Khai thác, vận dụng tri thức văn học trong sáng tạo tác phẩm báo chí ở việt nam hiện nay

Vì vậy, trong quá trình tác nghiệp, nhiều nhà báo đã có ý thức khai thác những ưu thế của văn học và trên báo chí, tri thức văn học đã thường xuyên được vận dụng một cách linh hoạt, dưới

TỔNG QUAN KHOA HỌC

ĐỀ TÀI CẤP BỘ NĂM 2006

KHAI THÁC, VẬN DỤNG TRI THỨC VĂN HỌC TRONG SÁNG TẠO TÁC PHẨM BÁO CHÍ

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Phó chủ nhiệm đề tài: TS NGUYỄN THỊ TUYẾT THU

HÀ NỘI - 2006

ĐỀ TÀI CẤP BỘ NĂM 2006

KHAI THÁC, VẬN DỤNG TRI THỨC VĂN HỌC

TRONG SÁNG TẠO TÁC PHẨM BÁO CHÍ

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

4 Nhà báo Trần Đăng Khoa

Phó trưởng Ban Văn nghệ, Đài Tiếng nói Việt Nam

5 TS Hoàng Minh Lường Khoa Kiến thức Giáo dục Đại cương, Học viện Báo chí và Tuyên truyền

6 TS Trần Đăng Thao

Tổng biên tập báo Giáo dục và Thời đại

7 TS Nguyễn Thị Tuyết Thu

Khoa Kiến thức Giáo dục Đại cương, Học viện Báo chí và Tuyên truyền

10 ThS Lê Thế Ý Khoa Kiến thức Giáo dục Đại cương, Học viện Báo chí và Tuyên truyền

MỞ ĐẦU 5

1 Tính cấp thiết của đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề 7

3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu 8

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 10

5 Cấu trúc đề tài 11

Chương 1 Khái quát về việc khai thác và vận dụng tri thức văn học trong sáng tạo tác phẩm báo chí 12

I Một số tiền đề lý luận của việc vận dụng tri thức văn học trong sáng tạo tác phẩm báo chí 12

1 Quy luật tương tác giữa các hình thái ý thức xã hội 12

2 Tính tổng hợp năng động của hoạt động báo chí 14

3 Quy luật thụ hưởng cái đẹp 18

4 Thiên hướng tư duy hình tượng hoá của người Việt 20

II Những bình diện tri thức văn học tiêu biểu được vận dụng trong sáng tạo tác phẩm báo chí 23

1 Khái niệm tri thức văn học 23

2 Khái lược về các bình diện tri thức văn học tiêu biểu được vận dụng trong tác phẩm báo chí 24

III Vai trò của văn học đối với sự phát triển báo chí ở Việt Nam 28

1 Văn học đã cung cấp cho báo chí một đội ngũ đông đảo những nhà báo tài năng, tâm huyết 28

2 Văn học cung cấp cho báo chí một khối lượng tác phẩm văn chương rất lớn 30

3 Văn học mang đến cho báo chí một hệ thống đề tài phong phú và hấp dẫn 35

4 Văn học cung cấp cho báo chí nguồn chất liệu văn chương dồi dào và các thủ pháp nghệ thuật hữu hiệu 37

I Các bình diện khai thác và các cấp độ vận dụng tri thức văn học

Việt Nam trong sáng tạo tác phẩm báo chí 41

1 Khai thác, vận dụng tri thức văn học để sáng tạo một thành phần tác phẩm báo chí 42

2 Khai thác, vận dụng tri thức văn học để sáng tạo một tác phẩm báo chí 63

II Các phương thức sử dụng tri thức văn học trong sáng tạo tác phẩm báo chí 72

1 Giữ nguyên hiện trạng 73

2 Không giữ nguyên hiện trạng 74

3 Sử dụng kết hợp nhiều loại tri thức 77

III Hiệu quả thẩm mỹ 79

1 Tăng cường sức hấp dẫn để thu hút độc giả 79

2 Góp phần nâng cao bút lực của nhà báo và bút hồn cho mỗi bài báo 80

3 Góp phần tăng cường tính dân tộc cho báo chi 83

Chương III Khai thác, vận dụng chất liệu văn học nước ngoài trong tác phẩm báo chí Việt Nam 85

I Mục đích khai thác, sử dụng 85

II Sử dụng chất liệu văn học nước ngoài trong sáng tạo các thành phần của tác phẩm báo chí 90

1 Sử dụng chất liệu văn học nước ngoài trong rút tít 91

2 Sử dụng chất liệu văn học nước ngoài trong viết Sapô báo 94

3 Sử dụng chất liệu văn học nước ngoài trong viết thân báo 98

III Phương thức và hiệu quả nghệ thuật 104

1 Sử dụng nghĩa gốc - phổ quát 104

2 Tái tạo, mở rộng trường nghĩa 107

Chương IV Khai thác các thủ pháp ngôn ngữ nghệ thuật trong sáng tạo các tác phẩm báo chí 110

