Phụ Lục Phần 1 Định nghĩa và vai trò của ngân sách nhà nước Trang 1) Định nghĩa ngân sách nhà nước 2 2) Đặc điểm của ngân sách nhà nước 3 3) Vai trò của ngân sách nhà nước 5 Phần 2 Hệ thống thu ngân s[.]
Trang 1Phụ Lục Phần 1 Định nghĩa và vai trò của ngân sách nhà nước Trang
1) Định nghĩa ngân sách nhà nước 2
2) Đặc điểm của ngân sách nhà nước 3
3) Vai trò của ngân sách nhà nước 5
Phần 2 Hệ thống thu ngân sách nhà nước và thu chi 11
ngân sách nhà nước ở Việt Nam 1) Thu ngân sách nhà nước 11
2) Chi ngân sách nhà nước 14
3) Các nguồn thu ngân sách 18
Phần 3 Thâm hụt ngân sách nhà nước là gì , thực trạng 20
và giải pháp bù đắp hụt ngân sách ở Việt Nam 1) Thâm hụt ngân sách là gì 20
2) Nguyên nhân gây thâm hụt ngân sách 21
3) Gỉai pháp bù đắp thâm hụt ngân sách nhà nước 22
4) Thực trạng thâm hụt Ngân sách ở Việt Nam năm 2009-2012 24
5) Giải pháp chống thâm hụt ngân sách 26
Trang 2
Phần 1 Định nghĩa và vai trò của Ngân sách Nhà nước
1 Định nghĩa Ngân sách Nhà nước
Ngân sách Nhà nước hay Ngân sách Chính phủ là một
phạm trù rất rộng và bao quát Vừa là phạm trù kinh tế, vì trong một hệ thống tài chính thống nhất, Ngân sách Nhà nước là khâu tài chính giữa vị trí chủ đạo Ngân sách Nhà nước cũng là khâu tài chính được hình thành sớm nhất, nó ra đời, tồn tại và phát triển gắn liền với sự ra đời của hệ thống quản lí Nhà nước và sự phát triển của kinh tế hàng hóa, tiền
tệ nên Ngân sách Nhà nước đồng thời là một phạm trù lịch sử,Cho đến nay, thuật ngữ Ngân sách Nhà nước được sử dụng rộng rãi trong đời sống kinh tế, xã hội ở mọi quốc gia Song quan niệm về Ngân sách Nhà nước lại chưa thống nhất, người ta đã đưa ra nhiều định nghĩa về Ngân sách Nhà nước tùy theo các trường phái và các lĩnh vực nghiên cứu
Thuật ngữ Ngân sách nhà nước “Budget” bắt nguồn từ tiếng Anh có nghĩa là cái ví, cái xắc Tuy nhiên trong cuộc sống kinh tế thuật ngữ này đã thoát ly í nghĩa ban đầu vàmang nội dung hoàn toàn mới
Theo quan điểm của những nhà nghiên cứu kinh tế cổ điển: “Ngân sách Nhà nước là một văn kiện tài chính, mô tả các khoản thu và chi của chính phủ được thiết lập hàng năm.”Theo cuốn từ điển bách khoa toàn thư của Liên Xô “cũ” thì ngân sách là:
1.Bảng liệt kê các khoản thu chi bằng tiền trong giai đoạn nhất định của Nhà nước
2.Mọi kế hoạch thu chi bằng tiền bất kỳ một cơ quan, cá nhân nào trong một giai đoạn nhất định
Trang 3Theo quan niệm của các nhà kinh tế Nga:“Ngân sách Nhà nước là bảng liệt kê các khoản thu, chi bằng tiền trong một giai đoạn nhất định của quốc gia”
Cuốn tư liệu Xanh của Pháp được ấn hành nhằm hướng dẫn một số luật định tài chính và thuế, trong đó Ngân sách được hiểu là:
1,Chứng từ dự kiến cho phép các khoản thu chi hàng năm của Nhà nước
2,Toàn bộ tài liệu kế toán mô tả, trình bày các khoản chi phí của nhà nước trong một năm
3,Toàn bộ các khoản trình bày tiền mà một Bộ được cấp trong một năm
Ở Việt Nam cũng có một số quan niệm về Ngân sách Nhà nước
1, Ngân sách Nhà nước là bản dự trù thu chi tài chính của Nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định, thường là một năm
2, Ngân sách Nhà nước là quĩ tiền tệ tập trung của nhà nước, là kế hoạch tài chính cơ bản của Nhà nước
3, Ngân sách Nhà nước là những quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động và sử dụng các nguồn tài chính khác nhau
Theo Luật Ngân sách nhà nước được Quốc hội Việt Nam thông qua năm 2002, Ngân sách Nhà nước được định nghĩa:
“Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.”
