Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của khởi kiện vụ án dân sự
Khái niệm khởi kiện vụ án dân sự
Trong quá trình phát triển xã hội, sự ra đời của Nhà nước và pháp luật đã ghi nhận và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân Những quyền lợi này được đảm bảo thực hiện thông qua các thiết chế mà Nhà nước thiết lập.
Hiến pháp năm 2013 của Việt Nam khẳng định rằng quyền con người và quyền công dân được công nhận và bảo vệ theo pháp luật Công dân có quyền hành xử theo quy định pháp luật và yêu cầu người khác thực hiện hoặc không thực hiện các hành vi nhằm bảo vệ lợi ích của mình Nhà nước đảm bảo thực hiện quyền này thông qua các biện pháp cưỡng chế, trong đó có quyền khởi kiện vụ án dân sự (VADS) tại Tòa án Khi xảy ra tranh chấp, các bên có quyền yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, do đó, việc nghiên cứu về quyền khởi kiện VADS là rất cần thiết.
Quyền khởi kiện VADS đã được quy định trong pháp luật từ sớm và ngày càng hoàn thiện trong hệ thống pháp luật quốc tế và quốc gia Quy định đầu tiên về quyền khởi kiện của công dân La Mã cổ đại đã xuất hiện từ thời kỳ này.
Theo Mục 4 Bảng I Luật 12 Bảng của La Mã cổ đại, khi có tranh chấp về thỏa thuận, bên có quyền lợi bị xâm phạm có quyền đưa vụ kiện ra nơi công cộng để yêu cầu Thẩm phán bảo vệ quyền lợi của mình Tương tự, tại Liên bang Nga, quyền khởi kiện được quy định tại khoản 1 Điều 3 Bộ luật Tố tụng Dân sự, cho phép công dân và tổ chức liên quan thực hiện quyền khởi kiện theo trình tự và thủ tục pháp luật.
Nguyễn Thị Hương (2011) trong luận văn Thạc sĩ Luật học của mình đã nghiên cứu về quy trình khởi kiện vụ án dân sự theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004, tập trung vào các quy định pháp lý và quy trình thực hiện Luận văn được thực hiện tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, cung cấp cái nhìn sâu sắc về các bước và yêu cầu cần thiết trong việc khởi kiện.
2 Trường Đại học Luật Hà Nội (2019), Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam (Tái bản lần thứ 19), Nhà xuất bản Công an Nhân dân, tr 239
Luật quy định quyền khởi kiện để bảo vệ quyền, tự do và lợi ích hợp pháp của cá nhân khi bị xâm phạm hoặc có tranh chấp Theo quy định của luật liên bang, một người có thể khởi kiện nhân danh mình hoặc bảo vệ quyền lợi của người khác, lợi ích của Liên bang Nga và các tổ chức tự quản địa phương Trong khi đó, tại Cộng hòa Pháp, chỉ có các bên đương sự mới có quyền khởi kiện, nhằm ngăn chặn việc lạm dụng quyền khởi kiện từ những chủ thể không liên quan Do đó, pháp luật ở nhiều quốc gia công nhận quyền khởi kiện như một quyền tố tụng quan trọng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong các tranh chấp, cũng như bảo vệ lợi ích công cộng và lợi ích Nhà nước.
Hiện tại, Việt Nam chưa có văn bản pháp luật cụ thể định nghĩa quyền khởi kiện vụ án dân sự (VADS) Tuy nhiên, quyền này được công nhận như một nguyên tắc cơ bản tại khoản 1 Điều 4 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, cho phép các cơ quan, tổ chức và cá nhân khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền nhằm bảo vệ công lý, quyền con người và quyền lợi hợp pháp của mình hoặc của người khác Do đó, quyền khởi kiện được xem là một quyền tố tụng trong pháp luật, cho phép các bên tự quyết định yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi hợp pháp khi quyền và lợi ích của họ bị xâm phạm hoặc có tranh chấp Việc thực hiện quyền này trong thực tế được gọi là khởi kiện VADS.
Trong khoa học pháp lý, khởi kiện VADS được xem như một hoạt động tố tụng, có thể hiểu theo hai nghĩa: nghĩa rộng và nghĩa hẹp.
Một là, theo nghĩa hẹp, khởi kiện VADS là việc nguyên đơn thực hiện yêu cầu
Tòa án bảo vệ quyền lợi khi có tranh chấp hoặc vi phạm và việc thực hiện quyền này
Điều 1 của Bộ luật Tố tụng Dân sự Cộng hòa Pháp quy định rằng chỉ các bên đương sự mới có quyền khởi kiện, trừ khi pháp luật có quy định khác Các bên này có quyền tự do chấm dứt tố tụng trước khi hết hạn theo quyết định của Tòa án hoặc quy định của pháp luật Việc khởi kiện này nhằm bảo vệ quyền lợi của bản thân, quyền lợi của người khác, lợi ích Nhà nước và lợi ích công cộng, thông qua việc nộp đơn yêu cầu Tòa án có thẩm quyền giải quyết tranh chấp.