2 Hoán dụ 115

II Các biện pháp tu từ cú pháp 119

1 Câu hỏi tu từ 119

2 Đảo trật tự cú pháp 123

3 Tách câu 125

III Các biện pháp tu từ văn bản 128

1 Phân loại văn bản báo chí dưới góc độ ngữ nghĩa 128

2 Một đặc điểm cơ bản của thể loại của phiếm luận báo chí 129

3 Tìm hiểu một số dạng văn bản có nghĩa hàm ngôn (phiếm luận báo chí) 131

Chương V Một số kiến nghị và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả khai thác, vận dụng tri thức văn học trong tác phẩm báo chí 135

I Thực trạng của việc sử dụng văn học trên báo chí ở Việt Nam hiện nay 135

1 Trên các loại hình báo chí, tri thức văn học thường xuyên được sử dụng một cách linh hoạt 135

2 Việc khai thác,vận dụng tri thức văn học đã tạo ra một hiệu quả thẩm mỹ lớn 137

3 Trên báo việc khai thác, vận dụng chất liệu văn học bộc lộ không ít hạn chế 141

II Kiến nghị và Giải pháp 154

1 Kiến nghị 155

2 Giải pháp 157

KẾT LUẬN 161

TÀI LIỆU THAM KHẢO 166

1 Tính cấp thiết của đề tài

Báo chí đang ngày càng trở thành một lĩnh vực hoạt động tinh thần quan trọng trong đời sống xã hội Xã hội càng phát triển, nhu cầu nắm bắt thông tin để nâng cao nhận thức và song song là nhu cầu hưởng thụ cái đẹp của con người ngày càng lớn Để đáp ứng yêu cầu của cuộc sống số hôm nay, báo chí phải không ngừng đổi mới, tìm tòi những phương thức phản ánh sao cho ngày càng đạt được hiệu quả cao hơn Ngoài việc tăng cường hiệu quả phản ánh và tác động từ những quy trình thao tác mang tính nghiệp vụ chuyên biệt, lâu nay trong hoạt động báo chí, các nhà báo vẫn

thường xuyên khai thác, vận dụng sức mạnh của các hình thái ý thức xã

hội khác, trong đó có văn học Song do những điều kiện chủ quan và khách quan mà sự hỗ trợ từ phía văn học đã trở thành sự hỗ trợ quan trọng nhất

đối với quá trình ra đời và phát triển của báo chí ở Việt Nam

Vẫn biết, báo chí và văn học Việt Nam hiện đại cùng ra đời trong một điều kiện văn hóa lịch sử, cùng sử dụng chữ Quốc ngữ làm chất liệu, cùng chung đội ngũ sáng tạo, đặc biệt cùng chung đối tượng phục vụ là một kiểu công chúng xưa nay vốn rất trọng văn và ngàn đời chỉ quen tiếp nhận văn chương nên giữa hai loại hình này đã sớm xuất hiện một mối giao thoa sâu đậm Mối quan hệ giữa chúng luôn luôn là mối quan hệ có tính chất song phương, đa chiều Dĩ nhiên không thể phủ nhận vai trò hết sức to lớn của báo chí đối với sự phát triển của nền văn học hiện đại Việt Nam nhưng chắc chắn ảnh hưởng từ văn học tới báo chí mới là chiều thuận Bởi vì , văn học là một trong những loại hình nghệ thuật ra đời sớm nhất của nhân loại

và Việt Nam cũng không nằm ngoài quy luật đó Tức là khi nền báo chí non trẻ đang ở thời kỳ phôi thai trứng nước thì văn học đã có một bề dày

báo chí kế thừa những tinh hoa và kinh nghiệm, đã trở thành dòng sữa mẹ trong lành nuôi dưỡng báo chí không ngừng trưởng thành và phát triển

Trên thực tế, văn học đã cung cấp cho báo chí một đội ngũ rất đông các nhà báo tâm huyết và tài năng, đã mang đến cho báo chí một khối lượng tác phẩm lớn, cùng một nguồn đề tài vô tận và hấp dẫn, một kho ngôn từ giàu có cùng nhiều thể loại văn chương quý báu

Việc khai thác, vận dụng những tri thức văn học đã mang lại cho đời sống báo chí nhiều điều bổ ích, đặc biệt là một nguồn sinh lực mới dồi dào

Trước hết những ưu thế của văn chương sẽ nâng cao bút lực cho mỗi người

làm báo và tăng thêm bút hồn cho mỗi bài báo Thứ hai, văn học và chất

liệu văn học sẽ tạo nên sức hấp dẫn, tăng cường hiệu quả thông tin để thu

hút công chúng Thứ ba, khai thác, sử dụng tri thức văn học còn góp phần

quan trọng vào việc tăng cường tính dân tộc và tính quốc tế, làm cho báo chí Việt Nam phát triển theo hướng dân tộc và hiện đại

