Chi tiết trong tác phẩm báo chí

Trong bài nghiên cứu Tin trên báo, từ một nhận định có tính cảnh báo: “Trước một sự kiện trong thực tế, từ việc lựa chọn chi tiết của tác giả có thể dẫn tới những cách hiểu rất khác nha

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trong luận án là trung thực Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố ở bất kỳ công trình khoa học nào khác

Tác giả luận án

TRẦN QUANG HẢI

Trang

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: Tác phẩm báo chí và chi tiết trong tác phẩm báo chí 10

1.1 Tác phẩm báo chí 11

1.2 Chi tiết trong tác phẩm báo chí 19

Chương 2: Chi tiết trong tác phẩm tin, bình luận, phóng sự đoạt giải báo chí toàn quốc giai đoạn 1991 - 2005 58

2.1 Đời sống kinh tế - xã hội và diện mạo báo chí Việt Nam giai đoạn 1991 - 2005 58

2.2 Việc sử dụng chi tiết trong tin, bình luận, phóng sự qua các tác phẩm đoạt giải báo chí toàn quốc giai đoạn 1991 - 2005 68

Chương 3: Nâng cao chất lượng và hiệu quả của việc sử dụng chi tiết trong tác phẩm báo chí 124

3.1 Nghệ thuật sử dụng chi tiết qua các tác phẩm đoạt giải báo chí toàn quốc giai đoạn 1991 - 2005 124

3.2 Những yêu cầu đặt ra và một số giải pháp nâng cao chất lượng và

hiệu quả của chi tiết trong tác phẩm báo chí 149

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 173

Danh mục công trình đã công bố của tác giả liên quan đến luận án176 Tài liệu tham khảo 178

Phần phụ lục 1

177

CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Giải báo chí toàn quốc:

Thông tấn xã Việt Nam:

Báo Sài Gòn Giải phóng:

Tạp chí Quốc phòng toàn dân:

Tạp chí Văn hóa - Văn nghệ Công an:

Khoa học Xã hội và Nhân văn:

Giải BCTQ TTX VN Báo SGGP Tạp chí QPTD Tạp chí VH-VN CA

KH XH & NV

nào đều được tạo nên bởi một loạt các yếu tố nội dung gồm: đề tài, chủ đề,

sự kiện, chi tiết và các yếu tố hình thức như thể loại, kết cấu, giọng điệu, ngôn ngữ Từng yếu tố trên, một mặt chịu sự chi phối của các yếu tố khác trong hệ thống, mặt khác bản thân cũng có sự chi phối và tác động qua lại với các yếu tố đó Trong các mối quan hệ này, chi tiết - với tư cách là bộ phận nhỏ nhất - nhưng lại đóng vai trò là một vật liệu cơ bản và chủ yếu cấu thành nên tác phẩm

Theo cách nhìn thông thường, chi tiết có vẻ chỉ như là một con ốc, một cái đinh vít trong một cỗ máy và không mấy quan trọng Nhưng trên thực tế, yếu tố nhỏ, bình thường đó nếu được người làm báo quan tâm thích đáng và biết cách sử dụng, có thể tạo nên những công năng rất lớn, mang những sức mạnh không ngờ và một sức hấp dẫn bí ẩn cho một tác phẩm báo chí hoặc cả thể loại báo chí nói chung Vai trò của chi tiết trong các tác phẩm báo chí là không thể phủ nhận

Tuy nhiên, theo tìm hiểu bước đầu của tác giả luận án, cho đến nay, về phương diện lý thuyết, cả ở trong và ngoài nước, chi tiết vẫn chưa được xem xét như là một đối tượng nghiên cứu chuyên biệt và hệ thống Bên cạnh đó, việc vận dụng những hiểu biết về tầm quan trọng của chi tiết vào thực tiễn sáng tạo tác phẩm báo chí cũng chưa được các nhà báo quan tâm một cách đầy đủ

Từ nhận thức và lý do trên, tác giả luận án quyết định chọn đề tài:

“Chi tiết trong tác phẩm báo chí” làm đối tượng nghiên cứu Hy vọng đây

sẽ là một công trình bước đầu góp phần lý giải về yếu tố chi tiết trong tác phẩm báo chí cả trên phương diện lý luận cũng như thực tiễn sâu sắc hơn Từ

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Dù đang thiếu những công trình chuyên biệt nghiên cứu về chi tiết như

đã nói, nhưng trong mấy năm gần đây, vấn đề trên cũng ít nhiều đã được một

số tác giả trong và ngoài nước quan tâm trên cả bình diện lý thuyết và thực tiễn

Ở bình diện lý thuyết, nhìn một cách khái lược, có thể tạm chia thành các xu hướng sau đây:

Hướng thứ nhất, tiếp cận chi tiết ở bình diện khái niệm

Xác định nội hàm của khái niệm chi tiết, nhà nghiên cứu Tạ Ngọc Tấn

trong cuốn sách Từ lý luận đến thực tiễn báo chí định nghĩa: “Chi tiết là

những bộ phận nhỏ nhất của sự kiện Chi tiết có thể là một hành vi, một lời nói, một cử chỉ của con người, một sự vật hay một trạng thái cụ thể của hoàn cảnh diễn ra sự kiện” [113, tr 149]

Hướng thứ hai, tiếp cận chi tiết ở bình diện đặc trưng, tính chất

Nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Thoa trong khi phân tích “các nhóm đối tượng phản ánh trong phóng sự” đã phân chia chi tiết theo hai nhóm đối tượng phản ánh Theo tác giả, ở nhóm có đối tượng phản ánh là “việc”, “có chi tiết tả, chi tiết thuật (kể), chi tiết luận - bàn, chi tiết lấp đầy” [66, tr 162]

Ở nhóm các đối tượng phản ánh là “người”, tác giả cho rằng: “có chi tiết ngoại hình, chi tiết nội tâm, chi tiết hành động, chi tiết về hoàn cảnh, bối cảnh lịch sử, xã hội; chi tiết tình huống thử thách, biến cố xã hội v.v mà con người đó xuất hiện” [66, tr 171-173]

Hướng thứ ba, tiếp cận chi tiết ở bình diện vai trò, tầm quan trọng và

chức năng

Trong cuốn sách Viết báo như thế nào?, tác giả Đức Dũng nêu ra các

nhau của chi tiết như “chi tiết tương đối quan trọng, chi tiết rất quan trọng, chi tiết không quan trọng lắm và chi tiết không quan trọng…” [12, tr 72, 73] Cùng với việc đưa ra các mức độ quan trọng khác nhau của chi tiết như đã nêu trên, tác giả đặt ra yêu cầu “phải xác định cho được các mức độ quan trọng của các chi tiết để bố trí, sắp xếp chúng trong tác phẩm; thậm chí đưa những chi tiết quan trọng vào đầu đề tác phẩm, hoặc trình bày các chi tiết theo mốc thời gian tuyến tính hoặc phi tuyến tính” [12, tr.74]

Tác giả Hữu Thọ trong cuốn sách Công việc của người viết báo, khẳng

định: “Cùng với sự kiện, chi tiết có ý nghĩa thể hiện tư tưởng chủ đề của bài viết” [118, tr 119]; “Những chi tiết độc đáo làm người đọc càng hứng thú, hướng người đọc tới những tư tưởng và hành động nhất định Một chi tiết nhỏ không chính xác, một nhận định thoáng qua vội vàng có khi làm hại một chân lý lớn” Trả lời câu hỏi vì sao phải có sự lựa chọn chi tiết, cũng theo tác giả: “Mỗi vấn đề có nhiều sự kiện, mỗi sự kiện lại có nhiều chi tiết nên cần phải có sự lựa chọn những chi tiết nói lên bản chất của sự kiện” [118, tr 120] Vì vậy, tác giả cho rằng:

… phải có phương pháp đánh giá các chi tiết, nhưng việc đánh giá chi tiết đúng, sai đến đâu lại phụ thuộc vào trình độ chính trị, vốn sống của từng người và còn do sự kết hợp với các phương pháp khác để có thể tiến tới bản chất vấn đề, nghĩa là phải gọi đúng tên của chi tiết được quan sát [118, tr 124]

Còn theo tác giả Tạ Ngọc Tấn trong cuốn sách vừa dẫn ở trên, thì “Chi tiết

là các đơn vị vật liệu để tạo nên sự kiện; là cái khách quan ban đầu để tạo thành

khác như cách thức, kinh nghiệm, yêu cầu về khai thác, lựa chọn và sử dụng chi tiết trong tác phẩm báo chí cũng được các nhà nghiên cứu lý thuyết quan tâm Khi đề cập đến các thủ thuật trong sáng tạo tác phẩm báo chí, tác giả

người Nga A.A Chertưchơnưi trong cuốn sách Các thể loại báo chí, nêu

kinh nghiệm: “cần phải chi tiết hóa - tức là phát hiện và chú trọng đến những chi tiết quan trọng của hiện tượng, quá trình, tình huống ” [6, tr 16]

Nhà nghiên cứu báo chí Nga E.P Prôkhôrốp cho rằng: “ một trong những biểu hiện về năng khiếu của nhà báo chính là ở kỹ năng phát hiện và nhận ra các chi tiết và tình tiết tiêu biểu”; và tác giả khẳng định: “đây là một trong các phẩm chất rất cần thiết của nhà báo” [96, tr 272]

Trong bài nghiên cứu Tin trên báo, từ một nhận định có tính cảnh báo:

“Trước một sự kiện trong thực tế, từ việc lựa chọn chi tiết của tác giả có thể dẫn tới những cách hiểu rất khác nhau, thậm chí có những cách đánh giá, giải thích về tính chất của sự kiện trái ngược nhau ”, tác giả Nguyễn Tiến Hài đã nêu ra một yêu cầu: “Tính khách quan của sự kiện phải được bảo đảm trên nguyên tắc là cả các chi tiết được phản ánh đều có thật, vì vậy, các nhận định, phán đoán, suy luận đều phải xuất phát từ những chi tiết có thật đó” [59, tr 149]