Trang 42 Đặc điểm của Ngân sách Nhà nước
Về phương diện kinh tế: NSNN là một kế hoạch tài chính của Nhà nước, bao gồm thu NSNN và chi NSNN Mọi hoạt động của NSNN đều nhằm phân phối và phân phối lại các nguồn tài nguyên quốc gia Nên về mặt kinh tế, NSNN thể hiện các mối quan hệ kinh tế trong phân phối giữa một bên làNhà nước và một bên là các tổ chức, cá nhân Cụ thể
1, Quan hệ kinh tế giữa Ngân sách Nhà nước với các tầng lớp dân cư
Quan hệ này được thể hiện qua việc một bộ phận dân cư thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước bằng việc nộp các khoản thuế, phí, lệ phí Một bộ phận dân cư khác nhận từNgân sách Nhà nước các khoản trợ cấp theo chính sách
2, Quan hệ kinh tế giữa Ngân sách Nhà nước với các doanhnghiệp
Các quan hệ này phát sinh trong quá trình hình thành
nguồn thu của Ngân sách dưới hình thức các loại thuế, phí màdoanh nghiệp phải nộp Đồng thời, Ng sáach chỉ hỗ trợ cho sựphát triển của doanh nghiệp dưới hình thức xây dựng cơ sở
Trang 54, Quan hệ kinh tế giữa ngân sách nhà nước với thị trường tài chính
Quan hệ này phát sinh khi Nhà nước tham gia trên thị
trường tài chính bằng việc phát hành các loại chứng khoán kho bạc Nhà nước nhằm huy động vốn của các chủ thể trong
xã hội để yêu cầu cân đối vốn của ngân sách nhà nước
5, Quan hệ kinh tế giữa ngân sách nhà nước với các tổ chức quốc tế
Thông qua hình thức viện trợ, đầu tư nước ngoài, vay, cho vay,…
Các quan hệ tài chính thuộc ngân sách nhà nước có những đặc điểm chung sau đây:
1, Việc tạo lập và sử dụng Ngân sách Nhà nước luôn gắn liền với quyền lực Nhà nước và việc thực hiện các chức năng của Nhà nước, được Nhà nước tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định
2, Ngân sách Nhà nước luôn gắn chặt với ở hữu Nhà nước
và chứa đựng những lợi ích chung, lợi ích công cộng
3, Ngân sách nhà nước là một quĩ tiền tệ tập trung của Nhànước và được chia thành nhiều quĩ nhỏ, có tác dụng riêng và chỉ sau đó Ngân sách Nhà nước mới dùng để thực hiện các mục đích đã định trước Đây là nét riêng có của Ngân sách Nhà nước so với các quĩ tiền tệ khác
4, Hoạt động thu, chi Ngân sách nhà nước theo nguyên tắckhông hoàn trả trực tiếp là chủ yếu
Ngoài những đặc điểm liên quan đến các quan hệ kinh tế, Ngân sách Nhà nước còn có đặc điểm khác về phương diện pháp lí
Trang 65, Ngân sách Nhà nước vừa là một bảng kế hoạch tài chínhvừa là một “đạo luật đặc biệt” của một quốc gia Việc thiết lậpngân sách nhà nước không chỉ mang tính kĩ thuật nghiệp vụ kinh tế giống như các loại ngân sách thông thường khác mà
nó còn mang tính kĩ thuật pháp lí, Ngân sách nhà nước được soạn thảo và thực hiện bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền, đặc biệt phải được Quốc hội xem xét, biểu quyết thông qua giống như việc ban hành một đạo luật
Đặc điểm này thể hiện mối liên hệ chặt chẽ giữa cơ quan lập pháp và cơ quan hành pháp trong quá trình xây dựng và thực hiện ngân sách Trong đó, cơ quan lập pháp thường có vai trò áp đảo hơn, cơ quan hành pháp chỉ là cơ quan thừa hành thực hiện bảng kế hoạch tài chính mà quốc hội đã thôngqua, nhưng đồng thời phải chịu sự giám sát của quốc hội trong khi thực thi nhiệm vụ ngân sách nhà nước nhằm hạn chế sự lạm quyền của cơ quan hành pháp bảo đảm tính dân chủ, công khai, minh bạch trong hoạt động tài chính nhà