Rõ ràng việc khai thác, sử dụng những ưu thế của văn học đã có một

ý nghĩa thật sự lớn lao đối với đời sống báo chí Vì vậy, trong quá trình tác nghiệp, nhiều nhà báo đã có ý thức khai thác những ưu thế của văn học và trên báo chí, tri thức văn học đã thường xuyên được vận dụng một cách linh hoạt, dưới nhiều hình thức phong phú, sinh động

Song, việc sử dụng văn học trên báo chí vẫn còn nhiều điều bất cập

và việc giảng dạy, học tập bộ môn Ngữ văn ở các trung tâm đào tạo báo chí cũng còn nhiều điều bất ổn Thực tiễn đang đòi hỏi phải có một đề tài

nghiên cứu xứng đáng với tầm vóc của vấn đề, sao cho khai thác, vận

dụng tri thức văn học trong sáng tạo tác phẩm báo chí không chỉ dừng lại

ở một đề tài nghiên cứu đơn lẻ mà phải trở thành một hướng nghiên cứu

mang tính chất ứng dụng Có thể gọi hướng nghiên cứu này là văn dụng

Qua công trình nghiên cứu, chúng tôi hy vọng sẽ gợi ý cho những người học báo và làm báo có thêm những thao tác cụ thể và đạt được hiệu quả mong muốn khi vận dung tri thức văn học vào quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí.Từ đó giúp các nhà báo có thể viết tốc độ hơn, hay hơn và trong một chừng mực nào đó giúp họ say nghề hơn

Đề tài còn có một ý nghĩa quan trọng khác là: qua khảo sát thực trạng của việc khai thác, sử dụng tri thức văn học trên báo chí, người nghiên cứu sẽ chỉ ra các hạn chế, tìm ra những nguyên nhân; trên cơ sở thực tiễn sẽ đề xuất các kiến nghị và giải pháp hữu hiệu nhằm góp phần giảm bớt các lỗi khi sử dụng tri thức văn học trong báo chí

Nếu được nghiên cứu thấu đáo, đề tài còn có giá trị định hướng cho công tác đào tạo đại học và sau đại học ngành báo chí trong cả nước về khả năng điều chỉnh, hoàn thiện từng bước chương trình giảng dạy bộ môn Ngữ văn sao cho có hiệu quả hướng nghiệp thiết thực

Vì vậy chúng tôi đã chọn và nghiên cứu đề tài “Khai thác, vận dụng

tri thức văn học trong sáng tạo tác phẩm báo chí ở Việt Nam”

2 Lịch sử vấn đề

“Khai thác, vận dụng tri thức văn học trong sáng tạo tác phẩm báo

chí” là một hướng nghiên cứu mới Trước chúng tôi chưa có công trình nào

nghiên cứu về vấn đề này một cách hệ thống chuyên sâu Năm 2002, ở

Phân viện Báo chí và Tuyên truyền đã có một đề tài cấp bộ: “Mối quan hệ

giữa văn học và báo chí ở Việt Nam từ khi báo chí ra đời đến nay” do

Tiến sĩ Trần Ngọc Dung làm chủ nhiệm đề tài, ít nhiều có liên quan với vấn

đề nghiên cứu của chúng tôi

năm 2004 với quy mô nhỏ ở cấp cơ sở Những kết quả bước đầu đẫ được các tác giả công bố rải rác trên một vài tạp chí chuyên ngành Chẳng hạn:

- “Sử dụng thành ngữ, tục ngữ trên báo chí” (Hoàng Anh, Một số

vấn đề sử dụng ngôn từ trên báo chí, NXB Lao động, H, 2003)

- “Vấn đề sử dụng văn học trên báo chí” (Trần Thị Trâm, Tạp chí

Báo chí và Tuyên truyền số 1/2005)

- “Sử dụng chất liệu văn học nước ngoài trong rút tít tác phẩm báo

chí” (Nguyễn Thị Tuyết Thu, tạp chí Người làm báo, tháng 5/2006)…

Nghiên cứu đề tài này ở cấp độ cao hơn, chúng tôi hy vọng sẽ giải quyết được vấn đề một cách sâu sắc và hệ thống hơn

3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

3.1 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài Khai thác, vận dụng tri thức văn học trong sáng tạo tác phẩm

báo chí ở Việt Nam là đề tài thiên về nghiên cứu ứng dụng do vậy để thấy

được qui mô, bản chất và phạm vi vận dụng văn học vào trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí, đề tài tiến hành khảo sát theo hệ thống và ngẫu

nhiên hàng trăm tờ báo in, đặc biệt là các báo tiêu biểu như: Nhân dân (cùng các phụ san của nó), Lao động, Giáo dục và Thời đại, Tiền phong, Tuổi trẻ,