Tác giả Karen Storơkan, khi bàn về nghệ thuật thuyết phục và nghệ thuật

dùng chi tiết đã lưu ý:

Nghệ thuật dùng chi tiết là nghệ thuật khám phá chi tiết trong những văn cảnh rộng lớn của những hình tượng duy nhất, nó tuỳ thuộc trực tiếp ở tài năng của tác giả, ở năng lực biết vạch rõ hiện thực chân xác bằng sự miêu tả bên ngoài cũng như bằng sự xem xét sâu sắc bên

phân tán sự chú ý của người đọc và làm yếu tính năng động của toàn bài [109, tr 95-97]

Điểm qua hệ thống tư liệu liên quan đến đối tượng nghiên cứu, tác giả luận

nó Hiện ở thư viện của Học viện Báo chí và Tuyên truyền là cơ sở đào tạo báo chí có bề dày ở Việt Nam mới chỉ có hai công trình nghiên cứu dưới dạng luận văn về chi tiết với tư cách là đối tượng khảo sát chuyên biệt Mặt khác, các công trình đó cũng chỉ mới dừng lại ở bước khám phá ban đầu, cụ thể là

Trong luận văn tốt nghiệp cử nhân Báo chí “Chi tiết trong tác phẩm

phóng sự báo chí”(năm 1995), tác giả Vũ Thu Thuỷ đã tiếp cận chi tiết trên

một số vấn đề như: vai trò của chi tiết; một số dạng chi tiết cơ bản trong phóng sự; tìm hiểu việc sử dụng chi tiết trong một số tác phẩm phóng sự trên một số tờ báo in và đưa ra những nhận xét, đánh giá về việc sử dụng chi tiết của các tác giả Đây là công trình đầu tiên vận dụng lý thuyết vào

Với luận văn Thạc sĩ báo chí có tên gọi:“Chi tiết trong phóng sự báo

chí” (năm 2000), bản thân tác giả luận án đã xử lý đề tài trên với một cái

nhìn bao quát hơn; trong đó bước đầu đưa ra các tiêu chí để định rõ một số dạng, hệ và kiểu chi tiết trong thể loại phóng sự; khảo sát thực tiễn sử dụng chi tiết trong phóng sự ở một số tờ báo và tạp chí; phân tích nghệ thuật lựa chọn và sử dụng chi tiết; từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy hiệu quả của việc lựa chọn và sử dụng chi tiết đối với thể loại phóng sự Do khả năng người thực hiện có hạn và điều kiện chưa cho phép, nên luận văn cũng mới chỉ dừng lại ở mức độ nghiên cứu mang tính khám phá bước đầu

Từ các ý kiến, quan điểm của các tác giả qua những tác phẩm và công trình trên, tác giả luận án bước đầu xin có một số nhận xét như sau:

Thứ nhất, trong các giáo trình hiện nay về báo chí ở trong nước cũng

như các giáo trình, tài liệu từ nước ngoài được dịch ra tiếng Việt, số trang dành cho việc nghiên cứu về chi tiết còn chưa nhiều Điểm đáng chú ý là, cho đến nay, cả ở trong và ngoài nước chưa có một công trình nào nghiên cứu về chi tiết với tư cách là một đối tượng độc lập và chuyên biệt

Thứ hai, các công trình khoa học đó, nếu có đề cập đến chi tiết cũng

mới chỉ dừng lại ở những đánh giá khái quát Nhiều vấn đề về chi tiết trên cả hai bình diện lý thuyết và thực tiễn - theo thiển nghĩ của tác giả - cần được trực tiếp tìm hiểu và đào sâu hơn Chẳng hạn như các vấn đề: đặc điểm và các tính chất của chi tiết; các yếu tố trong tác phẩm báo chí chi phối chi tiết; mối quan hệ giữa bối cảnh xã hội - thời đại; giữa tác phẩm báo chí cũng như từng thể loại cụ thể với chi tiết; những yêu cầu đặt ra trong việc khai thác, lựa chọn và sử dụng chi tiết để nâng cao chất lượng và hiệu quả của tác

có sự vận động của quan niệm và tư duy về chi tiết qua nhiều chặng đường khác nhau của đời sống báo chí, hay vấn đề phương pháp tiếp cận của nhà báo

về chi tiết trong sáng tạo tác phẩm báo chí v.v

Vì vậy, trên cơ sở kế thừa những thành quả khoa học của các nhà nghiên cứu, thiết nghĩ cần có một công trình nghiên cứu chuyên biệt về chi tiết trong tác phẩm báo chí, nhằm cố gắng tiếp cận vấn đề này trên những góc độ mới, cả về chiều rộng lẫn bề sâu trong hy vọng có một cái nhìn toàn diện, sâu sắc hơn về chi tiết trong tác phẩm báo chí

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

3.1 Mục đích của luận án

Trên cơ sở tìm hiểu thực tiễn sử dụng chi tiết của các nhà báo qua các tác phẩm đoạt giải báo chí toàn quốc giai đoạn 1991 - 2005, luận án cung cấp một cái nhìn tương đối có hệ thống về vấn đề chi tiết trong tác phẩm báo chí đồng thời bước đầu đưa ra những khuyến nghị để có thể tìm tòi, chọn lựa và

sử dụng chi tiết có chất lượng và hiệu quả hơn trước yêu cầu đổi mới báo chí trong xu thế hội nhập với mục tiêu hướng tới một nền báo chí chuyên nghiệp hóa của đất nước

3.2 Nhiệm vụ của luận án

Để đạt được mục đích trên, luận án sẽ triển khai thực hiện các nhiệm vụ sau đây:

- Hệ thống hóa những vấn đề cơ bản và có liên quan về tác phẩm báo chí, bao gồm khái niệm, các đặc điểm về nội dung và hình thức của tác phẩm báo chí, xem xét (có tính chất mở rộng) về sự tương đồng và khác biệt giữa tác phẩm báo chí và tác phẩm văn học

- Tìm hiểu thực tiễn việc sử dụng chi tiết của các tác giả qua một số tác phẩm đoạt giải báo chí toàn quốc (báo in) trong một giai đoạn cụ thể (1991- 2005) thuộc ba thể loại: tin, bình luận, phóng sự; bước đầu nêu lên những nhận định về thành công, hạn chế và nguyên nhân thực trạng của việc sử dụng chi tiết của các tác giả qua các tác phẩm đoạt giải thuộc giai đoạn nói trên

- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu để nâng cao chất lượng và hiệu quả của việc sử dụng chi tiết trong sáng tạo tác phẩm báo chí

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các tư liệu, tài liệu liên quan đến chi tiết trong tác phẩm báo chí nói chung, trong các thể loại tin, bình luận, phóng sự (thuộc loại hình báo in) nói riêng

Phạm vi khảo sát là các tác phẩm báo chí (báo in) đặc sắc, tiêu biểu đoạt Giải báo chí toàn quốc giai đoạn 1991 - 2005, trên các tiêu chí: tiêu biểu về thời kỳ, tiêu biểu về đề tài, chủ đề và nội dung phản ánh; tiêu biểu về thể loại, đặc biệt là tiêu biểu về loại chi tiết được sử dụng trong tác phẩm

5 Giả thuyết khoa học

Theo tác giả luận án, sau khi triển khai nghiên cứu, công trình phải đạt tới một số mục tiêu khoa học nhất định:

Về mặt lý thuyết, cung cấp một cái nhìn tương đối toàn diện và sâu hơn

về khái niệm, đặc trưng, tính chất, vai trò và tầm quan trọng của chi tiết trong tác phẩm báo chí Từ việc đặt vấn đề tìm hiểu một trong các yếu tố cụ thể thuộc nội dung của tác phẩm báo chí là chi tiết, công trình gợi mở hướng nghiên cứu về một số yếu tố quan trọng khác của tác phẩm như: đề tài, chủ

đề, sự kiện, cảm hứng, giọng điệu, ngôn ngữ

Về mặt thực tiễn, qua việc khảo sát tình hình sử dụng chi tiết qua các tác

phẩm báo chí đoạt giải giai đoạn từ 1991-2005 của các nhà báo, không chỉ

cho thấy ý thức và hiện trạng sử dụng chi tiết của những người tác nghiệp báo chí mà thông qua thực tiễn đó còn có thể giúp chúng ta phần nào nhận rõ diện mạo của báo chí Việt Nam đương đại

6 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Luận án được triển khai dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng ta về báo chí cách mạng Phương pháp luận bộ môn của luận án sẽ dựa trên nền tảng của hệ thống lý

7 Đóng góp mới của luận án

Luận án cố gắng đưa ra một cái nhìn tương đối có hệ thống xung quanh vấn đề chi tiết trong tác phẩm báo chí Trong đó sẽ tập trung nhấn mạnh một số phương diện mới về lý luận như:

- Làm rõ nội hàm khái niệm chi tiết, phân loại chi tiết, nhận diện các tính chất cơ bản, các yếu tố chi phối chi tiết, vai trò, tầm quan trọng của chi tiết v.v… trong tác phẩm báo chí

- Khảo sát phương pháp tiếp cận và nghệ thuật sử dụng chi tiết trong các tác phẩm báo chí đoạt giải giai đoạn 1991 - 2005 để nhận diện, đánh giá những đóng góp cơ bản về nội dung tư tưởng, về năng lực sáng tạo của các tác giả, từ đó rút ra những kinh nghiệm quí báu về cách thức và nghệ thuật khai thác, chọn lựa, sử dụng chi tiết trong tác phẩm báo chí

- Kết quả nghiên cứu của luận án có thể là một tài liệu tham khảo cần thiết cho việc giảng dạy, nghiên cứu và hoạt động sáng tạo của nhà báo trong lĩnh vực báo chí trước yêu cầu đổi mới và hội nhập báo chí thế giới của đất nước

8 Kết cấu của luận án

Ngoài các phần mở đầu, kết luận, danh mục các công trình nghiên cứu của tác giả liên quan đến đề tài, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, phần chính văn của luận án bao gồm 3 chương, 6 tiết, 176 trang