nước
So sánh giữa Luật NSNN với Đạo luật NSNN thường niên Giống nhau ở chỗ chủ thể quyết định đều là Quốc hội Nhưng khác ở: thời gian có hiệu lực; Cơ cấu “đạo luật Ngân sách thường niên” không phải chỉ là bản dự toán các khoản thu chitiền tệ của quốc gia đã được Quốc Hội biểu quyết thông qua
mà còn bao gồm cả văn bản nghị quyết của Quốc Hội về việc thi hành bản dự toán Ngân sách đó trong khi Luật NSNN bao gồm các điều khoản như một văn bản luật thông thường; trình tự lập bản dự toán rất phức tạp, có sự tham gia của rất nhiều chủ thể khác nhau
3 Vai trò của ngân sách nhà nước
Trang 7Ngân sách nhà nước có vai trò rất quan trọng trong toàn
bộ hoạt động kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng và đối ngoại của đất nước Cần hiểu rằng, vai trò của ngân sách nhànước luôn gắn liền với vai trò của nhà nước theo từng giai đoạn nhất định Đối với nền kinh tế thị trường, ngân sách nhànước đảm nhận vai trò quản lí vĩ mô đối với toàn bộ nền kinh
tế, xã hội
Ngân sách nhà nước là công cụ điều chỉnh vĩ mô nền kinh
tế xã hội, định hướng phát triển sản xuất, điều tiết thị trường,bình ổn giá cả, điều chỉnh đời sống xã hội:
Huy động các nguồn tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của NSNN
Đây là vai trò lịch sử mà trong bất kỳ cơ chế nào, thời đại nào Ngân sách Nhà nước cũng cần thực hiện, gắn chặt với sự tồn tại của bộ máy Nhà nước, giúp cho Nhà nước thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của mình
Vai trò này được xác định trên cơ sở bản chất kinh tế của Ngân sách Nhà nước trong mọi hoạt động, mọi lĩnh vực của Nhà nước để thực hiện mục tiêu xác định đều cần đến nguồn tài chính từ việc thu thuế và các hình thức thu ngoài thuế Hay nói cách khác, một nền tài chính quốc gia lành mạnh phảidựa chủ yếu vào nguồn thu từ nội bộ nền kinh tế quốc
dân.Tất cả các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước đều được đáp ứng qua các nguồn thu từ thuế, phí và các hình thức thu khácnhư: vay mượn, viện trợ nước ngoài, bán tài nguyên quốc gia,thu khác vv Song thực tế các hình thức thu ngoài thuế đó
có rất nhiều hạn chế, bị ràng buộc bởi nhiều điều kiện Do đó thuế được coi là khoản thu quan trọng nhất vì khoản thu này mang tính chất ổn định và khi nền kinh tế càng phát triển thì
Trang 8khoản thu này càng tăng Ở nước ta, Thuế thực sự trở thành nguồn thu chủ yếu của Ngân sách Nhà nước
Ngân sách Nhà nước được xem là quĩ tiền tệ tập trung quan trọng nhất của Nhà nước được dùng để giải quyết
những nhu cầu chung của Nhà nước về kinh tế, văn hóa, giáodục, y tế, xã hội, hành chính, an ninh và quốc phòng Tuy nhiên, việc huy động nguồn tài chính này cần phải quan tâm đến ba vấn đề cơ bản Đó là:
Một, mức động viên vào Ngân sách Nhà nước đối với các
thành viên trong xã hội bằng hình thức thu thuế và ngoài thuế cần phải hợp lí Mức thu cao hay thấp đều có tác động tiêu cực
Hai, tỷ lệ động viên vào Ngân sách Nhà nước đối với GDP
vừa đảm bảo hợp lí với tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế, vừa đảm bảo cho đơn vị cơ sở có điều kiện tích tụ vốn để mở rộng, tái sản xuất
Ba, các công cụ kinh tế được sử dụng để tạo nguồn thu