An ninh Thế giới, Công an nhân dân, Gòn giải phóng, Văn hóa, Thể thao & Văn hóa, Bóng đá, Pháp luật, Gia đình - xã hội, Hoa học trò, Thế giới Học đường Các tạp chí quan trọng của ngành và các ngành khác: Người làm báo, Nghề báo, Báo chí và Tuyên truyền, Báo chí Trẻ, Heritage, Thế giới vi tính… và một số báo mạng điện tử: vnexperess.vn, vnn.net, nhandan.org.vn,

bongda.com.vn, thanhnien.com.vn, tiepthionline.vn, dantri.com.vn, tuoitre.com.vn, vietnameconomy.com.vn chủ yếu trong 2 năm 2005-2006

cùng một số chương trình truyền hình: Chương trình Thời sự, Chương

trình Văn nghệ: Chiếc nón kỳ diệu, Ai là triệu phú, Hãy chọn giá đúng…

(THVN), Đuổi hình bắt chữ, Vượt qua thử thách (THHN), Rồng vàng, Trúc

xanh (THTPHCM); Chương trình chuyên đề: Gặp nhau cuối tuần, Người

xây tổ ấm, Người đương thời, Những ước mơ xanh (THVN); Một số chương

trình của đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam: Thời sự, Tài nguyên môi

trường, Người xa Tổ quốc (từ tháng 6 đến tháng 8/2006), một số ảnh trên báo và một vài báo ảnh trong mấy năm gần đây (2000-2006) có khai thác và

vận dụng tri thức văn học vào trong quá trình sáng tạo tác phẩm

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu của chúng tôi chú tâm vào mọi loại hình, loại thể khác nhau được đăng tải và phát sóng trên các tờ báo in, báo hình, báo phát thanh, báo ảnh và báo mạng tiêu biểu Tuy nhiên trên cái nền số lượng dồi

dào, đa dạng ấy, chúng tôi chỉ chú mục vào những yếu tố văn học hoặc các

yếu tố có giá trị văn học được các nhà báo khai thác, vận dụng như một chất liệu sáng tạo tự nhiên trong quá trình cấu thành tác phẩm báo chí

Các tri thức mang giá trị văn học thường hiện diện trên mọi thành tố của tác phẩm (từ đầu báo, sa pô, thân báo đến phần kết ) Còn những yếu tố như: cốt truyện, tư duy, ý tưởng nghệ thuật, thể loại khi kết hợp với nhau

và kết hợp với các tri thức văn hoá khác, chúng sẽ được chuyển hoá vào toàn bộ tác phẩm làm cơ sở tạo nên một tác phẩm trọn ven, một chương trình có quy mô lớn Vì vậy, đề tài tôi đã nghiên cứu quá trình vận dụng dưới hai cấp độ: vận dụng văn học trong sáng tạo một thành phần và vận dụng trong sáng tạo một tác phẩm báo chí

Về bình diện khai thác, để tiện khảo sát, chúng tôi tạm thời có thể quy vào một số bình diện sau: thành ngữ, tục ngữ, thơ văn, tác giả, tác phẩm, nhân vật, điển tích, điển cố và ngôn ngữ giàu biểu cảm, những lối nói đã thành qui phạm mẫu mực trong gia tài văn học dân tộc và nhân loại Chúng

được các nhà báo sử dụng như những thông điệp giàu sức gợi cảm để tăng cường hiệu quả phản ánh và tác động trong tác phẩm báo chí của mình

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài là khảo sát việc khai thác vận dụng tri thức văn học trong sáng tạo tác phẩm báo chí ở tất cả các loại hình báo chí trong những năm gần đây (2000-2006)

Thứ hai là phân tích, lý giải vai trò, vị trí, hiệu quả của việc khai thác, vận dụng tri thức văn học vào quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí thuộc các loại hình báo chí khác nhau Tuy nhiên, nhiệm vụ trên chỉ được thực hiện khi xác lập rõ các mối quan hệ đóng vai trò như những tiền đề lý luận và thực tiễn cho việc khai thác, vận dụng tri thức văn học vào tác phẩm báo chí

Đồng thời từ thực tế khai thác, sử dụng tri thức văn học trên báo chí,

đề tài còn có nhiệm vụ đề xuất những kiến nghị, giải pháp nhằm góp phần nâng cao hiệu quả học tập, giảng dạy các phân môn trong bộ môn Ngữ văn- cội nguồn tri thức tin cậy cho các nhà báo tương lai ở các cơ sở đào tạo báo chí trên cả nước