Chương 1 TÁC PHẨM BÁO CHÍ

VÀ CHI TIẾT TRONG TÁC PHẨM BÁO CHÍ

Nội dung khoa học của chương này là nhằm xác lập cơ sở lý thuyết về đối tượng nghiên cứu của luận án, được triển khai trên hai nhóm vấn đề:

Thứ nhất, tìm hiểu những vấn đề chung về tác phẩm báo chí, bao gồm:

- Khái niệm về tác phẩm báo chí, các đặc điểm cơ bản về nội dung và hình thức của tác phẩm báo chí

- Tìm hiểu (có tính chất mở rộng) những nét tương đồng và khác biệt giữa tác phẩm báo chí và tác phẩm văn học, làm cơ sở cho việc phân tích, khảo sát

Thứ hai, tiếp cận đối tượng nghiên cứu trên bình diện lý thuyết qua việc

làm rõ:

- Khái niệm chi tiết trong tác phẩm báo chí

- Bước đầu phân loại chi tiết trong tác phẩm báo chí

- Tìm hiểu, nhận diện các tính chất cơ bản; các yếu tố bên ngoài và bên trong; gián tiếp và trực tiếp chi phối chi tiết trong tác phẩm báo chí

- Phân tích để khẳng định vai trò, tầm quan trọng của chi tiết trong tác phẩm báo chí

1.1 TÁC PHẨM BÁO CHÍ

1.1.1 Khái niệm tác phẩm báo chí

Về thuật ngữ, sách “Từ điển tiếng Việt” định nghĩa “tác phẩm” là:

“Công trình do nhà văn hóa, nghệ thuật hoặc khoa học sáng tạo ra” [86, tr

883]; còn khái niệm “báo chí”, cũng theo “Từ điển tiếng Việt”, “báo chí” là

“báo và tạp chí, xuất bản định kỳ (nói khái quát)” [86, tr 41] Tổng hợp hai

khái niệm “tác phẩm” và “báo chí” thành thuật ngữ “tác phẩm báo chí”, nhà

nghiên cứu báo chí Tạ Ngọc Tấn trong cuốn sách Từ lý luận đến thực tiễn

báo chí định nghĩa: “Tác phẩm báo chí là một chỉnh thể chuyển tải nội dung

thông tin mang tính thời sự với hình thức tương ứng” [113, tr 152]

Từ định nghĩa trên, có thể hiểu: một sản phẩm thông tin, nếu hội đủ hai phần tạo nên một chỉnh thể và có mối quan hệ hữu cơ với nhau, bao gồm: một nội dung thông tin đi kèm với một hình thức biểu đạt tương ứng - được coi là một tác phẩm báo chí Tác giả luận án cho rằng, đây là một định nghĩa

cô đọng, hàm súc và khá đầy đủ ý nghĩa

Tuy nhiên, tập hợp từ “tính thời sự” trong định nghĩa trên - theo tác giả

- cần được hiểu theo nghĩa tương đối Bởi vì, tính thời sự ở đây được hiểu

trong tinh thần: một thông tin nào đó thực sự mới mẻ và cần thiết đối với

người tiếp nhận trong thời điểm hiện tại Vì trong thực tế, các bài viết về ẩm

thực cổ truyền, lễ hội, phong tục tập quán, giới thiệu các di tích, danh thắng tuy không “thời sự” nhưng vẫn “mới”, vẫn cần thiết với người đọc

và vẫn tồn tại trong tư cách là những tác phẩm báo chí

Tác phẩm báo chí vừa là nơi chứa thông tin liên quan tới muôn mặt của đời sống hàng ngày và thể hiện thái độ của công luận; vừa bộc lộ vốn sống, quan điểm chính trị, lập trường công dân, năng lực, đạo đức nghề nghiệp v.v của nhà báo

Tác phẩm báo chí được hình thành qua các công đoạn: lựa chọn chủ đề,

đề tài; khai thác, xử lý tài liệu; cuối cùng là tạo lập văn bản (tác phẩm) bằng một ngôn ngữ phù hợp

Tác phẩm báo chí có phạm vi rất rộng, đa dạng và phong phú Về chủ quan, tính chất rộng, đa dạng và phong phú chi phối “trường hoạt động” sáng tạo của nhà báo (nếu người lám báo giỏi thì khả năng chi phối lớn và ngược lại) Về khách quan, tính chất rộng, đa dạng và phong phú là hệ quả của: a/ Nhu cầu tiếp nhận của công chúng rất phong phú, đa dạng

b/ Nhu cầu đó thường xuyên chịu sự chi phối gắt gao của áp lực thời sự, chính trị và thị hiếu thông tin

c/ Nhu cầu ấy không chỉ luôn luôn thay đổi mà còn luôn luôn vận động theo tiến trình vận động của đời sống

1.1.2 Các đặc điểm của tác phẩm báo chí

Như đã trình bày, tác phẩm báo chí được cấu tạo bởi hai bình diện là nội dung và hình thức có mối quan hệ thống nhất hữu cơ, quy định lẫn nhau

và chỉ tồn tại trong một chỉnh thể, trong đó nội dung tác phẩm có ý nghĩa quyết định

Nhà nghiên cứu Tạ Ngọc Tấn, cũng trong cuốn sách đã dẫn ở trên, định nghĩa: “Nội dung của tác phẩm báo chí là một phạm vi, một bộ phận mới mẻ của cuộc sống hiện thực, được phản ánh thông qua sự nhận thức, lựa chọn, sáng tạo của nhà báo” [113, tr 154] Cũng theo tác giả, các yếu tố nội dung chính của tác phẩm báo chí gồm: sự kiện, chi tiết, chính kiến, vấn đề, đề tài, tư tưởng

Chính một phần mới mẻ của cuộc sống hiện thực được phản ánh trong

nội dung tác phẩm khiến nó mang những đặc điểm riêng, không giống với

các tác phẩm khác ngoài loại hình báo chí Các đặc điểm đó bao gồm tính

thời sự (có khi cập nhật đến từng phút); tính xác thực (cụ thể, chính xác đến

từng chi tiết với địa điểm, nhân chứng, thời gian, không gian cụ thể); tính

định hướng trực tiếp (gây hiệu ứng xã hội tích cực, tức thời, thôi thúc hành

động bởi sức ép của công luận, đôi khi bằng thái độ trực tiếp: “chúng tôi lên tiếng”, “chúng tôi kiến nghị” ) v.v

Về nguyên tắc, nội dung của tác phẩm báo chí phải đáp ứng được hai yêu cầu cơ bản là tính xác thực và hiệu ứng xã hội của thông tin Tính xác thực đòi hỏi nhà báo khi thông tin về những biến cố, sự kiện, sự việc, con người, hoàn cảnh, tình huống đều phải là những cái có thật vừa mới xảy ra, đang xảy ra hoặc chắc chắn sẽ xảy ra Hiệu ứng xã hội của thông tin yêu cầu những sự kiện, sự việc, vấn đề đưa ra phải là những vấn đề thiết thân liên quan đến đời sống của cộng đồng Một trong những nguyên tắc khác trong thông tin báo chí là thông tin đưa ra phải bảo đảm được tính tức thời và được

sự hưởng ứng của cộng đồng chứ không thể rơi vào khoảng im lặng hoặc bị

đối xử thờ ơ trong một thời gian quá dài Bởi vì, trong thực tế, không chỉ đơn thuần là thông tin, các tác phẩm báo chí còn hướng tới một mục tiêu mang tính cấp bách hơn là phải được xử lý và giải quyết những vấn đề bức xúc, nóng hổi mà nó phản ánh

Về hình thức, tác phẩm báo chí là toàn bộ các yếu tố hàm chứa, biểu hiện và chuyển tải nội dung, bao gồm: thể loại, kết cấu, dung lượng, bút pháp, giọng điệu, ngôn ngữ Chỉ xét riêng trên bình diện thể loại, hình thức của tác phẩm phải phù hợp và chịu sự chi phối khá chặt chẽ bởi những đặc trưng về loại thể Hay nói cách khác, hình thức tác phẩm theo mô hình nào đều phải chịu sự quy định của cái mà người ta thường gọi là quyền năng của thể loại

Do bị quy định bởi đặc thù của thể loại, mỗi thể loại báo chí có những đặc điểm riêng về hình thức, bên cạnh đó vẫn có những đặc điểm chung như:

Về kết cấu, tác phẩm báo chí thường mạch lạc, ngắn gọn, đơn giản

Về bố cục, có sự ưu tiên cho những cái hấp dẫn, quan trọng, cần thiết

Về ngôn ngữ, tác phẩm báo chí thường mang những đặc điểm chung của ngôn ngữ thông tấn: chính xác, cụ thể, trực tiếp, có hàm lượng thông tin cao Như vậy, tính thời sự, xác thực, tính định hướng trực tiếp của nội dung; cùng với tính ngắn gọn, chặt chẽ, đơn giản của hình thức là những nét đặc trưng chung của bất kỳ tác phẩm báo chí nào Theo một nghĩa đơn

giản nhất, có thể hiểu: nội dung của tác phẩm báo chí chính là phản ánh cái

gì; còn hình thức của tác phẩm báo chí chính là phản ánh cái đó bằng cách nào?