Khởi kiện VADS không chỉ bao gồm yêu cầu giải quyết tranh chấp từ nguyên đơn mà còn cả yêu cầu phản tố từ bị đơn và yêu cầu độc lập từ người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan Yêu cầu phản tố là hành động bị đơn kiện ngược lại nguyên đơn trong cùng một vụ việc, trong khi yêu cầu độc lập là trường hợp mà người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan kiện ngược lại nguyên đơn hoặc bị đơn để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Trong khuôn khổ nghiên cứu Khóa luận, tác giả tập trung vào khởi kiện VADS theo nghĩa hẹp Khởi kiện vụ án dân sự được hiểu là hoạt động tố tụng của cơ quan, tổ chức, hoặc cá nhân có quyền, tự mình hoặc thông qua người đại diện hợp pháp, đưa tranh chấp ra Tòa án có thẩm quyền để giải quyết theo quy định của pháp luật Mục tiêu của hoạt động này là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bản thân, người khác, lợi ích công cộng, hoặc lợi ích của Nhà nước.
Đặc điểm khởi kiện vụ án dân sự
Thứ nhất, khởi kiện VADS là cơ sở phát sinh thủ tục sơ thẩm giải quyết VADS tại Tòa án
Khi quyền và lợi ích của cơ quan, tổ chức, cá nhân bị xâm phạm hoặc có tranh chấp, họ có thể nộp đơn khởi kiện đến Tòa án có thẩm quyền, tự mình hoặc thông qua người đại diện hợp pháp Việc nộp đơn khởi kiện là bước đầu tiên trong quá trình tố tụng, tạo điều kiện cho các hoạt động tố tụng tiếp theo của Tòa án trong việc giải quyết VADS Nếu không có đơn khởi kiện, Tòa án sẽ không thể tiến hành giải quyết VADS Do đó, khởi kiện VADS là cơ sở để phát sinh thủ tục sơ thẩm tại Tòa án.
Nguyễn Thị Hương (2019) trong luận án Tiến sĩ Luật học của mình đã nghiên cứu về khởi kiện và thụ lý vụ án dân sự, nêu rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến quy trình này tại Trường Đại học Luật Hà Nội.
Trần Cao Quỳnh Hương (2021) đã nghiên cứu về việc khởi kiện vụ án dân sự theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 trong luận văn Thạc sĩ Luật học tại Trường Đại học Luật Hà Nội Nội dung bài viết tập trung vào các quy định pháp lý và quy trình khởi kiện, góp phần làm rõ những vấn đề pháp lý quan trọng trong lĩnh vực tố tụng dân sự.
Thứ hai, khởi kiện VADS là việc các đương sự tự do định đoạt bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình
Quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự là nguyên tắc quan trọng trong pháp luật tố tụng dân sự, cho phép các cá nhân và tổ chức có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp khi quyền lợi của họ bị xâm phạm Điều này phản ánh bản chất tự nguyện và tự do thỏa thuận trong các quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động Tuy nhiên, pháp luật cũng đặt ra những giới hạn nhất định đối với quyền này, như việc không được thay đổi yêu cầu khởi kiện vượt quá phạm vi ban đầu tại phiên tòa sơ thẩm, nhằm bảo vệ lợi ích của các đương sự khác và đảm bảo quy trình tố tụng diễn ra theo đúng quy định, tránh lãng phí thời gian trong việc giải quyết vụ án dân sự.
Khởi kiện VADS là hoạt động pháp lý do các chủ thể có quyền thực hiện, nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bản thân, người khác, cũng như lợi ích công cộng và lợi ích của Nhà nước.
Trong quan hệ dân sự, khi quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, các chủ thể sẽ lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp, trong đó khởi kiện là một phương cách luật định cho phép cá nhân cầu viện đến công lý để bảo vệ quyền lợi của mình Khởi kiện không chỉ là cơ chế do Nhà nước xây dựng mà còn gắn liền với mối quan hệ giữa luật nội dung và luật tố tụng Đặc biệt, khởi kiện VADS tập trung vào việc bảo vệ lợi ích tư của cá nhân Nếu cá nhân không thực hiện quyền khởi kiện khi quyền lợi bị xâm phạm, sẽ không có các giai đoạn tiếp theo trong quá trình giải quyết tranh chấp theo thủ tục tố tụng dân sự Do đó, việc nhận thức và tôn trọng quyền lợi hợp pháp trong quan hệ dân sự là động lực quan trọng để cá nhân khởi kiện tại Tòa án.
7 Trần Cao Quỳnh Hương (2021), tlđd (6), tr 13
8 Nguyễn Huy Đẩu (1962), Luật Dân sự - Tố tụng Việt Nam, Nhà xuất bản của Bộ Tư pháp, tr 29
Pháp luật tố tụng hình sự và tố tụng hành chính chủ yếu bảo vệ lợi ích công cộng và lợi ích Nhà nước Tuy nhiên, trong một số trường hợp, các chủ thể đặc biệt được pháp luật trao quyền có thể khởi kiện theo thủ tục tố tụng dân sự nhằm bảo vệ lợi ích của người khác, lợi ích công cộng và lợi ích Nhà nước Dù không trực tiếp xâm phạm quyền lợi hợp pháp của mình, các chủ thể này vẫn có quyền nộp đơn khởi kiện tại Tòa án để bảo vệ quyền lợi của người lao động, người tiêu dùng và các bên liên quan khác.
Đối tượng khởi kiện VADS bao gồm những sự việc chưa được giải quyết bởi bản án hoặc quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật, cũng như quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã có hiệu lực pháp luật.