cho Ngân sách nhà Nước và thực hiện các khoản chi tiêu của Ngân sách Nhà nước
Quản lí điều tiết vĩ mô nền kinh tế
Ngân sách Nhà nước được sử dụng như là công cụ tác động vào cơ cấu kinh tế nhằm đảm bảo cân đối hợp lí của cơ cấu kinh tế và sự ổn định của chu kỳ kinh doanh Để thực hiện vai trò này, một trong những công cụ quan trọng mà nhànước sử dụng là chính sách thuế Trước xu thế phát triển mấtcân đối của các ngành, lĩnh vực trong nền kinh tế, chính sách thuế được đặt ra không chỉ nhằm mang lại số thu đơn thuần cho ngân sách mà yêu cầu cao hơn là qua thu góp phần thực hiện chức năng việc kiểm kê, kiểm soát, quản lí hướng dẫn và
Trang 9khuyến khích phát triển sản xuất, mở rộng lưu thông đối với tất cả các thành phần kinh tế theo hướng phát triển của kế hoạch Nhà nước, góp phần tích cực vào việc điều chỉnh các mặt mất cân đối lớn trong nền kinh tế quốc dân
Nội dung điều tiết của thuế gồm hai mặt: Kích thích và hạn chế Nhà nước đã sử dụng chính sách thuế một cách linh hoạttrong từng thời kỳ nhất định, bằng việc tác động vào cung-cầu nhằm điều chỉnh chu kỳ kinh doanh – một đặc trưng vốn
có của nền kinh tế thị trường
Khi nền kinh tế suy thoái, tức là khi đầu tư ngừng trệ, sản xuất và tiêu dùng đều giảm thì Nhà nước dùng thuế để kích thích đầu tư và khuyến khích tiêu dùng
- Bằng việc giảm thuế đánh vào sản xuất, giảm thuế đối với hàng sản xuất ra để khuyến khích tạo lợi nhuận, kíchthích việc đầu tư vào sản xuất
- Bằng việc giảm thế đánh vào tiêu dùng nhằm khuyến khích tiêu dùng
- Để hạn chế và gây áp lực đối với việc lưu giữ vốn khôngđưa vào đầu tư, có thể tăng thuế đánh vào thu nhập về tiền gửi tiết kiệm và thu nhập về tài sản dự trữ, từ đó sẽ khuyến khích việc đưa vốn vào đầu tư, sản xuất kinh doanh
- Chính phủ có thể áp dụng các chính sách ưu đãi,giảm nhẹ hoặc miễn thuế nhằm khuyến khích phát triển
những ngành nghề hoặc vùng cần ưu tiên phát triển, ví
dụ các ngành kinh tế mới (công nghệ sinh học, tin học), các ngành trọng điểm (sản xuất hàng xuất khẩu), các vùng kinh tế ở vùng sâu vùng xa cần hỗ trợ phát triển đểđảm bảo đời sống người dân ở đó
Trang 10- Thực hiện miễn thuế cho các doanh nghiệp mới thành lập đi vào hoạt động nhằm hỗ trợ, kích thích nền kinh tế phát triển
Khi nền kinh tế hưng thịnh, để ngăn chặn nguy cơ một nềnkinh tế “nóng” phát triển dẫn đến lạm phát và khủng hoảng thừa thì Nhà nước dùng thuế để giảm tốc độ đầu tư ồ ạt và giảm bớt mức tiêu dùng của xã hội
Ví dụ: Để hạn chế nhập khẩu hàng xa xỉ, Nhà nước đánh thuế nhập khẩu cao kèm theo thuế tiêu thụ đặc biệt đối với mặt hàng ô tô, máy bay… hoặc với các mặt hàng đặc biệt như: rượu, bia, thuốc lá … nhằm hạn chế sự tiêu thụ, hạn chếcác tác hại tiêu cực với người tiêu dùng Nhờ đó không những
có thể đảm bảo sự cân đối, công bằng trong nền kinh tế mà còn góp phần quản lí các vấn đề về an sinh xã hội
