnh ăau tim chùng? Töi cöị gù’ng noâi möơt vađi khñacaơnh nađo cuêa caâ tñnh thú Nadim Hñtmeât

Coâ möơt ñt ngûúđi viïịt phï bònh thú mađ laơi toê ra khöngcoâ caâi khaê nùng sú ăùỉng cíìn thiïịt nhû muöịn noâi chuýơnmuđi hûúng thò ặđng ăiïịc muôi! Hoơ khöng thíịy caâi ăiïìu laơluđng (mađ cuông tíịt ýịu) nađy: nhûông bađi thú hay ăaô ăađnh,nhûông bađi thú trung bònh, thíơm chñ nhađng nhađng cuêamöơt thi sô coâ tađi, cuông cûâ coâ möơt caâi hûúng võ riïng biïơt;(cođn noâi chi hoơ ăem bađi thú hay mađ vûât ăi, baêo lađ dúê).Cöị nhiïn ngûúđi thi sô kia cíìn phaêi tûúâc boê búât nhûông bađithú trung bònh cuêa mònh (vñ duơ, theo yâ töi, ríịt nhiïìu bađithú trung bònh cuêa Vñchto Huygö), nhûng ngûúđi phï bònhthú thò cíìn coâ caâi muôi tinh ăïí thíịy rùìng ngay nhûông laâcon, nhûông rïî phuơ cuêa cuâc cuông víîn thúm muđi cuâc.Trong hún möơt trùm bađi thú Hñtmeât töi ặúơc ăoơc, khöngphaêi bađi nađo cuông hay Coâ nhûông bađi hay ăïịn mûâc tuýơtvúđi, coâ nhiïìu bađi hay, vađ coâ khaâ nhiïìu bađi lađ nhûôngngûúđi lñnh töịt trong ăoađn quín, töi khöng coâ chúi caâi löịi

ruát tûâng ngûúâi lđnh tưët trong àưåi quên cuãa nhâ thú ramâ àấnh tĩa! Nhûäng bâi khưng tuyïåt vúâi êëy vêỵn cûá cố cấihay lù’m cuãa thú Hđtmết; vâ nïëu khưng cố nhûäng bâi êëy,thị têåp thú cuäng chùèng cố mưåt cấi nïìn chung khấ cao,trïn àố vuát núã nhûäng bâi thú tuyïåt vúâi Mưỵi bâi thú àốnggốp phêìn cuãa mịnh vâo, vâ cưång thïm vúái nhûäng àưåtxuêët, tưíng húåp thânh mưåt sûå nghiïåp thú rêët cao Nhûäng

bâi thú hay nhû: Tûâ khi tưi úã trong nây, Nhûäng bân tay

cuãa cấc anh vâ sûå dưëi trấ, Cố lệ lâ bûác thû cuưëi tưi gûãi cho con, Nối vïì cuưåc sưëng, Sinh, v.v nïëu chĩ àổc vúái àưi

mù’t kiïëm chuyïån nhû mưåt thêìy luåc sûå àổc cấc hưì sú tôaấn (dûúái chïë àưå cuä), thị cấi nay cuäng chẩy mêët; nïëu nhûthïë, thị mêëy trùng cuäng khuyïët, mêëy hoa cuäng tân, chûákhưng nhûäng lâ thú Hđtmết

Mưåt nết cuãa cấ tđnh thú Hđtmết, theo tưi thêëy, lâ mưåtcon mù’t nhịn yïu àúâi àïën nưỵi giổng nối thûúâng hay àuâầuâa tûng tûãng; nhâ thú nây trễ mậi úã cấi àấy trấi timrêët thù’m àỗ, nhûng khưng phẫi lâ hẩng thanh niïn dïỵbưìng bưåt; nhâ thú nây biïët ûu àiïím vơ àẩi cuãa àúâi, cuãangûúâi, vâ cuäng biïët nhûäng nhûúåc àiïím khấ to cuãa àúâi,cuãa ngûúâi; cố nhûäng nhâ thú cẫm xuác mẩnh quấ thịgiổng rêët thiïët tha, trêìm huâng, rêët cao; Hđtmết cẫm xuácmẩnh quấ, thị lẩi muưën nối bùçng mưåt cấi giổng chùèng cố

“Ưi! Ư!” gị, nối chêåm chêåm, ghịm ghịm, côn hẩ giổng lâàùçng khấc, vâ àuâa àuâa tûng tûãng; nhûng chuáng ta biïëtnghe cấi giổng àố thị sệ tấi ngûúâi, àau nhûác úã têån trongxûúng!

Trong thúâi kyâ nhên dên chûa nù’m chđnh quyïìn úãtrong mưåt nûúác, lâm cấch mẩng côn bõ tuâ àây, chếm giïët,bao nhiïu chiïën sơ cưång sẫn àậ chưëi tûâ cấi àúâi “an nhân

vö sûơ, söịng líu giađu bïìn”, vađ do ăoâ phaêi boê caê caâi tònhýu kñch thûúâc nhoê heơp!