Khởi kiện VADS giúp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể thông qua hoạt động xét xử của Tòa án Tuy nhiên, chỉ những sự việc chưa được giải quyết bằng bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực mới được Tòa án xem xét, trừ trường hợp khởi kiện lại theo quy định của BLTTDS năm 2015 Quy định này nhằm đảm bảo tính ổn định của bản án, dựa trên nguyên tắc "Res judicata", tức là vấn đề đã được xét xử coi như sự thật và không thể kiện tụng lại giữa cùng các bên Nguyên tắc này được quy định cụ thể tại BLTTDS năm 2004 và được kế thừa trong BLTTDS năm 2015.
Năm 2015, nếu sự việc đã được giải quyết bằng bản án hoặc quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật, hoặc quyết định của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền đã có hiệu lực pháp luật, thì khi có yêu cầu khởi kiện lại vụ án đó, Tòa án sẽ trả lại đơn khởi kiện.
Quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết lại vụ án dân sự là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực pháp luật Nghiên cứu của Nguyễn Đồng Vũ (2022) trong luận văn Thạc sĩ Luật tại Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh đã chỉ ra những khía cạnh pháp lý liên quan đến quyền này Tài liệu cung cấp cái nhìn sâu sắc về quy trình và điều kiện cần thiết để thực hiện quyền khởi kiện, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan trong vụ án dân sự.
10 Yuval Shany (2004), The Competing Jurisdictions of International Courts and Tribunals, Oxford University Press, Great Clarendon Street, tr 22
Quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) nhằm hạn chế việc lạm dụng quyền khởi kiện, ngăn chặn tình trạng khởi kiện lại vụ án đã được giải quyết Điều này giúp bảo vệ tính ổn định của bản án và quyết định của Tòa án, đồng thời tránh lãng phí thời gian cho cả hệ thống tư pháp và các bên liên quan.
Ý nghĩa khởi kiện vụ án dân sự
Thứ nhất, về phương diện chính trị, kinh tế, xã hội
Khởi kiện VADS là một phương thức quan trọng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong quan hệ dân sự, góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Để xây dựng nhà nước pháp quyền, cần có các quy định pháp luật điều chỉnh công bằng các hoạt động xã hội Quy định về khởi kiện VADS cho phép các chủ thể yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi của mình, tạo niềm tin cho công dân vào việc tìm kiếm công lý Tòa án đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ và khôi phục quyền lợi hợp pháp bị xâm hại, từ đó củng cố lòng tin của nhân dân vào hoạt động xét xử và chính sách của Đảng và Nhà nước.
Khởi kiện VADS là một quyền dân chủ trong tố tụng dân sự, cho phép các chủ thể tự do thực hiện quyền tố tụng của mình Trong bối cảnh xây dựng và đổi mới đất nước, việc phát huy dân chủ luôn là mục tiêu quan trọng của Đảng và Nhà nước Đương sự có quyền khởi động VADS thông qua hành vi khởi kiện và có khả năng thay đổi yêu cầu khởi kiện hoặc thỏa thuận với các bên liên quan để giải quyết VADS một cách tự nguyện, miễn là không vi phạm pháp luật và đạo đức xã hội.
Cải cách tư pháp ở Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền là một chủ đề quan trọng, được nghiên cứu bởi Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội Tài liệu này, xuất bản năm 2004, cung cấp cái nhìn sâu sắc về những thách thức và cơ hội trong quá trình cải cách tư pháp, nhấn mạnh vai trò của hệ thống pháp luật trong việc xây dựng một Nhà nước pháp quyền vững mạnh.
13 Đào Trí Úc, Vũ Công Giao (2014), Bình luận khoa học Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Nam năm 2013, Nhà xuất bản Lao động – Xã hội, tr 501
Khởi kiện VADS không chỉ nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật mà còn giáo dục và ngăn chặn các hành vi xâm phạm quyền lợi hợp pháp của người khác Qua cơ chế này, người dân hiểu rõ hơn về việc tự bảo vệ quyền lợi của mình và tôn trọng quyền của các bên khác Khi tham gia quan hệ dân sự, các bên cần nhận thức rõ quyền và nghĩa vụ của mình, và nếu có hành vi vi phạm các thỏa thuận trước đó, họ sẽ phải đối mặt với các chế tài từ Tòa án Điều này buộc họ phải điều chỉnh hành vi và ứng xử phù hợp với các thỏa thuận đã được thiết lập.
Khởi kiện VADS đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội tại Việt Nam, nơi mà hệ thống pháp luật tố tụng dân sự cần ổn định và công bằng Điều này cung cấp cho doanh nghiệp và cá nhân cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ Các quy định về khởi kiện VADS rõ ràng và minh bạch, tạo điều kiện thuận lợi cho nhà đầu tư và tổ chức kinh doanh trong việc nhanh chóng tìm kiếm công lý khi quyền và lợi ích của họ bị xâm phạm hoặc xảy ra tranh chấp.
Thứ hai, về phương diện pháp lý
Khởi kiện VADS là cơ sở pháp lý quan trọng giúp đương sự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp Mặc dù có nhiều phương thức giải quyết tranh chấp như thương lượng, hòa giải, tự bảo vệ và trọng tài, nhưng khi các phương thức này không hiệu quả, khởi kiện ra Tòa án trở thành giải pháp tối ưu Tòa án, với vai trò là cơ quan tư pháp, được Nhà nước trao quyền bảo vệ công lý và quyền công dân, đồng thời các bản án và quyết định của Tòa án có tính chất bắt buộc đối với các bên liên quan Nếu không tuân thủ phán quyết của Tòa án, các bên sẽ phải chịu sự cưỡng chế từ quyền lực Nhà nước.