Song việc tăng thuế phải được xem xét trong một giới hạn cho phép để đảm bảo vừa tăng nguồn thu cho Ngân sách Nhànước vừa điều chỉnh cơ cấu ngành nghề hợp lí Như vậy, có thể thấy sự tác động của thuế có ảnh hưởng rất lớn đến nền kinh tế, đến việc điều tiết kinh tế thị trường của Nhà nước Thông qua thuế, Nhà nước thực hiện định hướng phát triển sản xuất Chính sách thuế có định hướng phân biệt, có thể góp phần tạo ra sự phát triển cân đối hài hoà giữa các ngành,các khu vực, các thành phần kinh tế, làm giảm bớt chi phí xã hội và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Trong nền kinh tế thị trường xảy ra các chu kỳ kinh doanh đó là chu kỳ dao động lên xuống về mức độ thất nghiệp và tỷ lệ lạm phát, sự ổn định nền kinh tế với tình trạng có đầy đủ công ăn việc làm, lạm phát ở mức thấp để thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng bềnvững là hướng phấn đấu nỗ lực của mọi chính phủ nhằm san bằng chu kỳ kinh doanh, đưa giá cả về mức ổn định
Trang 11 Về kinh tế
Ngân sách Nhà nước bảo hộ hợp lí nền sản xuất trong nướctránh khỏi sự cạnh tranh khốc kiệt từ bên ngoài được coi là hết sức cần thiết đối với các nước Điều này được thể hiện rõ nét thông qua thuế xuất nhập khẩu Để kích thích sản xuất trong nước phát triển, kích thích sản xuất hàng hoá xuất
khẩu, nhà nước đánh thuế rất thấp hoặc không đánh thuế vào hàng xuất khẩu Khuyến khích xuất khẩu hàng hoá đã qua chế biến, hạn chế xuất khẩu nguyên liệu thô Đánh thuế nhập khẩu thấp đối với hàng hoá máy móc thiết bị trong nướcchưa sản xuất được và đánh thuế nhập khẩu cao đối với hànghoá máy móc thiết bị trong nước đã sản xuất được hoặc hànghoá tiêu dùng xa xỉ
Hiện nay, xu hướng hội nhập kinh tế đang phát triển mạnh
mẽ ở trong khu vực và trên thế giới Sự ưu đãi, các hiệp định
về thuế, tính thông lệ quốc tế của chính sách thuế có thể làm gia tăng sự hoà nhập kinh tế giữa một số quốc gia với khu vực và cộng đồng quốc tế
Trước sự đổi mới mạnh mẽ của cơ chế thị trường đòi hỏi hàng loạt các chính sách kinh tế, tài chính phải thay đổi cho phù hợp, có sức khả thi, hiệu quả hơn trong nền kinh tế thị trường
Trang 12tế-xã hội Do vậy, cần phải có những biện pháp phân phối lại của cải xã hội nhằm hạn chế sự phân hoá này, làm lành mạnh
xã hội Chính phủ thường sử dụng các biện pháp tác động tới thu nhập để thiết lập lai sự công bằng xã hội, điều chỉnh thu nhập của các nhóm dân cư khác nhau bằng cách trợ cấp thu nhập cho những người có thu nhập thấp hoặc hoàn toàn
không có thu nhập thông qua các quĩ trợ cấp thất nghiệp, cung cấp hàng hoá công cộng…
Một cách khác, Nhà nước thực hiện vai trò điều chỉnh vĩ môtrong lĩnh vực tiền lương và thu nhập thông qua hình thức thuthuế thu nhập cá nhân theo phương thức lũy tiến, thuế thu nhập doanh nghiệp, Nhà nước thực hiện điều tiết thu nhập, phân phối lại cho những đối tượng có thu nhập thấp
Một khía cạnh khác của chính sách thuế nhằm điều chỉnh thu nhập là các khoản thuế đánh vào tiêu dùng: Thuế tiêu thụđặc biệt, thuế Giá trị gia tăng Với những hàng hóa dịch vụ thiết yếu việc giảm thuế sẽ có lợi cho người nghèo hơn và sự chênh lệch về thu nhập cũng được giảm bớt Trái lại những mặt hàng xa xỉ, cao cấp việc tăng thuế sẽ góp phần phân phốilại một bộ phận thu nhập của người giàu trong xã hội Tuy nhiên, khi sử dụng công cụ thuế để điều chỉnh thu nhập, mứcthu nên xây dựng hợp lí tránh tình trạng điều tiết quá lớn làm giảm khát vọng làm giàu của nhà kinh doanh và giảm khả năng tăng trưởng kinh tế của đất nước
Về thị trường
Ngân sách Nhà nước là công cụ điều tiết thị trường, bình
ổn giá cả và kiềm chế lạm phát