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Để tập hợp tư liệu đủ độ tin cậy, đề tài đặc biệt coi trọng phương

pháp khảo sát, thống kê và phân loại các tư liệu có liên quan đến việc vận

dụng tri thức văn học trong tác phẩm báo chí Vì số lượng ấn phẩm báo chí rất lớn trong khi điều kiện và thời gian không cho phép, nên chúng tôi đã

luôn chú ý đến phương pháp chọn mẫu sao cho qua các tác phẩm, tác giả

tiêu biểu có thể thấy được toàn bộ thực trạng của việc sử dụng văn học trên

báo chí ở nước ta hiện nay; từ đó sẽ phân tích, đánh giá và đi đến những

kết luận khoa học

Dĩ nhiên, để có cái nhìn khách quan và sâu sắc về hiệu quả của việc vận dụng tri thức văn học trên báo chí, đề tài cũng thường xuyên sử dụng phương pháp so sánh (so sánh giữa các thời kỳ, giữa các thể loại và giữa các loại hình báo chí khác nhau) nhằm mục đích thực hiện tốt nhiệm vụ của đề tài

5 Cấu trúc đề tài

Báo cáo tổng quan đề tài nghiên cứu khoa học “Khai thác, vận dụng

tri thức văn học trong sáng tạo tác phẩm báo chí ở Việt Nam”, ngoài

phần mở đầu và kết luận, được cấu trúc thành 5 chương:

Chương I: Khái quát về việc khai thác và vận dụng tri thức văn học

trong sáng tạo tác phẩm báo chí Chương II: Khai thác, vận dụng văn học Việt Nam trong sáng tạo tác

Chương V: Một số kiến nghị và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả

của việc vận dụng tri thức văn học trong sáng tạo tác phẩm báo chí

1 Quy luật tương tác giữa các hình thái ý thức xã hội

Triết học Mác xít đã có những cống hiến vĩ đại trong việc khai sáng trí tuệ cho loài người Ở đó tư tưởng về sự hiện diện và tương tác qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội thực sự có ý nghĩa phương pháp luận khoa học phổ quát và sức sống vĩnh hằng Các hình thái ý thức xã hội là những thước đo trí tuệ của ý thức con người về tồn tại xã hội Chúng là hệ quả tất yếu của quá trình con người hướng tới chiêm nghiệm và phản ánh thế giới khách quan Mỗi hình thái ý thức xã hội khác nhau sẽ đảm trách phản ánh những nhu cầu khác nhau của con người về thế giới tồn tại của mình Mặc dầu vậy, chúng không tồn tại riêng rẽ, tách bạch nhau mà thâm nhập vào nhau trong các mối quan hệ mật thiết gắn bó Chủ nghĩa hiện thực trong văn học châu Âu thế kỷ XIX đạt đến thành tựu nở rộ trọn vẹn chính là nhờ

có sự hun đúc và trợ lực tích cực của các thành tựu khoa học lúc đương thời Sự phát triển rực rỡ và toàn diện của văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới trong 20 năm qua là không thể tách rời khỏi xu thế chính trị cởi mở trong tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế, văn hoá, xã hội của đất nước

Ngược lại, văn học, nghệ thuật cũng có những ảnh hưởng đáng kể đối với việc hình thành quan niệm đạo đức và lối sống, thậm chí đối với cả khoa học và triết học… Mối quan hệ tương tác đa chiều giữa các hình thái

ý thức xã hội là một tất yếu khách quan trong guồng máy cuộc sống phức điệu của con người Nói như vậy để thấy rằng: mối quan hệ tương tác và kế

thừa lẫn nhau giữa văn học và báo chí cũng chỉ là một hiện tượng phổ biến trong quy luật tất yếu chung

Phải nói rằng: trong tương quan với các hình thái ý thức khác, báo chí là một hoạt động còn khá non trẻ Lấy thực tiễn xã hội sống động làm đối tượng phản ánh, báo chí không thể không chịu sự tác động hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp từ các hình thái ý thức xã hội khác Chắc chắn không thể

có một nền báo chí “dã sinh” trôi nổi ngoài tư tưởng chính trị, triết học, đạo đức, tôn giáo… Triết học, đạo đức, tư tưởng chính trị, văn hoá nghệ thuật…luôn để lại những dấu ấn sâu đậm trong cảm quan phản ánh và sáng tạo của mỗi nhà báo Điều này là hiển nhiên bởi lẽ trong mỗi động thái ứng

xử và tác nghiệp của nhà báo, họ luôn luôn đối mặt với vô vàn những quan

hệ sống động nảy sinh từ chính tổng thể hợp lưu của đời sống chính trị, văn hoá, xã hội, kinh tế của cộng đồng Mỗi hình thái ý thức xã hội tác động đến hoạt động báo chí theo những cách riêng Có hình thái chi phối báo chí trên cấp độ quan niệm phản ánh và sáng tạo; lại có những hình thái tác động trực diện vào quy trình tổ chức và sáng tạo tác phẩm báo chí Ảnh

hưởng của văn học tới báo chí thuộc thiên hướng thứ hai Văn học tác động

đến báo chí bằng đặc trưng ưu thế của một lĩnh vực hoạt động sáng tạo qua ngôn từ vốn có rất nhiều điểm tương đồng với hoạt động báo chí Vì