14 Đào Trí Úc (2007), Mô hình tổ chức và hoạt động của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nhà xuất bản Tư pháp, tr 390
Bài viết của Hoàng Thị Kim Quế (2018) nhấn mạnh vai trò và trách nhiệm của Nhà nước trong bối cảnh xã hội công nghệ thông tin và cách mạng công nghệ 4.0 Tác giả phân tích tầm quan trọng của việc quản lý và định hướng phát triển công nghệ số để đảm bảo lợi ích cho cộng đồng và thúc đẩy sự phát triển kinh tế bền vững Nhà nước cần có chính sách phù hợp để hỗ trợ và tạo điều kiện cho sự phát triển của công nghệ, đồng thời bảo vệ quyền lợi của người dân trong kỷ nguyên số.
Khởi kiện VADS là phương thức quan trọng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong quan hệ dân sự Đây là bước đầu tiên trong quá trình tố tụng, giúp các bên tự bảo vệ quyền dân sự của mình Người khởi kiện có quyền yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời ngay khi nộp đơn khởi kiện, nhằm ngăn chặn kịp thời hậu quả của hành vi vi phạm Qua đó, các cơ quan tố tụng sẽ can thiệp để bảo vệ quyền lợi hợp pháp, chấm dứt hành vi trái pháp luật và khôi phục mối quan hệ thiện chí giữa các bên.
Cơ sở khoa học xây dựng pháp luật về khởi kiện vụ án dân sự
Dựa vào nguyên tắc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể 13 1.2.2 Dựa vào nguyên tắc Nhà nước ghi nhận và đảm bảo thực hiện các quyền
Quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi cá nhân là vấn đề nhân quyền được các quốc gia quan tâm và ghi nhận trong pháp luật Tuy nhiên, việc công nhận quyền chỉ là điều kiện cần, điều quan trọng là phải thiết lập cơ chế thực hiện và bảo vệ quyền lợi khi bị xâm phạm Phương thức khởi kiện yêu cầu Tòa án bảo vệ là cách hiệu quả nhất trong trường hợp tranh chấp Theo khoản 1 Điều 102 Hiến pháp năm 2013, Tòa án nhân dân thực hiện quyền tư pháp và có trách nhiệm giải quyết tranh chấp khi công dân khởi kiện Trách nhiệm này còn liên quan đến việc xây dựng các quy định về khởi kiện VADS, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho người dân thực hiện quyền khởi kiện Do đó, nguyên tắc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp là cơ sở khoa học nền tảng cho việc xây dựng quy định pháp luật về khởi kiện VADS.
1.2.2 Dựa vào nguyên tắc Nhà nước ghi nhận và đảm bảo thực hiện các quyền con người về dân sự
16 Nguyễn Thị Hương (2019), tlđd (5), tr 58
17 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2019), Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam, Nhà xuất bản Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam, tr 33
Quyền con người là quyền cơ bản nhất, được cộng đồng quốc tế công nhận với các thuộc tính chính như tính phổ biến, không thể chuyển nhượng, không thể phân chia, và tính liên hệ phụ thuộc lẫn nhau Tuyên ngôn quốc tế về nhân quyền năm 1948 đã khẳng định những giá trị này.
Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1996 cùng với Tuyên ngôn quốc tế về nhân quyền năm 1948 đều nhấn mạnh tầm quan trọng của quyền con người Đặc biệt, quyền khởi kiện chính thức được công nhận là một quyền con người quan trọng tại Điều 8 của Tuyên ngôn năm 1948.
Trên thế giới hiện nay, tồn tại hai mô hình tố tụng cơ bản là mô hình tố tụng dân sự của châu Âu lục địa và mô hình tố tụng dân sự của các nước thông luật Mặc dù có những điểm tương đồng và khác biệt, cả hai mô hình đều dựa trên các giá trị phổ biến về tố tụng dân sự được ghi nhận trong các văn kiện quốc tế về quyền con người, bao gồm tính độc lập và trung lập của người có thẩm quyền xét xử, tôn trọng quyền tự định đoạt của các đương sự, và quyền được xét xử công bằng, kịp thời Các nguyên tắc này là nền tảng cho việc xây dựng pháp luật tố tụng dân sự của mỗi quốc gia Đặc biệt, pháp luật tố tụng dân sự về khởi kiện VADS cần thiết lập quyền được đối xử công bằng giữa mọi công dân, không phân biệt dân tộc, tín ngưỡng, hay địa vị xã hội, nhằm đảm bảo thực hiện quyền con người về dân sự.
Dựa vào nguyên tắc quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự
Khởi kiện VADS cho phép các đương sự tự do bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, trong khi cơ quan tố tụng chỉ có nhiệm vụ làm rõ vụ việc mà không thay mặt đương sự quyết định lợi ích của họ Vì vậy, nguyên tắc quyền quyết định và tự định đoạt là một trong những nguyên tắc đặc thù của pháp luật tố tụng dân sự.