Trang 13Nhà nước thực hiện lập các quĩ dự trữ về hàng hoá, vật tư thiết yếu, các quĩ dự phòng tài chính (kể cả bằng vàng và ngoại tệ) để ổn định kinh tế xã hội khi có sự biến động do thiên tai, tai hoạ lớn mà Nhà nước cần can thiệp, nhằm tăng tính chủ động cho Nhà nước trong việc cân đối quĩ tiền tệ quốc gia khi thực hiện giải quyết các vấn đề cấp bách Đồng thời, hạn chế tình trạng NSNN trong một giai đoạn có thể bị thậm chi hoặc thặng dư quá lớn
Ví dụ: Tính đến tháng 11/2012 Tổng cục Dự trữ Nhà nước
đã chỉ đạo các đơn vị nhập đủ 191.550 tấn gạo và 80.000 tấnthóc, hoàn thành 100% kế hoạch được giao; về kết quả xuất đổi hàng, thóc được 68.019 tấn (đạt 81,2%), gạo được
86.477 tấn, đạt 62,1%; triển khai việc xuất 5.000 tấn gạo quàtặng đến nhân dân Triều Tiên; xuất 4.000 tấn gạo viện trợ cho các tỉnh Thanh Hóa và Nghệ An khắc phục hậu quả thiên tai; mua vật tư, thiết bị, đã nhập được 185.000 chiếc phao tròn tại các đơn vị; thương thảo hợp đồng với các nhà thầu trúng thầu cung cấp thiết bị chữa cháy rừng, nhà bạt nhẹ theo kết quả đấu thầu được Bộ phê duyệt
Tính đến ngày 25/3/2013, Tổng cục dự trữ quốc gia đã hoàn thành việc xuất cấp 29.092 tấn gạo hỗ trợ cho các địa phương, trong dịp Tết Nguyên đán và giáp hạt năm 2013 và
750 tấn gạo (đợt 1) cho Dự án Đầu tư và phát triển rừng, tại
4 huyện vùng cao núi đá tỉnh Hà Giang…
Đặc điểm nổi bật của nền kinh tế thị trường là luôn biến động và bị chi phối mạnh mẽ bởi các quy luật thi trường với các yếu tố cung cầu, giá cả thường xuyên biến đổi Sự mất cân đối giữa cung - cầu sẽ làm cho giá cả tăng lên hoặc giảm đột biến và gây ra biến động trên thị trường, dẫn đến sự dịch chuyển vốn của các doanh nghiệp từ ngành này sang ngành khác, từ địa phương này sang địa phương khác Việc dịch
Trang 14chuyển vốn hàng loạt sẽ tác động tiêu cực đến cơ cấu kinh tế,nền kinh tế phát triển không cân đối Do đó, Nhà nước phải
sử dụng ngan sách để can thiệp và thị trường
Đối với thị trường hàng hoá, dự trữ nhà nước đóng vai trò không thể thiếu nhất là trong cơ chế thị trường Giá cả do thị trường quyết định, phụ thuộc và quan hệ cung – cầu và các yếu tố khác Để bảo vệ lợi ích của người sản xuất và người tiêu dùng, kích thích sản xuất phát triển nhà nước cần theo dõi biến động giá cả trên thị trường và phải có nguồn dự trữ hàng hóa, tài chính để điều chỉnh kịp thời Cơ chế điều tiết: Khi giá của hàng hoá nào lên cao, để kìm hãm và chống đầu
cơ, Chính phủ đưa dự trữ của hàng hoá ấy ra để thị trường đểtăng cung, dẫn đến giảm giá, kiềm chế lạm phát Còn khi giá của một hàng hoá giảm mạnh, có khả năng gây thiệt hại cho người sản xuất, Chính phủ sẽ bỏ tiền ra mua các hàng hoá
đó Bên cạnh đó, bằng công cụ thuế và chính sách chi tiêu Ngân sách Nhà nước, Chính phủ có thể tác động vào tổng cung hoặc tổng cầu để góp phần ổn định gái cả trên thị
trường
Ví dụ: Bộ Công Thương ban hành văn bản số CNNg triển khai thực hiện các biện pháp bình ổn giá cả mặt hàng thép, góp phần kiềm chế lạm phát trong năm 2010 Bình ổn giá xăng trong cuối năm 2010 để tránh việc giá cả các mặt hàng khác tăng nhanh trong dịp tết, tranh nguy cơ lạm phát trong đầu năm 2011…
3705/BCT-Đối với thị trường tiền tệ và thị trường vốn, Nhà nước góp phần kiểm soát lạm phát
Nguyên nhân của lạm phát có thể do cung cầu làm cho giá