thế khác với việc khai thác thế mạnh ở các hình thái ý thức xã hội khác, riêng ở phạm vi văn học, báo chí thực sự chắt lọc được rất nhiều khả năng ứng dụng trực tiếp nhằm góp phần tăng cường hiệu quả tác động cho tác phẩm báo chí Có thể liệt kê ra vô số những cách thức biểu đạt ngôn từ, kết cấu sự kiện, lựa chọn chi tiết hay điểm nhìn trần thuật… theo lối văn học của các tác phẩm báo chí Ngược lại sự phản quang ưu thế của báo chí tới văn học nghệ thuật cũng là điều đáng kể Lịch sử văn học Việt Nam cho thấy: trong những thời đoạn lịch sử mở ra những tốc lực vận động mạnh mẽ

và gấp gáp, văn học và báo chí sẽ có những bước đi song hành; dấu ấn báo

chí sẽ lưu đọng lại khá rõ trong ý thức thẩm mỹ của các nhà văn ưu thời

mẫn thế Các khái niệm: văn học báo chí, văn học tư liệu, văn học tả chân,

tiểu thuyết phóng sự, truyện người thật việc thật… có lẽ là sản phẩm sáng

tạo nghệ thuật trong cơ chế tác động mạnh mẽ của áp lực báo chí đối với các nhà văn trong những thời điểm lịch sử cụ thể

Cũng cần nói thêm rằng: ý thức vươn tới sự tổng hợp phẩm chất tri thức theo hướng quan hệ liên ngành đang là một xu hướng phổ biến của nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau trong bối cảnh thế giới hiện nay Mỗi hình thái ý thức khó có thể đảm đương thấu triệt chức năng chiếm lĩnh và cải tạo thực tại của mình nếu chỉ đơn phương xoay sở trong lãnh địa khép kín của riêng mình mà không khai thác sức mạnh trợ lực cần thiết từ các hình thái ý thức liên đới khác Xu hướng này không phải là một bước lùi của trí tuệ loài người trong điều kiện các bộ môn khoa học về cơ bản đã có

sự “phân môn biệt loại” khá sâu sắc Sự kế thừa và khai thác lẫn nhau giữa các hình thái ý thức không hề cản trở việc phát huy các đặc trưng nội tại của một hình thái ý thức nào, trái lại, nó chỉ góp phần làm cho mỗi hình thái ý thức trở nên phong phú hơn trong nỗ lực hoàn thiện các khả năng ưu thế đặc trưng của mình

Tóm lại, tiền đề của việc vận dụng tri thức văn học vào sáng tạo tác phẩm báo chí trước hết là nằm ngay trong quy luật tác động và kế thừa lẫn nhau giữa các hình thái ý thức xã hội Trong vòng xoáy quan hệ đa chiều ấy; sự ảnh hưởng và tác động của văn học tới báo chí là rất sâu xa và tiêu biểu Nó diễn ra trên bề mặt quan hệ gắn bó giữa hai hình thái vốn có nhiều điểm tương đồng sâu sắc về phương tiện và cách thức sáng tạo tác phẩm

2 Tính tổng hợp năng động của hoạt động báo chí

Báo chí là hoạt động ý thức chú tâm trực tiếp vào các hoạt động xã hội sôi động trong nhịp sống thường nhật của con người Mỗi đối tượng khách quan khi xuất hiện với tư cách là đối tượng phản ánh của báo chí bao

giờ cũng tồn tại giữa các mối quan hệ chằng chịt từ các vấn đề chính trị, kinh tế, văn hoá, đạo đức… Không có đối tượng phản ánh nào tồn tại trong khả năng tự mình tách khỏi các mối quan hệ ràng buộc nhân quả với chính

nó Như vậy nhà báo khi đặt bút sáng tạo tác phẩm là chính khi họ cần huy động sự hiểu biết về nhiều bình diện tri thức khác nhau Năng lực tổng hợp, khái quát tinh tường sẽ giúp họ không sa vào kể lể, miêu tả những hiện tượng vặt vãnh, không tiềm chứa các mối quan hệ bản chất tiêu biểu của đời sống Trong những trường hợp cụ thể, sự hoàn bị tri thức tổng hợp sẽ là điều mách bảo cho các nhà báo cần phải mẫn cảm lựa chọn các phương