1.1.3 Những tương đồng và khác biệt giữa tác phẩm báo chí và tác phẩm văn học

Tác giả luận án có lý do để đưa ra sự so sánh này

Thứ nhất, trong thực tiễn đời sống có tác phẩm báo chí bên cạnh tác phẩm văn học

Thứ hai, trong lịch sử phát triển của văn học và báo chí Việt Nam, giữa hai lĩnh vực này từng có mối quan hệ mật thiết như là bạn đồng hành, tạo nên hiện tượng “văn - báo bất phân” Lịch sử báo chí cũng cho thấy, nhiều nhà văn làm báo đã trở thành những nhà báo xuất sắc; trong đó có một số nhà văn viết phóng sự đầu thế kỷ thường được gọi là “những nghệ sỹ kép” như Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Tam Lang, Hải Triều, Thiếu Sơn

Trên cơ sở các điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù, có thể thấy, báo chí nước ta có một số đặc điểm sau đây

Thứ nhất, báo chí nước ta ra đời muộn so với thế giới cũng như so với

nền văn học nước nhà (cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20)

Thứ hai, báo chí nước ta ra đời gắn với việc sử dụng ký tự mới đó là

chữ quốc ngữ

Thứ ba, vào thời điểm đó, trong làng báo chúng ta chưa có nhà báo

chuyên nghiệp Phần lớn các nhà văn đồng thời cũng là những nhà báo, trừ một số rất ít người là những nhà báo Tây học, học được kỹ thuật làm báo của Tây phương như Doãn Kế Thiện, Hoàng Tích Chu, Đỗ Văn

Các đặc điểm trên đã dẫn đến việc những người viết văn mang phong cách văn học của mình vào báo chí, tạo ra mối quan hệ gần như mang tính đặc thù của nền văn học và báo chí Việt Nam, mà các nhà nghiên cứu vẫn thường nói là “quán tính viết văn trượt vào nghề báo” Cho đến nay, chính đội ngũ các nhà văn viết báo vẫn đã và đang góp phần làm cho báo chí của chúng ta, nhất là những thể loại lưỡng hợp giữa văn học và báo chí rất giàu màu sắc văn học

Giữa văn học và báo chí luôn tồn tại một mối quan hệ chặt chẽ và bền vững, được thể hiện khá toàn diện từ các yếu tố nội dung (đề tài, chủ đề, đối tượng phản ánh ) đến các yếu tố hình thức (kết cấu, ngôn ngữ, bút pháp, giọng điệu, thể loại )

Tác giả Vũ Thụy Hoàng trong một bài nghiên cứu có tựa đề Văn với

báo tuy hai mà một, tuy một mà hai nhận xét: “… do ranh giới giữa văn và

báo thường trùng hợp, xen kẽ với nhau, một số người cho văn chương và báo chí như hai trẻ sinh đôi dính liền với nhau nhưng khác biệt nhau, hay nói theo kiểu của Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu là “tuy hai mà một,” “tuy một mà hai.” [31, tr.3]

Nét tương đồng đầu tiên giữa báo chí và văn học là đều mang chức năng thông tin và đều giống nhau ở mục đích cơ bản: hướng tới những giá trị nhân văn và tiến bộ, chống cái ác, cái tiêu cực, bênh vực cái thiện, thúc đẩy cái tích cực

Về mặt ngôn ngữ, mặc dù có sự khác nhau, nhưng điểm chung là ngôn ngữ của tác phẩm ở hai lĩnh vực này đều là ngôn ngữ được chắt lọc từ đời sống và đều được xem là ngôn ngữ chuẩn mực tiêu biểu của ngôn ngữ dân tộc ở từng thời kỳ nhất định

Tuy nhiên, giữa tác phẩm báo chí và tác phẩm văn học vẫn có những điểm khác biệt căn bản, trước hết xuất phát từ đặc trưng của chúng

Thông tin của tác phẩm báo chí chủ yếu là các sự kiện thời sự và xác thực, liên quan đến đời sống thiết thân của đông đảo công chúng Trong khi

đó, thông tin trong tác phẩm văn học chủ yếu là các hình tượng nghệ thuật, chuyển tải những thông điệp nhằm đáp ứng nhu cầu tinh thần trong đời sống của cộng đồng như nhận thức, giáo dục, tư tưởng và ý thức thẩm mỹ

Nhìn chung, cả trong văn học và báo chí, người trần thuật (kể chuyện, dẫn dắt, bình bàn ) đóng một vai trò quan trọng trong việc tổ chức sự kiện,

sắp xếp nhân chứng, thẩm định sự thật Tuy nhiên, ở tác phẩm báo chí, người

trần thuật vừa đóng vai trò là chủ thể sáng tạo, trực tiếp xử lý và định đoạt mọi mối quan hệ trong tác phẩm, vừa đóng vai trò nhân chứng để tạo niềm tin cho độc giả Còn ở tác phẩm văn học, điểm nhìn trần thuật của chủ thể phản ánh vừa có thể trực tiếp (đối đáp trực diện), vừa có thể gián tiếp (qua

hình dung, suy tưởng với một thời gian và không gian cách xa) Trong khi nhân vật trong tác phẩm báo chí thường đòi hỏi phải được xác định rõ ràng

từ danh tính, nghề nghiệp, địa bàn cư trú cho đến cử chỉ, hành vi , thì nhân vật ở tác phẩm văn học luôn được xem như một yếu tố làm nên cốt lõi

sự kiện [39, tr 75-85] Cũng trong vấn đề này, theo tác giả Vũ Thụy Hoàng trong bài đã dẫn ở trên thì: “Người viết văn, viết báo về căn bản chỉ là người

kể chuyện Nhà văn kể truyện ngắn, truyện dài qua sách Nhà báo tường thuật sự việc xảy ra trên mặt báo Người đọc sách thích đọc truyện, người đọc

báo muốn biết sự việc diễn ra quanh mình hoặc trên trái đất” [31, tr 2].

Những khác biệt nói trên đã dẫn đến sự khác biệt giữa tác phẩm văn học

và tác phẩm báo chí về phương diện ngôn ngữ

Với yêu cầu chân xác và cập nhật, tác phẩm báo chí coi ngôn ngữ sự kiện là thành phần chủ đạo trong việc chuyển tải thông tin, do đó thường chú trọng nhiều hơn đến việc sử dụng các hình thức ngôn ngữ mang màu sắc trung tính Mặc dù ít có màu sắc, dấu ấn riêng và vẫn được coi là ngôn ngữ của cộng đồng, tuy nhiên ngôn ngữ của tác phẩm báo chí luôn được nâng cao

và chuẩn mực hóa Đó là ngôn ngữ của đời sống hàng ngày, hấp dẫn công chúng bằng những cách nói, cách viết gắn liền với những sự việc, sự kiện, tình huống, hoàn cảnh… gần với đời thường nhưng cũng hết sức sinh động nhờ vẻ đẹp của sự chuẩn xác, sắc sảo; ở hiệu năng tối đa trong việc chuyển tải sức mạnh của thông tin Trong thực tế, có không ít cách diễn đạt độc đáo, đặc sắc của nhà báo, sau đó đã trở thành “câu nói cửa miệng” của nhiều người, trong chừng mực nào đó đã trở thành một thứ “thành ngữ hiện đại” Trong khi đó, ngôn ngữ văn học chịu sự chi phối của tư duy hình tượng nên rất giàu hình ảnh và sức biểu cảm, trước hết là ở ngôn từ và cách biểu đạt độc đáo Đó là thứ ngôn ngữ được chọn lọc, sáng tạo, thậm chí được tái tạo để có thể phản ánh hiện thực thông qua thế giới quan thẩm mỹ của nhà

văn Chính những khác biệt về mặt ngôn ngữ nói trên dẫn đến sự khác biệt

về tính chất, màu sắc thông tin giữa văn bản của tác phẩm văn học, (mà theo chữ dùng của tác giả Hoàng Ngọc Hiến là “văn bản đa nghĩa”) [29, tr 22] so với tác phẩm báo chí thường được hiểu là loại “văn bản đơn nghĩa”

Cuối cùng, nói tới sự khác biệt giữa báo chí với văn học nói chung, giữa tác phẩm báo chí và tác phẩm văn học nói riêng là nói tới sự khác biệt giữa nhà báo và nhà văn Như đã đề cập, ở nước ta, một bộ phận không nhỏ nhà văn trực tiếp tham gia làm báo, và có không ít nguời vừa là nhà văn có tiếng nhưng đồng thời cũng là nhà báo có đẳng cấp Tuy nhiên, với nhà báo, hoạt động tác nghiệp đồng nghĩa với việc sử dụng “con mắt hiện thực”, ngõ hầu nắm bắt nhanh nhạy, kịp thời và phân tích sắc sảo các sự kiện thời sự, có thực đang diễn ra trong đời sống; còn với nhà văn, công việc sáng tạo của họ đôi khi đòi hỏi cần phải có một độ lùi, một khoảng cách cần thiết để chiêm nghiệm, để suy ngẫm về hiện thực; và rất nhiều khi, họ phải sử dụng “con mắt mơ mộng” để nhìn hiện thực nhằm diễn đạt thái độ, cảm xúc và những khát vọng của người nghệ sĩ trước cuộc đời

Ở góc độ chủ thể sáng tạo, do những đặc điểm riêng của loại hình, nhà văn luôn luôn có xu hướng chủ quan hóa các sự việc, sự kiện và chi tiết, thậm chí áp đặt dấu ấn riêng của chính mình lên phần hiện thực được phản ánh qua tác phẩm; trong khi gần như ngược lại, nhà báo luôn luôn có xu hướng khách quan hóa sự việc, sự kiện và chi tiết trong phần hiện thực được phản ánh để tìm kiếm sự đồng thuận giữa mình với công chúng Nói cách khác, chủ thể sáng tạo trong tác phẩm văn học tìm kiếm sự đồng thuận với người đọc bằng chính sự “vi phạm” những tiêu chuẩn thực tế trong diễn đạt

sự việc, sự kiện và chi tiết; trong khi trong tác phẩm báo chí, chủ thể sáng tạo chỉ có thể tìm kiếm sự đồng thuận với công chúng bằng việc tôn trọng thực tế khách quan; do vậy họ luôn chịu sự quy định và chi phối khá ngặt

nghèo bởi tính thực tế, tính thời sự, tính chân thật, tính chính xác v.v… coi đây là tiêu chuẩn sống còn của tác phẩm, cũng là nguyên tắc trong đạo đức nghề nghiệp