cả hàng hoá tăng lên hoặc do chi phí đầu vào tăng Thuế được sử dụng để điều chỉnh lạm phát, ổn định giá cả thị
Trang 15trường Nếu cung nhỏ hơn cầu thì Nhà nước dùng thuế để điều chỉnh bằng cách giảm thuế đối với các yếu tố sản xuất, giảm thuế thu nhập để kích thích đầu tư sản xuất ra nhiều khối lượng sản phẩm nhiều hơn Đồng thời tăng thuế đối với hàng hoá tiêu dùng để giảm bớt cầu Nếu lạm phát do chi phí tăng, gia tăng thất nghiệp, sự trì trệ của tốc độ phát triển kinh tế, giá cả đầu vào tăng, Nhà nước dùng thuế hạn chế tăng chi phí bằng cách cắt giảm thuế đánh vào chi phí, kích thích tăng năng suất lao động
Một nguyên nhân khác gây ra lạm phát có thể xuất phát từ lĩnh vực thu chi Ngân sách Nhà nước Nếu đồng vốn Ngân sách được sử dụng hợp lí, hiệu quả thì sẽ có tác động tích cưc, ngượi lại sẽ gây ra bất ổn trên thị trường, thúc đẩy lạm phát tăng Việc phát hành thêm tiền để bù đắp thâm hụt
Ngân sách Nhà nước là nguyên nhân trực tiếp khiến lạm phát tăng Và sự cân bằng của Ngân sách Nhà nước sẽ có tác độngđến sự cân bằng của cán cân thanh toán quốc tế do sự cân bằng của Ngân sách tác động trực tiếp đến sự cân bằng của cán cân thương mại; mức độ thực hiện cân bằng Ngân sách Nhà nước nói lên khả năng chi trả các khoản nợ nước ngoài đến hạn
Phần 2 HỆ THỐNG THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ THU
CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM1) Thu ngân sách nhà nước
Khái niệm thu ngân sách nhà nước
Để có kinh phí chi cho mọi hoạt động của mình, nhà nước
đã đặt ra các khoản thu (các khoản thuế khóa) do mọi công dân đóng góp để hình thành nên quĩ tiền tệ của mình Thực chất, thu ngân sách nhà nước là việc nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia
Trang 16hình thành quĩ ngân sách nhà nước nhằm thỏa mãn các nhu cầu của nhà nước.
Theo Luật NSNN hiện hành, nội dung các khoản thu NSNN bao gồm:
- Thuế, phí, lệ phí do các tổ chức và cá nhân nộp theo quy định của pháp luật;
- Các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước;
- Các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân;
- Các khoản viện trợ;
- Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật
Đặc điểm thu ngân sách nhà nước
- Thu ngân sách nhà nước là tiền đề cần thiết để duy trì quyền lực chính trị và thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước Mọi khoản thu của nhà nước đều được thể chế hóabởi các chính sách, chế độ và pháp luật của nhà nước;
- Thu ngân sách nhà nước phải căn cứ vào tình hình hiện thực của nền kinh tế; biểu hiển ở các chỉ tiêu tổng sản phẩm quốc nội GDP, giá cả, thu nhập, lãi suất, v.v
- Thu ngân sách nhà nước được thực hiện theo nguyên tắc hoàn trả không trực tiếp là chủ yếu
- Thu ngân sách theo hai phương thức: tự nguyện và bắt buộc
Nội dung thu ngân sách nhà nước:
1.Thu thuế
Trang 17Thuế là một khoản đóng góp bắt buộc cho nhà nước do luật quy định đối với các pháp nhân và thể nhân nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu của nhà nước Thuế phản ánh các quá trình phân phối lại thu nhập trong xã hội,thể hiện các mối quan hệ tài chính giữa nhà nước với các pháp nhân và thể nhân trong phân phối các nguồn tài chính và là công cụ cơ bản thực hiện phân phối tài chính.