18 Hoàng Lan Anh (2021), Bảo đảm quyền con người trong Hiến pháp Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, tr 12
19 Colin B Picker & Guy I Seidman (eds) (2016), The Dynamism of Civil Procedure - Global Trends and Developments, Springer International Publishing Switzerland, tr 128
20 Trần Cao Quỳnh Hương (2021), tlđd (6), tr 43
Việc xây dựng quy định khởi kiện VADS cần dựa trên nguyên tắc quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự, đồng thời pháp luật cũng phải quy định rõ trách nhiệm của Tòa án trong việc bảo đảm quyền tự quyết này cho các đương sự.
Tòa án có trách nhiệm thụ lý vụ án để giải quyết khi không có lý do để trả lại đơn khởi kiện, và không được từ chối giải quyết vụ án chỉ vì thiếu điều luật áp dụng.
Trong khi các quốc gia theo truyền thống pháp luật thông luật và pháp luật châu Âu lục địa cho phép đương sự có quyền quyết định và tự định đoạt gần như tuyệt đối, thì tại Việt Nam, quyền này phải được thực hiện dưới sự kiểm soát tích cực của Nhà nước, cụ thể là các cơ quan Tòa án và Viện kiểm sát Điều này dẫn đến việc bên cạnh quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết vụ án dân sự, BLTTDS năm 2015 cũng quy định về thẩm quyền kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm và trách nhiệm của Viện kiểm sát trong việc tham gia phiên tòa Như vậy, nguyên tắc quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng quy định pháp luật về khởi kiện vụ án dân sự.
Dựa vào nguyên tắc tuân thủ pháp luật
Tuân thủ pháp luật là yêu cầu thiết yếu trong mọi hoạt động của bộ máy nhà nước, đặc biệt trong lĩnh vực tố tụng dân sự, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các cơ quan, tổ chức, cá nhân Nguyên tắc này đòi hỏi tất cả các bên liên quan trong tố tụng dân sự phải tuân theo quy định của pháp luật, và mọi hành vi vi phạm phải được xử lý theo đúng quy trình pháp lý.
Bài viết của Nguyễn Ngọc Khánh (2005) trình bày về nguyên tắc quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự trong Bộ luật Tố tụng dân sự Việt Nam, được đăng tải trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 5/2005, trang 64 Nội dung này nhấn mạnh tầm quan trọng của quyền tự quyết của các bên trong quá trình tố tụng, góp phần bảo đảm tính công bằng và minh bạch trong hệ thống pháp luật Việt Nam.
22 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2019), tlđd (17), tr 26
Việc tuân thủ pháp luật trong xây dựng quy định về khởi kiện VADS là cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý xã hội của Nhà nước và củng cố pháp chế xã hội chủ nghĩa Hoạt động tố tụng dân sự, với mục tiêu bảo vệ công bằng và bình đẳng, yêu cầu sự tuân thủ pháp luật không chỉ trong tố tụng dân sự mà còn trong khởi kiện VADS, nhằm đảm bảo quá trình giải quyết các vụ án diễn ra một cách khách quan và hợp pháp.
Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của việc khởi kiện vụ án dân sự
Tính thống nhất, phù hợp của các quy định pháp luật
Hệ thống pháp luật Việt Nam bao gồm các văn bản quy phạm pháp luật do các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ban hành, với nhiều giá trị pháp lý và phạm vi điều chỉnh rộng lớn Để đảm bảo pháp luật được thực hiện và tuân thủ thống nhất trên toàn quốc, hệ thống pháp luật cần phải có tính thống nhất nội tại Tính thống nhất của các quy phạm pháp luật là yêu cầu khách quan nhằm đảm bảo sự nhất quán, hợp lý và công bằng, từ đó nâng cao uy tín và hiệu lực của pháp luật.
Sự thống nhất và phù hợp của các quy định pháp luật là yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả của khởi kiện VADS Khi pháp luật về khởi kiện VADS được xây dựng một cách khả thi và phù hợp, các quy định sẽ không chỉ tồn tại trên giấy mà còn phát huy hiệu lực thực tế, bảo vệ quyền khởi kiện của các chủ thể Ngược lại, nếu pháp luật thiếu minh bạch, mâu thuẫn và không có cơ sở khoa học, các chủ thể sẽ gặp khó khăn trong việc bảo vệ quyền lợi trước Tòa án, dẫn đến việc Tòa án cũng khó khăn trong việc thụ lý và giải quyết các vụ án liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp.
Trình độ hiểu biết và ý thức tuân thủ pháp luật của chủ thể
24 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2019), tlđd (17), tr 27
Bài viết của Phí Thị Thanh Tuyền (2018) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đảm bảo tính thống nhất giữa các quy phạm pháp luật trong hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay Tác giả phân tích những thách thức và giải pháp nhằm nâng cao tính đồng bộ và hiệu quả của các quy định pháp lý, từ đó góp phần cải thiện môi trường pháp lý và thúc đẩy sự phát triển bền vững.
Trình độ hiểu biết và ý thức tuân thủ pháp luật của các chủ thể ảnh hưởng lớn đến hiệu quả khởi kiện VADS, vì nó quyết định khả năng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp Nhiều chủ thể khi bị thiệt hại không nhận thức đầy đủ về quyền lợi của mình, hoặc dù có nhận thức, họ cũng chưa chắc đã biết đến quyền khởi kiện.