Tất cả những khác biệt nói trên giữa tác phẩm báo chí và tác phẩm văn học dẫn đến sự khác biệt trong cách thức, phương pháp, mục tiêu phản ánh hiện thực của người viết; từ đó mà có sự khác nhau cả về nội dung, hình thức, kỹ thuật trần thuật; trong đó có việc lựa chọn, sử dụng các chi tiết cũng như ngôn ngữ biểu đạt các chi tiết trong sáng tạo tác phẩm Từ đây, cho phép chúng ta có quyền nghĩ tới một vấn đề mang tính nguyên tắc: sự nhận diện, khảo sát và đánh giá chi tiết trong tác phẩm báo chí, hiển nhiên khác với việc nhận diện, khảo sát và đánh giá chi tiết trong tác phẩm văn học Tuy nhiên, trên thực tế, do tính chất “song sinh” của văn học và báo chí ở những thời điểm đặc thù như trên đã đề cập mà trong không ít trường hợp, một chi tiết đắt giá trong tác phẩm báo chí cũng đồng thời có thể đóng vai trò là một chi tiết đắt giá trong tác phẩm văn học

1.2 CHI TIẾT TRONG TÁC PHẨM BÁO CHÍ

1.2.1 Khái niệm chi tiết trong tác phẩm báo chí

Trong giao tiếp hàng ngày cũng như trong các văn bản thuộc mọi lĩnh vực khác nhau của đời sống, thuật ngữ “chi tiết” được nhắc đến khá thường

xuyên Sách Từ điển Tiếng Việt định nghĩa: “Chi tiết là phần rất nhỏ, điểm

nhỏ trong nội dung sự việc hoặc hiện tượng ”; “ là thành phần riêng lẻ hoặc tổ hợp đơn giản nhất của chúng, có thể tháo lắp được như đinh ốc, trục,

bánh xe v.v trong máy móc, thiết bị” [86, tr 152]

Còn trong lĩnh vực báo chí, khi xem xét nội dung các yếu tố cấu thành nên một tác phẩm báo chí nói chung, các nhà nghiên cứu đã thống nhất quan

niệm: nếu sự kiện là một biến cố, một trạng thái đặc biệt, nổi bật của hiện thực; vấn đề là sản phẩm của những xung đột, mâu thuẫn giữa các sự kiện trong quá trình vận động; đề tài là một phạm vi hiện thực hàm chứa các sự

kiện, vấn đề; chính kiến là sự thể hiện thái độ, quan điểm của nhà báo trước

sự kiện, vấn đề v.v thì chi tiết giữ vai trò chuyển tải phần sống động, phong phú, đa dạng nhất của hiện thực, là cơ sở vật chất quan trọng cấu thành nên tác phẩm báo chí Nhà nghiên cứu báo chí Tạ Ngọc Tấn định nghĩa: “Chi tiết

là những bộ phận nhỏ nhất của sự kiện Chi tiết có thể là một hành vi, một lời nói, một cử chỉ của con người; một sự vật hay một trạng thái của hoàn

cảnh diễn ra sự kiện” [113, tr 159]

Có thể hiểu, trong tư cách là những bộ phận cấu thành nên các sự kiện,

sự vật, sự việc chi tiết chính là những “vật liệu” cần thiết, góp phần tạo nên

“căn nhà” - tác phẩm báo chí

hiểu thêm là những phẩm chất riêng, cùng một số khía cạnh liên quan đến đối tượng nghiên cứu, cụ thể là:

Thứ nhất, trên cơ sở lý luận về báo chí học, bước đầu nhận dạng và

phân loại chi tiết trong tác phẩm báo chí, tức là xem xét khía cạnh hình thức của yếu tố này, làm cơ sở cho việc khảo sát ở chương tiếp theo

Thứ hai, nhận diện các tính chất cơ bản của chi tiết trong tác phẩm báo

chí, tức khám phá các nét đặc trưng, những khía cạnh quan trọng thuộc về phẩm chất của đối tượng nghiên cứu

Thứ ba, tìm hiểu mối quan hệ giữa chi tiết với các yếu tố khác trong tác

phẩm báo chí; trong đó sẽ ưu tiên xem xét các mối quan hệ bên trong và bên ngoài của chi tiết với các yếu tố liên quan, tức là xem xét sự tương tác giữa các yếu tố đó đối với chi tiết trong tác phẩm báo chí

Thứ tư, xác định vai trò, tầm quan trọng của chi tiết trong tác phẩm báo

chí, nhìn nhận chức năng và ý nghĩa của chi tiết trong hệ thống của chính nó cũng như trong hệ thống lớn hơn

1.2.2 Bước đầu phân loại chi tiết trong tác phẩm báo chí

Vấn đề phân loại chi tiết trong các tác phẩm báo chí, cho đến nay, giới nghiên cứu truyền thông đều thừa nhận là khá phức tạp Việc xác định tiêu chí nào để phân loại hiện còn gây tranh cãi Có người đề xuất lấy đặc trưng thể loại làm căn cứ, lại có người đề nghị lấy đối tượng phản ánh làm nền tảng Ở đây, để có một cái nhìn giản dị về vấn đề phức tạp nói trên, tác giả luận án tạm dựa vào đối tượng phản ánh làm tiêu chí phân loại

Đối tượng phản ánh của báo chí vốn rất đa dạng nhưng tựu trung lại, chỉ

có ba nhóm chính: nhóm nhân vật, nhóm sự kiện, nhóm sự việc

Với nhóm đối tượng phản ánh là nhân vật: có thể chia làm ba kiểu chi

tiết: chi tiết về hình dáng và diện mạo, chi tiết về ngôn ngữ và hành động, chi tiết tính cách và nội tâm

Với nhóm đối tượng phản ánh là sự kiện: có thể chia làm các kiểu chi

tiết như: sự kiện lớn và sự kiện nhỏ, sự kiện nóng và sự kiện lạnh, sự kiện chìm và sự kiện nổi, sự kiện gây sốc, bức xúc và sự kiện ngấm dần về sau v.v

Với nhóm đối tượng phản ánh là sự việc: có thể chia làm các kiểu sự

việc như: sự việc tốt, sự việc xấu; sự việc tích cực, sự việc tiêu cực; sự việc đơn giản, sự việc phức tạp; sự việc quan trọng, cấp bách, sự việc cảnh báo,

dự báo v.v

Từ những nhận thức đó, tác giả tạm phân loại chi tiết theo một hệ thống như sau:

1 Hệ chi tiết về con người

Con người trong tư cách là đối tượng phản ánh của tác phẩm báo chí, thường hiện diện ở ba loại phẩm chất: loại phẩm chất về ngoại hình diện mạo

sẽ quy định kiểu chi tiết miêu tả diện mạo ngoại hình; loại phẩm chất về hành vi ngôn ngữ sẽ quy định kiểu chi tiết miêu tả ngôn ngữ hành vi; loại phẩm chất về nội tâm tính cách sẽ quy định kiểu chi tiết miêu tả tính cách và nội tâm

Cũng cần nói thêm rằng, với các loại hình khác nhau trong đời sống báo chí hiện đại như báo hình, báo nói, báo viết… thì các dạng chi tiết nói trên sẽ chịu những chi phối riêng, do đặc trưng của loại hình, thể loại quy định và sẽ phát huy những giá trị riêng của chúng đối với từng loại hình, thể loại cụ thể

2 Hệ chi tiết về sự kiện

Sự kiện là linh hồn của tác phẩm báo chí, là yếu tố quan trọng không thể thiếu được và là khối nam châm luôn thu hút mối quan tâm của công chúng Tuy nhiên, sự kiện chỉ thực sự nổi bật, toát ra sức hấp dẫn qua hệ thống các chi tiết miêu tả về nó Theo đó, có nhiều dạng sự kiện thì cũng sẽ

có nhiều dạng chi tiết về sự kiện Bước đầu, tạm có thể chia các dạng chi tiết

sự kiện như sau: sự kiện lớn và sự kiện nhỏ, sự kiện nóng và sự kiện lạnh, sự kiện chìm và sự kiện nổi, sự kiện gây sốc, bức xúc và sự kiện mang tính suy ngẫm v.v Khi đối tượng miêu tả là sự kiện, hệ thống chi tiết về sự kiện sẽ chịu một sự chi phối khá sâu sắc từ bản chất của sự kiện Chẳng hạn, muốn diễn tả một sự kiện nóng, người làm báo thường phải sử dụng một hệ thống chi tiết mang tính chất “tăng nhiệt”, và ngược lại

3 Hệ chi tiết về sự việc

Về nội hàm, sự việc và sự kiện là hai khái niệm có những nét tương đồng giao thoa về ngữ nghĩa Tuy nhiên, nét khác biệt giữa hai khái niệm này là ở chỗ: nếu sự kiện thu hút công chúng quan tâm về tầm vóc, quy mô, tính chất của một biến cố, hiện tượng, một vấn đề nào đó, thì sự việc hướng người ta quan tâm tới bản chất của biến cố, hiện tượng, vấn đề bằng cách miêu tả, phân tích, diễn giải Một sự kiện thu hút về nó các kiểu chi tiết mang tính thông báo và tường thuật, còn sự việc lại thu hút trong nó các kiểu chi tiết mang tính chất cụ thể và thực chứng

1.2.3 Các tính chất cơ bản của chi tiết trong tác phẩm báo chí

Hiện tại, giới nghiên cứu và những người quan tâm đến chi tiết trong tác phẩm báo chí vẫn còn những vấn đề chưa thống nhất trong quan niệm và

cách nhìn về các tính chất của chi tiết; mặc dù về nguyên tắc, các ý kiến đều thừa nhận rằng: với tư cách là một bộ phận cấu thành của tác phẩm báo chí, chi tiết phải có những tính chất, đặc điểm riêng Khởi nguồn của sự chưa thống nhất là do yếu tố chi tiết trong quá trình vận động và phát triển của báo chí, một mặt vẫn bảo lưu những phẩm chất ổn định mang tính tương đối của nó; nhưng mặt khác, bản thân nó luôn tạo sinh những phẩm chất mới Quan niệm và cách nhìn về chi tiết do đó cũng luôn mang tính chất “động” Ở công trình này, tác giả tạm thời đề xuất một cách nhìn, mà ngay cả về mặt thuật ngữ cũng chỉ mang tính tương đối Trên tinh thần đó, luận án bước đầu đề xuất một

số tính chất cơ bản của chi tiết trong tác phẩm báo chí như: tính trực tiếp, thời

sự, thời điểm; tính xác thực, chân thật, cụ thể; tính hệ thống; tính khách quan; tính đặc thù, đa dạng