2 Phí và lệ phí
Phí và lệ phí là khoản thu có tính chất bắt buộc, nhưng mang tính đối giá, nghĩa là phí và lệ phí thực chất là khoản tiền mà mọi công dân trả cho nhà nước khi họ hưởng thụ các dịch vụ do nhà nước cung cấp So với thuế, tính pháp lí của phí và lệ phí thấp hơn nhiều Phí gắn liền với vấn đề thu hồi một phần hay toàn bộ chi phí đầu tư đối với hàng hóa dịch vụcông cộng hữu hình Lệ phí gắn liền với việc thụ hưởng nhữnglợi ích do việc cung cấp các dịch vụ hành chính, pháp lí cho các thể nhân và pháp nhân
3 Các khoản thu từ các hoạt động kinh tế của nhà nướcCác khoản thu này bao gồm:
• Thu nhập từ vốn góp của nhà nước vào các cơ sở kinh
tế có vốn góp thuộc sở hữu nhà nước;
• Tiền thu hồi vốn tại các cơ sở của nhà nước;
• Thu hồi tiền cho vay của nhà nước
4 Thu từ hoạt động sự nghiệp
Các khoản thu có lãi và chênh lệch từ các hoạt động của các cơ sở sự nghiệp có thu của nhà nước
5 Thu từ bán hoặc cho thuê tài nguyên, tài sản thuộc sở hữu nhà nước
Trang 18Khoản thu này mang tính chất thu hồi vốn và có một phần mang tính chất phân phối lại, vừa có tính chất phân phối lại, vừa có tác dụng nâng cao hiệu quả sử dụng tài sản quốc gia vừa tăng nguồn thu cho ngân sách nhà nước Các nguồn thu
từ bán hoặc cho thuê tài sản, tài nguyên, thiên nhiên; thu về bán tài sản thuộc sở hữu nhà nước
6 Thu từ phạt, tịch thu, tịch biên tài sản
Các khoản thu này cũng là một phần thu quan trọng của thu ngân sách nhà nước và được pháp luật quy định
Yếu tố ảnh hưởng thu ngân sách nhà nước
- Thu nhập GDP bình quân đầu người:đây là nhân tố quyết định đến mức động viên của NSNN;
- Tỷ suất doanh lợi trong nền kinh tế:đây là chi tiêu phản ánh hiểu quả của đầu tư phát triển kinh tế,tỉ suất này càng lớn thì nguồn tài chính càng lớn,do đó thu NSNN phụ thuộc vào mức độ trang trải các khoản chi phí của nhà nước;
- Tiềm năng về tài nguyên thiên nhiên:đây là yếu tố làm tăng thu NSNN,ảnh hưởng đến việc năng cao tỉ suất thu;
- Tổ chức bộ máy thu ngân sách:nhân tố này ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả thu
Các giải pháp tăng thu ngân sách nhà nước
1 Một là, trong khi khai thác, cho thuê, nhượng bán tài sản, tài nguyên quốc gia tăng thu cho ngân sách, nhà nước cần phải dành kinh phí chính đáng để nuôi dưỡng, tái tạo và phát triển các tài sản, tài nguyên ấy, không làm cạn kiệt và phá hủy tài sản, tài nguyên vì mục đích trước mắt
Trang 192 Hai là, chính sách thuế phải vừa huy động được nguồnthu cho ngân sách nhà nước, vừa khuyến khích tích tụ vốn cho doanh nghiệp và dân cư.
3 Ba là, chính sách vay dân để bù đắp thiếu hụt ngân sách nhà nước phải được đặt trên cơ sở thu nhập và mức sống của dân
4 Bốn là, dùng ngân sách nhà nước đầu tư trực tiếp vàomột số doanh nghiệp quan trọng trong những lĩnh vực then chốt, nhằm tạo ra nguồn tài chính mới
5 Năm là, nhà nước cần có chính sách tiết kiệm, khuyếnkhích mọi người tiết kiệm tiêu dùng, tinh giản bộ máy, cải cách hành chính để tích lũy vốn chi cho đầu tư
2) Chi ngân sách nhà nước
Khái niệm chi ngân sách nhà nước
Chi ngân sách nhà nước là việc phân phối và sử dụng quĩ ngân sách nhà nước nhằm đảm bảo thực hiện chức năng của nhà nước theo những nguyên tắc nhất định
Chi ngân sách nhà nước là quá trình phân phối lại các
nguồn tài chính đã được tập trung vào ngân sách nhà nước
và đưa chúng đến mục đích sử dụng Do đó, Chi ngân sách nhà nước là những việc cụ thể không chỉ dừng lại trên các định hướng mà phải phân bổ cho từng mục tiêu, từng hoạt động và từng công việc thuộc chức năng của nhà nước
Quá trình của chi ngân sách nhà nước
1 Quá trình phân phối: là quá trình cấp phát kinh phí từ ngân sách nhà nước để hình thành các loại quĩ trước khi đưa vào sử dụng;