Khi khởi kiện, chủ thể cần xác định rõ quan hệ pháp luật tranh chấp, người xâm phạm quyền lợi, cơ quan khởi kiện, và trình tự thực hiện Việc nắm vững các vấn đề này giúp quá trình khởi kiện VADS trở nên thuận lợi hơn Ngược lại, xác định sai quan hệ tranh chấp và cơ quan có thẩm quyền có thể gây khó khăn, mất thời gian và ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp Các quy định về khởi kiện VADS cần cung cấp cơ sở pháp lý cho chủ thể, nhưng nếu hiểu biết pháp luật chưa đầy đủ, sẽ dẫn đến quy định chỉ mang tính lý thuyết Sự thiếu hiểu biết về pháp luật tố tụng dân sự cản trở Tòa án trong việc giải quyết vụ án theo đúng trình tự, làm tăng chi phí tố tụng Do đó, việc nâng cao nhận thức và tuân thủ pháp luật của chủ thể là yếu tố quan trọng trong xây dựng quy định về khởi kiện VADS.
QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM VỀ KHỞI KIỆN VỤ ÁN DÂN SỰ
Điều kiện khởi kiện vụ án dân sự
Điều kiện khởi kiện vụ án dân sự (VADS) là những yêu cầu pháp lý mà cơ quan, tổ chức, cá nhân phải đáp ứng để Tòa án thụ lý đơn khởi kiện Hiện nay, Việt Nam chưa có quy định cụ thể nào về điều kiện này, mà chúng tồn tại dưới dạng “quy phạm ẩn” trong nhiều điều luật của Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) Có hai quan điểm chính về điều kiện khởi kiện: quan điểm thứ nhất cho rằng chỉ cần có tranh chấp hoặc quyền lợi bị xâm phạm và có năng lực hành vi tố tụng; trong khi quan điểm thứ hai yêu cầu thêm các điều kiện như khởi kiện đúng thẩm quyền Tòa án, tranh chấp chưa được giải quyết bằng bản án có hiệu lực, và đơn khởi kiện phải tuân thủ quy định Tác giả cho rằng quan điểm thứ hai là đầy đủ và phù hợp hơn với BLTTDS năm 2015, vì Tòa án cần xem xét nhiều yếu tố khi nhận đơn khởi kiện Trong khuôn khổ bài viết, tác giả sẽ phân tích các điều kiện khởi kiện, bao gồm điều kiện về chủ thể khởi kiện, thẩm quyền của Tòa án, tình trạng giải quyết vụ việc, và điều kiện tiền tố tụng.
2.1.1 Điều kiện về chủ thể khởi kiện
2.1.1.1 Chủ thể khởi kiện vụ án dân sự phải có quyền khởi kiện
27 Tống Công Cường (2007), Luật Tố tụng dân sự Việt Nam – Nghiên cứu so sánh, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr 216
28 Trần Thị Lượt (2014), Khởi kiện vụ án dân sự, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr
Quyền khởi kiện VADS là quyền quan trọng giúp các chủ thể bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trước Tòa án khi xảy ra tranh chấp hoặc bị xâm phạm Hiện nay, quyền khởi kiện VADS thuộc về cơ quan, tổ chức và cá nhân, cho phép họ không chỉ bảo vệ quyền lợi của bản thân mà còn có thể khởi kiện để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, lợi ích công cộng và lợi ích Nhà nước.
Theo Điều 186 BLTTDS năm 2015, các cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền khởi kiện vụ án tại Tòa án có thẩm quyền để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình Quyền khởi kiện này được pháp luật trao cho ba chủ thể chính: cơ quan, tổ chức, và cá nhân, cho phép họ tự mình hoặc thông qua người đại diện hợp pháp khởi kiện khi quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm Cơ quan khởi kiện có thể là các cơ quan nhà nước như ủy ban nhân dân, bộ, ngành trung ương, và các cơ quan chuyên môn như cơ quan thuế hoặc môi trường Những cơ quan này có thể khởi kiện VADS khi quyền lợi của họ bị xâm phạm Tuy nhiên, các đơn vị, văn phòng đại diện không phải là pháp nhân nên không có quyền khởi kiện Đối với tổ chức, theo Điều 74 BLDS năm 2015, tổ chức có thể là tổ chức có tư cách pháp nhân hoặc không, bao gồm các loại hình như công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, và tổ chức xã hội.
29 Trường Đại học Luật Hà Nội (2017), Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam (Tái bản lần thứ 18), Nhà xuất bản Công an Nhân dân, tr 241
Theo quy định tại Điều 244 của Trường Đại học Luật Hà Nội (2017), các tổ chức và cá nhân có quyền khởi kiện ra Tòa án nếu quyền và lợi ích hợp pháp của họ bị xâm phạm Đối với các tổ chức không có tư cách pháp nhân như doanh nghiệp tư nhân, hộ kinh doanh, hay tổ hợp tác, quyền khởi kiện thuộc về các thành viên của tổ chức đó Cụ thể, theo khoản 1 Điều 101 Bộ luật Dân sự năm 2015, các thành viên của hộ gia đình hoặc tổ chức không có tư cách pháp nhân có thể thực hiện giao dịch dân sự hoặc ủy quyền cho người đại diện Đối với dòng họ, Nghị quyết số 01/2020/NQ-HĐTP quy định rằng khi có tranh chấp về tài sản chung, quyền khởi kiện thuộc về các thành viên chứ không phải dòng họ Đối với cá nhân khởi kiện, họ có thể là công dân Việt Nam hoặc người nước ngoài, bao gồm cả những người không quốc tịch đang cư trú tại Việt Nam theo quy định tại khoản 1 Điều 3 của Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam năm 2014.