1.2.3.1 Tính trực tiếp, thời sự, thời điểm

Tính trực tiếp

Hoàn toàn khác với một tác phẩm văn học là để xây dựng hoàn cảnh điển hình hay nhân vật điển hình, các chi tiết có thể được khai thác gián tiếp, thậm chí được hư cấu, sáng tạo; còn ở tác phẩm báo chí, các chi tiết phải được khai thác một cách trực tiếp từ hiện thực nhằm bảo đảm các yêu cầu: chân thực, thời sự, cập nhật, khách quan, cụ thể, chính xác… tất cả đều góp phần tạo nên cái gọi là tính thời sự và trực tiếp của vấn đề hay sự kiện được phản ánh

Để có thể phản ánh cụ thể, chính xác, khách quan một sự kiện, nhà báo đương nhiên phải tiếp cận đời sống thực tế, tận mắt chứng kiến sự việc như người ta thường nói “thực mục sở thị” Nhưng để có thể rút ngắn tối đa thời gian, không gian giữa hiện thực (mà nhà báo tiếp cận) với công chúng tiếp nhận, nhà báo phải chọn lựa từ thực tiễn quan sát được những chi tiết nào là cần thiết, tiêu biểu nhất, sao cho người đọc cảm thấy họ như vừa mới chứng kiến hoặc đang đứng trước sự kiện, vấn đề mà nhà báo đề cập Chẳng hạn, để

phản ánh sự việc “Ngày thứ tư tắc đường” ở Quảng Bình sau một cơn bão lớn năm 1999, tác giả Nguyễn Quang Vinh viết: “Khoảng 1500 xe ô tô các loại bị ùn tắc trên quốc lộ 1A đi qua Quảng Bình Hàng ngàn hành khách, tài

xế đang khóc dở cười dở suốt 4 ngày qua Sáng 26 - 10, có tới 200 hành khách lếch thếch xách hành lý đi bộ Một sinh viên mếu máo nói với tôi:

“Tụi em lúc bình yên vô sự đã đói rồi, nay kẹt 4 -5 ngày thế này chỉ còn lấy

sách vở ra mà ăn thôi ” [127]

Đoạn thông tin trên cho thấy hình ảnh một nhà báo bằng xương bằng thịt đang trực tiếp có mặt tại nơi xảy ra sự việc, và vì thế, các chi tiết mà tác giả sử dụng ở đây cũng thể hiện rõ tính cụ thể, trực tiếp của vấn đề

Tính thời sự

Một vấn đề, sự việc, sự kiện trong tác phẩm báo chí khi được cụ thể hoá bằng các chi tiết mới mẻ, cập nhật sẽ tạo nên sức hấp dẫn của thông tin đồng thời thu hút sự quan tâm của công chúng bằng một sức mạnh khó cưỡng Phẩm chất nói trên được gọi là tính thời sự của chi tiết

Yêu cầu có tính đặc thù của nghề nghiệp khiến người làm báo phải không ngừng mài sắc cảm quan của mình Nghĩa là họ phải luôn luôn nhanh nhạy, khẩn trương trong hoạt động tác nghiệp hàng ngày Sự cập nhật về thông tin trong một tác phẩm báo chí, tự nó sẽ tạo nên sức hấp dẫn, thu hút nhất định đối với công chúng Đề cập đến tính thời sự của báo chí, Lê-nin từng khẳng định: “Tính chất đơn điệu và sự chậm trễ đều không phù hợp với nghề báo” [38, tr 91] Nhà nghiên cứu báo chí Nga G.V Lazutina về sau này cũng có quan điểm tương tự khi ông cho rằng: “Sự vội vã mãi mãi là bạn đường của nhà báo Tính chất khẩn trương kịp thời của bài vở quyết định

uy tín của nhà báo trong xã hội, danh tiếng, và có nghĩa là cả sự ổn định kinh tế…” [37, tr 262]

Quả vậy, báo chí với đặc điểm phát hành liên tục, dài kỳ và có số lượng

lớn, nên nó vừa phải chọn lọc để phản ánh vấn đề trên diện rộng, nhưng lại vừa phải đề cập những vấn đề nổi bật và nóng hổi nhất

Do đặc đặc điểm của thể loại quy định, có thể thấy tính thời sự của chi tiết trong từng thể loại có sự khác nhau Nếu ở thể loại điều tra, bài điều tra thường kết thúc khi vấn đề đã sáng tỏ; ở thể ghi nhanh: vấn đề xảy ra ở một thời điểm nhất định rồi kết thúc; ở thể phóng sự: vấn đề xuất hiện và có thể được phản ánh theo suốt quá trình phát sinh, phát triển của nó… thì trong thể tin, vấn đề lại thường được biểu hiện ở thông tin điểm chót v.v Vì vậy, các chi tiết trong tác phẩm báo chí vừa chịu sự chi phối của thể loại, vừa chịu áp lực của tính thời sự, do đó chúng thường hiện diện trong tác phẩm báo chí ở trạng thái động và rất linh hoạt, nhờ đó tạo nên sự lôi cuốn, hấp dẫn đối với người đọc

Tính thời điểm

Bên cạnh các tính trực tiếp, tính thời sự là tính thời điểm của chi tiết Trong hiện thực đời sống, có những sự kiện, sự việc, lời nói, hành động… chỉ xảy ra một lần vĩnh viễn không lặp lại Do đó, người làm báo phải biết

“chộp” lấy những chi tiết có giá trị lưu giữ các sự kiện, sự việc, lời nói và hành động ấy, như việc bảo lưu một thứ hiện trường bằng tác phẩm báo chí Khi hiện trường đó đã bị xóa đi, dù “không ai có thể tắm hai lần trên một dòng sông” như cách nói của Hêra-clit, thì với đặc tính này của chi tiết, bản chất của sự kiện, sự việc, lời nói, hành động đã được giữ lại như một thứ

“bằng chứng” tin cậy Đây là lý do vì sao trong khi với các nhà văn, công cụ tác nghiệp của họ có vẻ đơn giản: cây bút, trang giấy hay computer thì với nhà báo, phương tiện hành nghề lại có vẻ cồng kềnh, phức tạp hơn, không chỉ với cây bút, trang giấy, computer, mà còn có cả máy ảnh, máy quay phim, máy ghi âm v.v…

Tuy nhiên, tính thời điểm của chi tiết không chỉ được nhìn nhận ở khía cạnh mang chức năng bảo lưu những sự thật chỉ xảy ra một lần không lặp lại,

nó còn mang chức năng tạo hiệu ứng xã hội bằng sự xuất hiện của chính nó vào những thời điểm cần thiết Trong thực tiễn, không phải chi tiết nào cũng được nhà báo đưa vào tác phẩm, dù đó thực sự là những chi tiết đắt giá Do các điều kiện có thể là dân trí, dân chủ, phong tục, tập quán, hoặc đơn giản là chi tiết đó không hoặc chưa phù hợp với sự kiện hay bối cảnh mà nhà báo quyết định không hoặc chưa sử dụng trong tác phẩm Một trong những mục đích quan trọng của thông tin báo chí là tạo dựng, định hướng dư luận và góp phần cải tạo xã hội Trong đó, tính chính trị và tư tưởng yêu cầu nhà báo được nói, không được nói hoặc chưa được nói gì là vấn đề không kém phần quan trọng Đúng như Bertols Brecht - nhà viết kịch nổi tiếng người Đức đã nói, đại ý: Trong xã hội hiện đại, mọi ranh giới đều bị xoá bỏ Có nhiều cách

để nói lên sự thật và có nhiều cách để che dấu sự thật

Theo đó, trong một xã hội thực sự dân chủ và cởi mở sẽ cho phép nhà báo “có quyền” hơn trong hoạt động tác nghiệp, từ đó có thể khai thác những chi tiết đề cập đến mọi chiều cạnh của đời sống hơn, nhất là những chi tiết vẫn được các nhà báo gọi là “chi tiết mạnh” Trong vấn đề này, tác giả luận

án cho rằng, dù trong hoàn cảnh, điều kiện nào, với những nhà báo có tài năng đích thực và cái tâm trong sáng, các chi tiết họ sử dụng bao giờ cũng có

sự tương thích với nỗi niềm và cảnh ngộ chung

Tuy vậy, không sử dụng một chi tiết không có nghĩa là vĩnh viễn loại bỏ

nó Các nhà báo giàu kinh nghiệm vẫn khuyên các nhà báo trẻ: muốn xây ngôi nhà to, hãy bắt đầu từ việc tích cóp cả những mẩu gạch vụn Về vấn đề này, nhà báo Huỳnh Dũng Nhân (báo Lao động) đã nêu một kinh nghiệm: “Tôi luôn ý thức lưu trữ, cất giữ các chi tiết chưa dùng đến bằng việc lập ra một “ngân hàng chi tiết” cho mình”

1.2.3.2 Tính xác thực, chân thật, cụ thể

Một trong những thế mạnh và cũng là nhiệm vụ của thông tin báo chí là khả năng trình bày và diễn tả sự kiện, sự việc trong quá trình phát sinh, phát

triển của nó Vì thế, cùng với các tính chất vừa nêu trên, tính xác thực, chân thực cũng là những biểu hiện về tính cụ thể của chi tiết phải được bảo đảm ở mức tối đa

Tính xác thực

Tính xác thực của chi tiết có thể hiểu là cơ sở thực tế hay sự chân xác của sự việc, sự kiện mà nhà báo lựa chọn để phản ánh trong tác phẩm Tính chất này được bộc lộ ở chỗ, qua tác phẩm, nhà báo cung cấp cho người đọc những thông tin chính xác không chỉ về thời gian, không gian, mà cả về địa điểm xảy ra sự kiện, sự việc và nhân vật được phản ánh

Khi bàn về các tính chất của báo chí, nhà nghiên cứu Hà Minh Đức cho rằng: xác thực của báo chí là đặc trưng cực mạnh của lĩnh vực hoạt động tinh thần này Những sự việc có thật tai nghe mắt thấy, những câu nói của nhân chứng có địa chỉ, những câu nói còn hơi nóng của đời sống, những con số thống kê chính xác… tất cả đều góp tiếng nói thành bản hợp xướng đa thanh của chính cuộc đời Sự thực đã tham gia vào những cuộc đối thoại tranh luận để khẳng định chân lý… [20, tr 369]