thức và liều lượng phản ánh thích hợp Chẳng hạn khi viết ký chân dung,

nhà văn thường quan tâm nhiều đến các quan hệ đời tư của đối tượng để phản ánh nhằm tạo dựng những chi tiết ấn tượng, sinh động về cá thể con người Ngược lại khi đến với chân dung của một đối tượng, nhà báo không thể để những ám ảnh về đời tư con người trùm lấp mà thiếu đi các mối quan hệ có ý nghĩa xã hội hoá ở đối tượng miêu tả Chuyện riêng tư khuất lấp, những hoài niệm trăn trở, những dằn vặt nội tâm vốn được các nhà văn rất quan tâm sẽ được nhà báo giảm thiểu tối đa để nhường chỗ cho sự khắc hoạ hành tung của nhân vật trong các mối quan hệ xã hội phổ quát có ý nghĩa khuyến dương hay cảnh tỉnh thiết thực với thời cuộc Từ sự đối chiếu giản đơn này để thấy rằng: nhà văn khi sáng tạo tác phẩm có thể trao cho mình quyền bính toàn năng để phán xét đối tượng phản ánh trong mọi chiều kích riêng chung, lớn nhỏ… Ngược lại nhà báo khi chiếm lĩnh đối tượng lại đặc biệt coi trọng các phẩm chất khách quan vốn có quan hệ đa chiều với nhiều phạm vi khác nhau như: thể chế chính trị, quan niệm đạo đức, hiện trạng kinh tế xã hội Có thể hình dung được tầm vóc tri thức tổng hợp năng động và nhạy cảm của các nhà báo qua chính các bài viết về những hiện tượng đời thường chứ chưa cần tới những vấn đề thời sự chính trị có ý nghĩa lớn lao Chẳng hạn dù chỉ viết về chuyện mại dâm, ma tuý thông thường nhà báo vẫn cần có sự soi chiếu và hướng đạo của một nhãn

quan tiến bộ về văn hoá, đạo đức xã hội làm nền mới có thể đem đến cho công luận những nhận thức và định hướng tích cực Năng lực tổng hợp bằng lý trí tỉnh táo rất cần thiết cho nhà báo trong khi các nhà văn có thể để cho khả năng tưởng tượng và những lý giải chủ quan của mình định đoạt tất cả Cái nhìn hiện thực của nhà báo là cái nhìn chịu sự chi phối nghiêm ngặt của hệ thống các trường nhìn chính trị văn hoá, kinh tế, xã hội đương đại Chính sự tổng hợp đa diện trong sự hiểu biết phổ quát của nhà báo sẽ hun đúc nên dư vị lâu bền cho các tác phẩm báo chí Nó khác với cách thức tạo lập giá trị cho văn bản nghệ thuật của các nhà văn vốn thường bắt đầu

từ những khám phá về cái cá biệt đặc thù và đa nghĩa

Ưu thế tổng hợp năng động của báo chí còn biểu hiện rõ nét ở phạm

vi đối tượng phản ánh thực sự sâu rộng, đa diện, đa chiều Đến với báo chí, bạn đọc gặp đủ các loại thông tin chân xác, sinh động về chính trị, thời sự,

về kinh tế, văn hoá, văn nghệ… Ấn phẩm báo chí nào cũng thực sự là trung điểm hội tụ bản sắc cuộc sống với muôn vàn sắc diện phức hợp của nó Ngay cả với các báo chuyên ngành cũng hiếm khi chỉ dung chứa đơn nhất một nội dung thông tin chuyên môn riêng biệt, tự nhân Ở đó vẫn có (dù dung lượng có nhỏ hơn) các thông tin phụ lưu khác rất cần để tạo thành một bức tranh tổng quan sinh động về cuộc sống trong tờ báo Thường xuyên đối mặt với một hiện thực phức hợp, đa chiều, báo chí tất yếu phải coi trọng yêu cầu tổng hợp năng động để khái quát được toàn diện và chân xác bản chất của hiện thực khách quan Chính từ đây đã đặt ra yêu cầu trau dồi tri thức toàn diện về nhiều phạm vi khác nhau của các nhà báo Nhà báo không thể hoàn thành tốt sứ mạng của mình nếu thiếu hụt tri thức cuộc sống đa diện Rất cần có sự am tường có tính chuyên sâu về một lĩnh vực chuyên ngành trong địa hạt nghiên cứu khoa học, nhưng với báo chí, ngay

cả khi nhìn đối tượng dưới góc nhìn chuyên sâu (chẳng hạn chuyên về thể thao, văn hoá, tôn giáo, y tế…) vẫn không thể không đặt đối tượng phản

ánh trong các mối quan hệ khách quan phức tạp của nó để có những lý giải kiến nghị thấo đáo thuyết phục, phù hợp với nhãn quan chính trị, đạo đức, triết học chính thống