Chađng lađ möơt khöíng löì mù’t xanh

Chađng ýu möơt ngûúđi ăađn bađ nhoê xñu

Cö íịy mú nhoê xñu möơt ngöi nhađ

Trong vûúđn coâ hoa leo laâ ngúđi phaên chiïịu

Chađng khöíng löì ýu möơt caâch khöíng löì

Tay chađng sinh ra ăïí lađm nhûông viïơc to taât Khöng bao giúđ xíy ặúơc bûâc vaâch giíơt ặúơc

díy chuöng Cuêa caâi ngöi nhađ

trong vûúđn coâ hoa leo laâ ngúđi phaên chiïịu

(Ngûúđi khöíng löì mù’t xanh)

Tûng tûêng ăuđa ăuđa Ăuđa ai? Ăuđa caâi gò? Ăuđa chađngkhöíng löì mù’t xanh? Ăuđa ngûúđi ăađn bađ nhoê xñu? Ăuđa caâinhađ coâ chuât ñt hoa leo? Ăuđa caâi anh luđn giađu coâ mađ cökia khoaâc tay ăïí bûúâc vađo ngöi nhađ cuêa y coâ hoa leoăuâng nhû cö ta mú ûúâc? - Ăuđa tíịt caê caâi sûơ traơng töínghúơp íịy! Nöîi ăau khöí cuêa chađng khöíng löì mù’t xanh, vúâimöơt ngûúđi nhiïìu suy nghô vađ tûđng traêi, díîu sao cuông chónïn tûng tûêng ăuđa ăuđa

ÚÊ trong nhađ tuđ, viïịt thû ra cho vúơ ýu - vađ thû cuôngăöìng thúđi lađ thú - Hñtmeât ăang ăađ ûúâc ao tûúêng tûúơng,noâi doâc vúâi vúơ rùìng: chađ chađ! mònh ăang bùng ngûơa lïnngađn; vúơ noâi: nhûng anh coâ biïịt cûúôi ngûơa ăíu! Chöìngcaôi vađ noâi laêng: thíơt ăíịy chûâ! Thöi em ặđng ghen anhcûúôi ngûơa! - Trong vađi böịn cíu thú, coâ möơt caênh thín aâilaơ dûúđng, Hñtmeât ăuđa ăuđa tûng tûêng; - nhûng cöị nhiïnăíy lađ tûúêng tûúơng úê trong tûúêng tûúơng mađ thöi:

Giúđ nađy giaâ ặúơc úê ngoađi,

trïn mònh ngûơa phoâng

lïn vúâi nuâi non

Em seô baêo: anh khöng biïịt cûúôi ngûơa

Thöi em ặđng ăuđa vađ chúâ ghen anh

Anh ýu non nûúâc

cuông giöịng hay gíìn giöịng

ýu mònh Mađ phong caênh vúâi ín tònh - ăïìu xa

(Thû vađ thú)

Töi tûúêng nhû Hñtmeât ăaô nù’m caâi chi tiïịt nađy trongtím lyâ, sinh lyâ cuêa con ngûúđi:

Khöng khoâc, cho nïn phaêi móm cûúđi,

khi ngûúđi ta xoât xa, caêm thûúng, ngûúđi ta khöng muöịnhay khöng thïí khoâc, thò ngûúđi ta móm cûúđi víơy; Hñtmeâtdûúđng nhû ăaô aâp duơng caâi ăiïơu móm cûúđi íịy vađo thú.Trong bađi “Ăûâa treê nhađ ngheđo”, Hñtmeât ăaô ăuđa ăuđa tûngtûêng ăïịn nöîi lađm cho chuâng ta ûúât núi con mù’t Búêi chuâbeâ nhađ ngheđo höìn nhiïn, vui sûúâng quaâ, chuâ trong trù’ngtuýơt vúđi! ÚÊ nhađ mùơc vađo cho chuâ möơt caâi aâo vö nghôa,

vö lyâ, buöìn cûúđi, ăaô ngù’n quaâ laơi dađi quaâ, vúâi nhûôngmiïịng vaâ khù’p núi, nhû nhûông tiïịng kïu khaâc mađu Vađchuâ beâ tûơ ngù’m nghña, tûơ súđ, caâi gò cuông lađm cho thùìngnhaôi íịy cûúđi ặúơc caê Chõ cuêa em baêo: - “Em tröng hïơtnhû möơt ặâa treê nhađ giađu” - Em ra chúơ phiïn chúi, xuângxñnh trong böơ aâo, qua laơi trong böơ aâo Em vïì nhađ, meơ emthúê dađi, baêo: - “Con úi, con tröng hïơt nhû möơt ặâa treênhađ giađu” - Trong lađng coâ ăaâm rûúâc lïî thaânh, ăuê caâc thûâhoa, nïịn, caâc ăöì thúđ loâng laânh nhûông thuêy tinh vađ vađngbaơc Em beâ ăi vađo ăaâm, tûơ ngù’m nghña, tûơ súđ mònh Cha

em, coâ uöịng tñ rûúơu, möơt gioơt lïơ trong khoâe mù’t, baêo em:

- “Con tröng hïơt nhû möơt ặâa treê nhađ giađu íịy” - Ăïmtöịi; trong lađng haôy cođn ăaâm höơi, ăeđn löìng, phaâo böngsaâng nhû ban ngađy:

Trïn quaêng trûúđng, tay dù’t dñu nhau,

aâo quíìn trau chuöịt, saơch nhû lau,

boơn treê nhađ giađu ăang bûúâc túâi,

vúâi ăöì chúi, vúâi tiïìn trong tuâi.

Chuâ beâ ta cûâ baâm saât vađo,

mùơt mađy raơng rúô, khöng nao nuâng,

em noâi to neâm vađo mùơt chuâng:

“- Hï! Tao nhû möơt ặâa treê nhađ giađu.”

Ríịt nhiïìu khi Hñtmeât laơi cuông khöng ăuđa ăuđa, mađ chótûng tûêng thöi, tinh tïị ăïịn nöîi ta coâ thïí caêm nghe caâitûng tûêng íịy úê trong gioơng noâi, chûâ khöng úê trong lúđinoâi; caâi húi, caâi nhõp ăiïơu tûng tûêng ăoâ lađ gò, nïịu khöngphaêi lađ möơt caâch riïng cuêa Hñtmeât ăïí dùìn vùơt, vađ búêivíơy, nïn noâ laơi lađ bi traâng:

Thúđi gian ăaô chaêy tuön

Tuön nhû maâu

möơt treê con choơc tiïịt!

Trïn chñnh thûâc

chûúng chiïịn tranh ăaô kheâp.

Nhûng múâi ăoâ mađ bíy giúđ

Ăöìng ăö la Myô Sûêa soaơn cho chuâng ta möơt tríơn thûâ ba!

(Tûđ khi töi úê trong nađy)

Khi xoay caâi ăuđa ăuđa tûng tûêng íịy qua phña ắch, thòNadim Hñtmeât coâ möơt caâch ăaânh chuâng noâ cuông hiïímhoâc, taâc duơng khöng keâm caâi hònh thûâc nöơ khñ xung

thiïn cuêa möơt söị nhađ thú lúân khaâc ăaânh ắch Noâi vïì möơttïn trong quín ăöơi quöịc xaô cuêa phaât xñt Hñtle:

Hùng Mulï, qú Muynich,

Mï nhíịt ba thûâ sau nađy:

1 Bia húi boơt vađng

2 Nađng Ïlïöno baơch tuýịt,

beâo lùỉn nhû möơt cuê khoai miïìn Ăöng Phöí

3 Bù’p caêi ăoê cuêa thađnh phöị qú hûúng.

Vúâi y coâ ba böín phíơn:

1 Chađo cíịp trïn, ăöi goât ăaânh vađo nhau,

Tiïịng oang ra nhû síịm

2 Thïì trïn khííu suâng luơc

3 Phun ra nhûông lúđi chûêi ruêa

Möơt ngađy ñt nhíịt ba líìn

Trïn töí tiïn ngûúđi Do Thaâi

Mađ y goơi giíơt laơi trong luâc ăi qua,

Trong mù’t y coâ míịy gioơt lïơ li ti

Y khöng lau gò söịt

Y trong tuâi ăang cođn tiïìn töịt,

Tiïìn khöng thïm, cuông chùỉng búât ăi.

Y khöng cođn coâ thïí giïịt ai,

Y cuông khöng cođn coâ thïí bõ ai giïịt.

Ñt luâc nûôa, thín y phònh hïịt

Vađ seô nöíi lïn mùơt nûúâc bïình böìng.

Soâng seô döìi y

Vađ caâi muôi nhoơn cong

Seô lađm möìi cho luô caâ

(Möơt ăoaơn trong möơt traâng cavïì chiïịn tranh thïị giúâi thûâ hai)

Dûúđng nhû caâi taơng cuêa Hñtmeât khöng thñch nhûông caâchöìn ađo, Hñtmeât cöị traânh sûơ noâi to, Hñtmeât muöịn noâi möơtcaâch nađo thíịm nhíịt; Hñtmeât ăaô thñch líịy nhûông chíịtliïơu thú trong hùìng ngađy, laơi thñch dûơng bùìng nhûông lúđinoâi thûúđng

Nhû khi tûđ biïơt ăöìng chñ ăïí vađo tuđ:

ÚÊ laơi bònh ýn, caâc baơn,

úê laơi bònh ýn Töi ra ăi

vúâi caâc anh úê trong höìn, vađ vúâi cuöơc ăíịu tranh trong oâc.

muđi soa, khöng, ặđng nhû thïị.

(Tûđ biïơt)