Nhìn rộng ra hoạt động báo chí của các đồng nghiệp trên thế giới càng thấy rõ điều này Chẳng hạn, một phóng viên của tờ thời báo ở Anh được ông chủ cấp cho một ngân phiếu lớn để đến theo dõi và phản ánh cuộc chiến tranh ở Crưm; một nhà báo Pháp được Giám đốc sở Cảnh sát Paris cho phép

đi thăm các nhà tù ở Pháp khi anh ta muốn viết phóng sự về cuộc sống của những kẻ sống ngoài vòng pháp luật v.v lý do là để các nhà báo có thể có được sự xác thực của các sự kiện và chi tiết Bảo đảm được tính chất này, nhà báo sẽ gieo vào lòng người đọc niềm tin về sự kiện, sự việc, vấn đề được phản ánh, đồng thời giúp họ có thể tiếp cận sự thật ở mức cốt lõi nhất Các nhà nghiên cứu báo chí thuộc đại học Missouri (Mỹ) cũng quan niệm: “Sự chính xác là yếu tố quan trọng nhất đối với bất kỳ bài báo nào, lớn hay nhỏ,

dài hay ngắn Phải chính xác trong từng chi tiết ” Cũng theo họ, nhà báo sẽ không bao giờ “có được phiên bản tốt nhất của sự thật” nếu không tường thuật chính xác các chi tiết và bối cảnh Mỗi phóng viên nên chọn góc độ nào

có thể phản ánh câu chuyện đầy đủ và trung thực nhất” [87, tr 30-32] Nói tóm lại, tính xác thực của chi tiết buộc người viết phải trả lời cho

người đọc một loạt câu hỏi: chuyện gì đã xảy ra? xảy ra ở đâu? xảy ra khi

nào? liên quan đến ai? v.v theo “công thức” 6 W + 1H

Tính chân thật

Cái gốc phản ánh của thông tin báo chí nói chung là sự thật Là một bộ phận của sự kiện và của tác phẩm báo chí nên chi tiết tất nhiên phải có tính chân thật Tính chất này được biểu hiện ở chỗ: chi tiết góp phần phản ánh đúng bản chất đích thực của sự vật, hiện tượng được đề cập trong tác phẩm

Đó là kết quả của một tư duy chín chắn và một quá trình lao động khách quan, nghiêm túc của nhà báo và cũng là một trong những yêu cầu có tính

nguyên tắc của báo chí cách mạng: “Không chỉ viết cái tốt mà giấu cái xấu

Nhưng phê bình phải đúng đắn Nêu cái hay, cái tốt, thì phải có chừng mực, chớ phóng đại Có thế nào nói thế ấy…” [47, tr 118] như Hồ Chí Minh căn

dặn Trong lời bạt cho cuốn sách Bước vào nghề báo của nhóm tác giả

Leonard Rayteel - Ron Taylor (được dịch và xuất bản năm 1993), nhà báo Bến Nghé tâm sự: “ Nghề làm báo trước sau tuân theo “cái đạo của sự thật” Cái khó khăn phức tạp, cái giá phải trả có khi rất mắc, chính là ở chỗ

đó Những ai quay lưng trước sự thật, xin chớ bước vào nghề báo” [103, tr 344]

Tính cụ thể

Một biểu hiện khác của tính chân thực, xác thực của chi tiết là tính cụ thể Tính chất này được thể hiện ở chỗ, chi tiết trong vai trò “nói có sách, mách có chứng” để phục vụ và chứng minh cho các luận điểm, vấn đề, sự

kiện được nêu ra Bàn về tính cụ thể của chi tiết trong tác phẩm báo chí, các đồng nghiệp ở Nga đã nêu một ví dụ:

ở St Petersburg, các biên tập viên thường cảnh báo các phóng viên rằng, khi trở về văn phòng thì “phải có được tên của con chó” Khi nữ nhà báo Kelley Benham viết về con gà sống hung dữ tấn công một em

bé đang tập đi, bà không chỉ nói tên của con gà sống đó là Rockadoodle Two, mà còn cả tên của bố mẹ nó - Rockadoodle và Henny Penny một

chân… [84, tr 22]

Tính cụ thể của chi tiết cũng được biểu hiện ở sự rõ ràng, dễ hiểu, dễ tiếp nhận đối với người tiếp nhận thông tin Chẳng hạn, để diễn đạt sự chật chội về phòng trọ của sinh viên, tác giả Huỳnh Dũng Nhân đã viết: “căn phòng nhỏ và hẹp đến nỗi không thể trở đầu nổi một chiếc xe đạp”; hay: “… khi đi ngủ, các sinh viên đó phải mở cửa sổ để thò chân ra ngoài mới duỗi chân được ” [53, tr.160]

Công chúng ngày nay không chỉ dừng lại ở việc đọc để biết, mà họ còn muốn được tiếp cận vấn đề được thông tin trên báo chí cả về bề rộng lẫn chiều sâu để có thể bổ sung kiến thức hay có cơ hội thực hành Vì thế, chỉ khi thực sự quan tâm đến tính cụ thể của chi tiết, mà nói theo cách nói của nhà báo Vũ Hiền (Đài Tiếng nói Việt Nam) là “hiểu đến ngọn nguồn lạch sông của sự kiện”, nhà báo mới có thể đáp ứng và thỏa mãn nhu cầu đa dạng,

đa chiều của người đọc

1.2.3.3 Tính hệ thống

Bản thân các chi tiết khi độc lập ra sẽ không có ý nghĩa gì, chẳng khác nào những chiếc đinh ốc đã được tháo rời từ một cỗ máy Hay nói cách khác, một chi tiết chỉ phát huy tác dụng, trở nên có giá trị và ý nghĩa khi nó được đặt trong một hệ thống hay trong một mối quan hệ nào đó Dù được biểu

hiện theo hình thức nào, các chi tiết trong hệ thống tác phẩm đều được kết nối với nhau theo quan hệ ràng buộc; trong đó, nó vừa tác động nhưng cũng đồng thời chịu sự chi phối của các yếu tố khác để cùng hướng tới cái đích chung: góp phần làm nổi bật chủ đề, tư tưởng của tác phẩm

Tính hệ thống cũng phụ thuộc rất nhiều vào ý đồ chủ quan của nhà báo, trong tư cách là chủ thể sáng tạo Điều này như tác giả Karel Storơkan, khi bàn về nghệ thuật sử dụng chi tiết trong bài phóng sự đã cho rằng: “Đưa chi tiết vào trong phóng sự không phải là điều ngẫu nhiên, là việc làm tuỳ hứng, nhất thời của người phóng viên, mà nó là kết quả của một ý đồ đã được nghiền ngẫm Trong đó người viết có thể nhìn thấy trước mắt mình chi tiết

bên cạnh tính mục đích, thì vấn đề toàn cục và thành phần mà Karel

Storơkan nhấn mạnh, chính là nói đến tính hệ thống của chi tiết trong tác phẩm Tuy nhiên, như đã trình bày, dù thuộc hệ thống nào (toàn bộ tác phẩm hay hệ thống các sự kiện, các chuỗi chi tiết), từng chi tiết một mặt vừa tồn tại độc lập tương đối, mặt khác nó vừa phụ thuộc và bị chi phối bởi các yếu tố khác trong cùng hệ thống mà nó tham gia Đó là mối quan hệ vừa có tính độc lập vừa có tính tương hỗ góp phần tạo nên sự mạch lạc, tính thuyết phục, hấp

dẫn của thông tin báo chí (vấn đề này sẽ được trở lại và bàn sâu hơn ở mục

1.2.4 - các yếu tố chi phối chi tiết trong tác phẩm báo chí - của luận án)

1.2.3.4 Tính khách quan

Là tiếng nói của một thể chế và là tiếng nói đại diện của công luận, bản chất của thông tin báo chí là dựa trên sự thật để phản ánh Vì vậy, nhà báo sáng tạo tác phẩm phải trên cơ sở sự thật chứ không phải là thêm thắt chi tiết hoặc hư cấu sự kiện theo ý muốn chủ quan của mình Điều này đồng nghĩa với việc nhà báo phải thường xuyên coi trọng tính khách quan của các sự

kiện và chi tiết để có thể vừa bảo đảm được vai trò báo chí là “nhiệt kế của cuộc sống”, nhà báo là “thư ký của thời đại”; vừa phù hợp và đồng thuận với cách nhìn của số đông và phải được số đông thừa nhận

Tính khách quan của chi tiết được thể hiện không chỉ ở việc nhà báo quan sát sự kiện, sự vật, sự việc đang diễn ra như nó vốn có, mà điều quan trọng hơn, anh ta phải nhìn chúng bằng con mắt hiện thực và công bằng, nghĩa là không bị định kiến hay cảm tính chi phối hoặc thôn tính Trong

cuốn sách Nhà báo hiện đại, các tác giả đã quan niệm: “Tính khách quan

trông cậy vào những sự kiện có thể quan sát được, nhưng nó cũng là phương pháp giúp các bài viết bám sát hiện thực và không bị tác động bởi định kiến của nguồn tin, tác giả hay độc giả…”; bởi vì, “Bản thân tính khách quan là một giá trị, một lý tưởng” [87, tr 33] Trước đây, Ănghen cũng đã từng gọi Ban-dắc là “thư ký trung thành của xã hội Pháp nửa đầu thế kỷ XIX”, khi bằng thái độ trung thực và khách quan của mình, ông đã cung cấp cho người đọc những kiến thức đáng tin cậy và bổ ích có tính biên niên sử những diễn biến của xã hội, mà giá trị của nó được đánh giá là “hơn cả các quyển sách của tất cả các nhà chuyên môn, các sử gia, các nhà kinh tế học, các nhà thống

kê của thời kỳ này gộp lại” [20, tr 366]