Theo quy định tại Điều 465 BLTTDS năm 2015, người nước ngoài có quyền khởi kiện tại Tòa án Việt Nam nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi bị xâm phạm hoặc gặp tranh chấp Điều này cho thấy pháp luật Việt Nam không giới hạn quốc tịch của cá nhân trong việc khởi kiện, bao gồm cả những người không có quốc tịch.
Theo Điều 187 BLTTDS năm 2015, các chủ thể có quyền khởi kiện VADS nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, cũng như lợi ích công cộng và lợi ích của Nhà nước.
Cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, trẻ em và Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam có quyền khởi kiện vụ án hôn nhân và gia đình theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 Cụ thể, họ có thể khởi kiện trong các trường hợp như thay đổi người trực tiếp nuôi con khi người đó không còn đủ điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục trẻ, hoặc hạn chế quyền của cha mẹ đối với con chưa thành niên.
Theo quy định tại Điều 86 và Điều 102, việc xác định cha, mẹ cho con chưa thành niên hoặc con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự được thực hiện rõ ràng Đồng thời, Điều 119 quy định về yêu cầu Tòa án buộc người không tự nguyện thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng So với Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2004, Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015 đã thay đổi chủ thể từ “cơ quan về dân số, gia đình, trẻ em” thành “cơ quan quản lý nhà nước về gia đình và trẻ em”, nhằm thống nhất với Quyết định số 1001/QĐ-TTg ngày 08/8/2007 của Thủ tướng Chính phủ và Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014.
Hội là tổ chức đại diện cho tập thể lao động có quyền khởi kiện vụ án lao động nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động Tổ chức này cũng có quyền khởi kiện khi được người lao động ủy quyền theo quy định của pháp luật.
Theo quy định tại khoản 3 Điều 3 BLLĐ năm 2019, tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở được thành lập tự nguyện nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động trong quan hệ lao động BLLĐ năm 2019 đã sửa đổi quy định về tổ chức đại diện tập thể lao động, bao gồm Ban chấp hành công đoàn cơ sở.
Ban chấp hành công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở đã được thay thế bằng "công đoàn cơ sở và tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp" trong Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) năm 2015 Sự thay đổi này nhằm điều chỉnh quyền khởi kiện vụ án dân sự (VADS) từ "công đoàn cấp trên của công đoàn cơ sở" sang "tổ chức đại diện tập thể người lao động", phù hợp với Bộ luật Lao động (BLLĐ) năm 2019 Ngoài ra, BLTTDS năm 2015 cũng mở rộng quyền khởi kiện cho tổ chức đại diện tập thể người lao động, cho phép tổ chức này khởi kiện khi được người lao động ủy quyền.
Theo quy định của Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tổ chức xã hội có quyền đại diện cho người tiêu dùng khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của họ hoặc tự khởi kiện vì lợi ích công cộng (khoản 3 Điều 187 BLTTDS năm 2015) Hiện nay, các tổ chức này bao gồm Hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Việt Nam, Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng, cùng các tổ chức xã hội chuyên môn hóa trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Những chủ thể này được quy định trong BLTTDS năm 2015 nhằm thống nhất với các quy định pháp luật hiện hành về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Cơ quan, tổ chức có quyền khởi kiện VADS trong phạm vi nhiệm vụ và quyền hạn của mình nhằm yêu cầu Tòa án bảo vệ lợi ích công cộng và lợi ích Nhà nước trong lĩnh vực phụ trách, theo quy định của pháp luật.
Theo khoản 2 Điều 68 BLTTDS năm 2015, cơ quan, tổ chức khởi kiện sẽ được xác định là nguyên đơn trong vụ án dân sự (VADS) ngay cả khi không có quyền lợi trực tiếp bị xâm phạm hoặc tranh chấp.
Theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 và Điều 187 BLTTDS năm 2015, cá nhân có quyền khởi kiện vụ án hôn nhân và gia đình để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người khác trong những trường hợp đặc biệt Cụ thể, điều này áp dụng khi một bên vợ hoặc chồng không thể nhận thức và làm chủ hành vi của mình do bệnh tâm thần hoặc các bệnh khác, đồng thời là nạn nhân của bạo lực gia đình (khoản 2 Điều 51) Ngoài ra, cá nhân cũng có quyền yêu cầu xác định cha, mẹ, con trong trường hợp người có yêu cầu đã chết (Điều 92) Các cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, trẻ em và Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam cũng có quyền khởi kiện trong phạm vi nhiệm vụ của mình.
2.1.1.2 Điều kiện về năng lực chủ thể
Thủ tục gửi đơn khởi kiện đến Tòa án
Theo Điều 190 BLTTDS năm 2015, người khởi kiện có thể gửi đơn khởi kiện đến Tòa án qua ba phương thức: nộp trực tiếp, gửi qua bưu chính, hoặc gửi trực tuyến qua Cổng thông tin điện tử của Tòa án Để đảm bảo việc gửi đơn khởi kiện trực tuyến hiệu quả, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 04/2016/NQ-HĐTP 57, hướng dẫn chi tiết về việc gửi tài liệu bằng phương tiện điện tử Tuy nhiên, người khởi kiện không được gửi tài liệu liên quan đến bí mật nhà nước, bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh và bí mật cá nhân qua Cổng thông tin điện tử.