Trong khi nhà văn luôn cố gắng chủ quan hóa sự thật và các chi tiết bằng việc tìm “điểm tựa” ở chính mình (“theo tôi”, “theo chủ quan của tôi”…), thì đối với nhà báo, họ luôn chú ý đến tính khách quan của sự thật và chi tiết bằng việc tìm “điểm tựa” vào công chúng (“chúng tôi thấy rằng…”,

“ông A nói rằng…”, “ông B cho biết…” v.v ) Và càng về sau, do sự thay đổi về điều kiện xã hội và sự tác động bởi nhu cầu của công chúng mà quan niệm của nhà báo cũng thay đổi; trong đó, càng ngày họ càng cố gắng tìm cách khách quan hóa các chi tiết, mà một trong những “thủ thuật” khá phổ biến và cũng không kém phần hiệu quả là “mượn” các chi tiết (thông qua các

sự vật, sự việc hay nhân vật trong tác phẩm) để gửi gắm xúc cảm hay tỏ rõ chính kiến của mình

Tính khách quan cũng yêu cầu tránh việc sự thật bị bóp méo đi hay bị xuyên tạc theo chủ quan hoặc ý đồ của người viết Trong thực tế đã có chi tiết được nguỵ tạo bởi một vẻ ngoài chân thật như “Sự kiện vịnh Bắc bộ” tháng 8-1964 ở Việt Nam vừa được “xới” lại trên rất nhiều tờ báo ở Mỹ (The New York Times, The International Herald Tribune, Daily Mail v.v ) Các báo này đã trích lời nhiều nhà sử học cho biết, cục An ninh quốc gia Mỹ (NSA) đã nguỵ tạo bằng chứng để tạo ấn tượng rằng Bắc Việt Nam đã tấn công tàu US Maddox lần thứ hai ngày 4-8-1964 Chính phủ Johnson dùng sự việc này làm bằng chứng để thuyết phục Quốc hội Mỹ thông qua nghị quyết

về vịnh Bắc bộ ngày 7-8-1964, cho phép Tổng thống Johnson mở rộng cuộc chiến tranh phá hoại ra miền Bắc Sự vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc khách quan có thể nói là điển hình này đã “đẩy nước Mỹ vào cuộc chiến tranh đẫm máu kéo dài tới 10 năm” [2]

Như vậy, đối với đời sống của công chúng, nhất là công chúng hiện đại, thông tin là vấn đề sống còn Nhưng đâu là những thông tin thực sự đáng tin cậy? Câu trả lời chính là nhà báo, được thể hiện ở chỗ, không chỉ có sự năng động, tinh nhạy, mà đòi hỏi họ còn phải trung thực, khách quan, công bằng trong việc tiếp cận để phản ánh hiện thực đời sống, trước hết là thông qua các chi tiết trong tác phẩm

thú” riêng của họ Trong thực tế, người đọc có thể dễ dàng nhận thấy những loại chi tiết mà một nhà báo thường sử dụng - biểu hiện rất rõ tính đặc thù của chi tiết và phong cách của người viết trong tác phẩm Tính đặc thù được thể hiện ở khả năng tìm tòi, phát hiện riêng, từ đó mà người làm báo có được những chi tiết riêng Trong các phóng sự của nhà báo Huỳnh Dũng Nhân, người đọc dễ dàng nhận thấy, tác giả thường thiên về sử dụng các chi tiết con

số để “thay lời muốn nói” cho các sự việc, sự kiện Chẳng hạn, trong phóng

sự “Ngoài ấy là Trường Sa”, (giải nhì, giải báo chí của Hội Nhà báo TP Hồ

Chí Minh năm 1993), Huỳnh Dũng Nhân viết: “Một chiến sĩ trên đảo chỉ được xài 6 lít nước ngọt mỗi ngày, diện tích ở là 6,6 mét vuông một người, tiêu chuẩn ăn là 6.600 đồng / ngày ” [52, tr 21]

Bằng những con số “6” xác thực, tác giả đã đem đến cho người đọc sự xúc động, thấu hiểu, niềm sẻ chia về nỗi kham khổ trong đời sống vật chất của những người lính đảo

Như vậy, việc thiên về một dạng chi tiết nào đó của các tác giả trong việc làm bật chủ đề, đề tài của tác phẩm đã tạo nên tính đặc thù trong sử dụng chi tiết của cá nhân họ, góp phần tạo nên phong cách và tạo những dấu

ấn sâu đậm của người viết với người đọc

Tính đa dạng

Hệ thống chi tiết trong tác phẩm báo chí về mặt nào đó phải chứa đựng những nét tương đồng để tạo thành một chỉnh thể thống nhất, nhưng mặt khác, nó cũng có những nét dị biệt để tạo nên tính đa dạng Thông thường, ở các tác phẩm báo chí đặc sắc, bản thân nó vẫn có khả năng truyền đi nhiều thông điệp khác nhau: có thông điệp về chính trị, về kinh tế, về văn hóa, về giáo dục; có thông điệp về tư tưởng, nhân văn, nhân đạo… tất cả tạo thành tính thống nhất mà đa dạng của chi tiết trong tác phẩm báo chí Theo đó, xét

về mặt công năng, tính đa dạng của chi tiết trong tác phẩm báo chí có thể

cung cấp cho người đọc cái nhìn nhiều chiều, toàn diện và sâu sắc hơn về đối tượng được phản ánh Do đó, việc tạo ra một hệ thống chi tiết đa dạng trong tác phẩm đối với người sáng tạo là rất cần thiết

Qua trình bày và phân tích các tính chất cơ bản nói trên của chi tiết trong tác phẩm báo chí, tác giả luận án xin rút ra một số nhận định sau đây:

Thứ nhất, nhìn tổng thể có thể thấy: nếu tính xác thực, chân thực, cụ thể

v.v của chi tiết bộc lộ chức năng xác định không gian của sự kiện, thì các tính thời sự, thời điểm, trực tiếp v.v bộc lộ chức năng xác định thời gian của sự kiện Tất cả hướng tới mục đích truyên đạt thông tin một cách nhạy bén, kịp thời, đáp ứng các nhu cầu trực tiếp, cụ thể về mặt tinh thần của công chúng

Thứ hai, chi tiết với tư cách là một bộ phận cấu thành của sự kiện và là

một yếu tố bình đẳng với các yếu tố khác trong tác phẩm báo chí, nên các tính chất và phẩm chất của sự kiện cũng như của tác phẩm, ít nhiều cũng đồng thời là những tính chất và phẩm chất của chi tiết

Thứ ba, để có thể phản ánh sự kiện, sự việc, con người một cách toàn

diện, sinh động và hấp dẫn, bên cạnh xác định rõ chủ đề, đề tài, lựa chọn sự kiện, vấn đề, ngôn ngữ biểu đạt v.v đòi hỏi nhà báo phải luôn ý thức và tuân thủ các tính chất nói trên của chi tiết Bởi chỉ như vậy, nhà báo mới có thể khai thác một cách hữu hiệu chi tiết nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả của tác phẩm báo chí

1.2.4 Các yếu tố chi phối chi tiết trong tác phẩm báo chí

Từ lý thuyết về hệ thống, chúng ta có thể thừa nhận rằng: một yếu tố vừa độc lập và bình đẳng với các yếu tố khác trong chuỗi mà nó tham gia, nhưng mặt khác, nó phải chịu sự tác động, chi phối, thậm chí có lúc phụ thuộc tạm thời vào các yếu tố liên quan Từ nhận thức này, việc nghiên cứu mối quan hệ giữa chi tiết với tất cả những yếu tố khác của tác phẩm báo chí không chỉ giúp chúng ta có được cái nhìn nhiều chiều về chi tiết, mà còn có cơ hội phát

hiện các giá trị vừa phong phú, vừa đa dạng và cũng hết sức thú vị của chi tiết Tuy nhiên, đây là một vấn đề khá phức tạp, nên bước đầu tác giả chỉ có thể liệt kê và phân loại các mối quan hệ cũng như sự chi phối đó một cách tương đối, mục đích chủ yếu là để tiện cho việc khảo sát về đối tượng ở chương tiếp theo

1.2.4.1 Những yếu tố bên ngoài chi phối chi tiết

Thời đại với chi tiết

Phạm trù thời đại có nội hàm khá rộng Có thể nói một cách hình ảnh, thời đại tựa như một “bầu khí quyển”, ôm chứa trong lòng nó nhiều bình diện khác nhau, từ chính trị, kinh tế; đến đời sống tư tưởng, văn hóa, phong tục tập quán, lối sống của con người cùng những vấn đề quan trọng và đặc thù của nó Mỗi thời đại có một diện mạo riêng Vì thế, từng thời đại quy định tiếng nói của công luận qua phong cách của báo chí Chính điều này chi phối đời sống báo chí ở cả cấp độ vĩ mô lẫn vi mô

Ở cấp độ vĩ mô, thời đại sẽ chi phối diện mạo, phong cách của một nền báo chí cũng như tất cả các thể loại của nền báo chí đó Còn ở cấp độ vi mô, thời đại sẽ chi phối tác phẩm báo chí với các yếu tố thuộc về nó như: chủ đề

và cảm hứng, sự kiện và chi tiết, giọng điệu và ngôn ngữ v.v Ngoài sự chi phối của hệ thống lớn nói trên thì các hệ thống nhỏ (thể loại, tác phẩm, sự kiện, chi tiết…) cũng tuân thủ phong cách thời đại đó Hay nói cách khác, dù

là rất nhỏ, nhưng các chi tiết được sử dụng trong tác phẩm đều đóng vai trò

để lại dấu ấn về phong cách thời đại và đều mang tính định hướng của thời đại

Bối cảnh lịch sử - xã hội với chi tiết

Trong tư cách là yếu tố thuộc phạm trù thời đại, bối cảnh lịch sử và xã hội tác động trực tiếp đến nền truyền thông Và như đã trình bày, các yếu tố này cũng gián tiếp chi phối đến tác phẩm báo chí cùng các thành tố của nó, trong

đó có yếu tố chi tiết Một tác phẩm báo chí ra đời trong bối cảnh lịch sử - xã