2015 và các văn bản hướng dẫn thi hành chưa có quy định cụ thể nội dung tài liệu,
Ngày 25/7/2016, Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Giải đáp số 01/GĐ-TANDTC, cung cấp hướng dẫn về các vấn đề liên quan đến hình sự, tố tụng hình sự, dân sự và tố tụng dân sự Tài liệu này nhằm làm rõ các quy định pháp luật, hỗ trợ việc áp dụng luật trong thực tiễn và nâng cao hiệu quả công tác xét xử tại các cơ quan tư pháp.
Trong bài viết của Lê Thu Hà (2015), tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc mở rộng thẩm quyền giải quyết vụ việc dân sự của Tòa án nhằm tăng cường khả năng tiếp cận công lý cho người dân Nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Tòa án, số 4/2015, trang 12-16, đã chỉ ra rằng việc cải cách này sẽ giúp nâng cao hiệu quả và tính minh bạch trong quá trình xét xử, từ đó bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.
Nghị quyết số 04/2016/NQ-HĐTP ngày 30/12/2016 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn thực hiện một số quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự và Luật Tố tụng hành chính liên quan đến việc gửi, nhận đơn khởi kiện, tài liệu, chứng cứ, cũng như cấp, tống đạt và thông báo văn bản tố tụng qua phương tiện điện tử Tuy nhiên, việc xử lý chứng cứ liên quan đến bí mật gia đình và bí mật cá nhân đã gây ra một số khó khăn nhất định cho Tòa án trong quá trình triển khai mô hình mới này.
Tại Úc, nhiều Tòa án cho phép nộp đơn và tài liệu điện tử, bao gồm cả chứng cứ liên quan Các tài liệu này cần thuộc quyền sở hữu của bên gửi và phải tuân thủ yêu cầu theo mẫu số 11 của Quy tắc tố tụng dân sự thống nhất.
Theo Quy tắc Tố tụng Dân sự (UCPR), Tòa án có quyền xem xét các tài liệu và chứng cứ mà người khởi kiện nộp, bao gồm cả những thông tin chứa bí mật cá nhân, gia đình và kinh doanh Tòa án giải quyết dân sự British Columbia (CRT) là tòa án trực tuyến đầu tiên của Canada, nhưng chỉ xử lý một số tranh chấp nhất định, yêu cầu người nộp đơn cung cấp thông tin cá nhân của nguyên đơn và bị đơn, cùng với mô tả tranh chấp Tương tự, Liên minh châu Âu cũng không có cơ chế giải quyết tranh chấp trực tuyến cho mọi loại tranh chấp, mà chỉ tập trung vào các tranh chấp tiêu dùng, tranh chấp tên miền và những tranh chấp nhỏ, có thể khởi kiện qua nền tảng trực tuyến.
Việt Nam đã phát triển hệ thống nộp đơn khởi kiện trực tuyến qua Cổng thông tin điện tử, nhưng còn hạn chế ở một số tài liệu và chứng cứ chưa thể nộp trực tuyến So với Canada và Liên minh châu Âu, nơi tất cả các tranh chấp theo BLTTDS năm 2015 đều có thể nộp đơn trực tuyến, Việt Nam có nguy cơ quá tải và sai sót trong xử lý thông tin của Tòa án Dù còn nhiều thiếu sót, Việt Nam đang nỗ lực cải thiện phương thức gửi đơn khởi kiện trực tuyến.
Trong bài viết của Trần Ngọc Tuấn (2022), tác giả đề cập đến vấn đề nộp đơn khởi kiện và các tài liệu, chứng cứ liên quan đến bí mật cá nhân và bí mật gia đình thông qua hình thức trực tuyến Bài viết được đăng trên Tạp chí Luật học, số 5/2022, trang 106.
59 “The Civil Resolution Tribunal and strata disputes”, https://www2.gov.bc.ca/gov/content/housing- tenancy/strata-housing/resolving-disputes/the-civil-resolution-tribunal#:~:text=The%20Civil%20Reso, truy cập ngày 24/3/2023
60 Lê Thùy Khanh (2020), “Mô hình Tòa án điện tử một số nước trên thế giới và kinh nghiệm cho Việt Nam”,
Tạp chí Tòa án nhân dân, số 20 (kỳ II tháng 10/2020), tr 37
Theo quy định tại Điều 61 của Bộ luật Tố tụng Dân sự, Tòa án cấp quận (CRT) chỉ có thẩm quyền giải quyết bốn loại tranh chấp: tranh chấp thương tích liên quan đến xe cơ giới với giá trị tối đa 50.000 đô la; khiếu nại nhỏ với giá trị tối đa 5.000 đô la; tranh chấp liên quan đến tài sản chung cư; và tranh chấp giữa các hiệp hội và hợp tác xã với bất kỳ số tiền nào.
Bài viết của Nguyễn Ngọc Hà (2020) đề cập đến cơ chế giải quyết tranh chấp trực tuyến trong Liên minh châu Âu và đưa ra những khuyến nghị cho Việt Nam Tác giả nhấn mạnh sự cần thiết phải gửi đơn khởi kiện mới nhằm phù hợp với xu hướng toàn cầu và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động tư pháp.