Tính tổng hợp năng động trong quá trình nhìn nhận, phản ánh hiện thực cuộc sống đặt ra yêu cầu tích luỹ một cách tự nhiên các loại tri thức đa ngành trong đó tri thức văn học là rất quan trọng Am hiểu văn học, người làm báo ít nhất cũng sẽ dễ có được khả năng chủ động trong các thao tác biểu đạt ngôn từ - chất liệu số một, đóng vai trò then chốt trong quá trình sáng tạo của bất kỳ loại hình tác phẩm báo chí nào Các điển cố, điển tích trong lịch sử văn học dân tộc và nhân loại sẽ được vận dụng một cách ý vị Các phương ngôn, châm ngôn, thành ngữ, tục ngữ, ca dao… sẽ được khai thác một cách tự nhiên, đắc địa Đó là chưa kể tới hàng loạt các quy trình tổ

chức tác phẩm ở các thể loại văn học nằm ở vùng biên duyên cận kề với

báo chí mà sự hiểu biết về chúng sẽ rất ích dụng cho việc sáng tạo tác phẩm báo chí Các cây bút phóng sự, tiểu phẩm… báo chí hiện đại đã tạo được những âm vang cho tác phẩm của mình một phần nhờ vào ý thức khai thác hợp lý các phẩm chất của văn học Hiểu biết về văn học trên thực tế đã trở thành yêu cầu học hỏi tự nhiên đối với các nhà báo trong ý thức vươn tới chiếm lĩnh hiện thực một cách trung thực mà ý vị Sự hiểu biết tổng hợp về văn học cũng như các tri thức liên ngành khác ở các khía cạnh tương đồng

cả về nội dung và hình thức với tác phẩm báo chí thật sự cần thiết cho việc khai thác và phát huy thế mạnh của nhau thì ngược lại sự khác biệt giữa chúng cũng sẽ đem lại những ý niệm cần thiết cho người làm báo về đặc trưng cá biệt của từng lĩnh vực mà khi sáng tạo sẽ viết trúng yêu cầu đặc trưng loại hình, loại thể hơn Tiểu phẩm của Hồ Chí Minh có vẻ đẹp tự nhiên của một văn bản văn nghệ giàu màu sắc báo chí, lịch sử, triết học, đạo đức… có lẽ bởi chính tác giả của nó là mẫu mực của một loại hình tượng tác giả thường xuyên có ý thức kết dệt trong tác phẩm báo chí của

mình sự hợp lưu đa dạng của nhiều loại hình tri thức khác nhau nhờ vậy mà đem lại cho người đọc những “thực đơn tinh thần” thực sự hấp dẫn và bổ ích

Tóm lại: Yêu cầu tổng hợp toàn diện tri thức đa ngành để có một tư thế sáng tạo năng động, tự chủ, đã tất yếu đòi hỏi người làm báo phải huy động một trường diện tri thức sâu rộng liên quan tới nhiều lĩnh vực khác nhau của cuộc sống, trong đó sự hiểu biết về văn học nghệ thuật tựa như một duyên nghiệp hiển nhiên góp phần làm giầu thêm năng lực sáng tạo cho các nhà báo

3 Quy luật thụ hưởng cái đẹp

Thông tin thẩm mỹ không phải là chức năng đặc trưng chi phối toàn

bộ các yếu tố cấu thành chỉnh thể tác phẩm báo chí như chức năng thông tin sự thật nhằm nhận thức chân xác về thế giới đối tượng Song trong những chừng mực nhất định với những thể loại cụ thể, nội dung thông tin

sự thật vẫn cần có sự trợ lực đáng kể của ý thức thẩm mỹ nhằm tạo những hiệu quả tác động đầy ám ảnh cho người đọc Những tác phẩm báo chí biết khai thác thông tin thẩm mỹ khéo léo và hợp lý, phù hợp với đặc trưng thể loại sẽ tạo được dư vị đặc biệt đối với người đọc Mặt bằng dân trí càng cao thì thị hiếu tiếp nhận báo chí có thể càng đa dạng Trong sự đa dạng chung

ấy không thể không có sự đòi hỏi khắt khe về giá trị thụ hưởng cái đẹp trong hình thức sáng tạo tác phẩm Không phải ngẫu nhiên khi tâm sự về thị hiếu tiếp nhận của bạn đọc báo, Bác Hồ đã lưu ý các nhà báo: “ Ngày trước người đọc báo chí muốn biết những việc thật Còn bây giờ khác, sinh hoạt đã cao hơn, người ta thấy hay, thấy lạ, thấy văn chương thì mới thích

đọc” (Về văn hóa văn nghệ, NXB Sự thật, H., 1976, tr 72) Quả vậy, trong

hoạt động báo chí, ngoài một số thể loại thông tấn chủ chốt đòi hỏi sự chân xác nghiêm ngặt trong phản ánh thì cũng có khá nhiều thể loại có khả năng tạo ra những biên lộ khá là rộng rãi cho sự sáng tạo của người viết Đến với

các thể loại này, người đọc bên cạnh việc nắm bắt nội dung thông tin còn

có nhu cầu thụ hưởng các giá trị thẩm mỹ thông qua những ngôn từ giàu hình ảnh, hình tượng, câu văn có hồn, nhân vật sống động, kết cấu linh hoạt Vậy là trong sáng tạo tác phẩm báo chí không chỉ có yêu cầu viết cho trúng, cho đúng mà còn phải viết cho hay (tất nhiên yêu cầu sau cùng này chỉ đặt ra với một số thể loại báo chí nhất định chứ không phải là tất cả)

Rõ ràng quy luật thụ hưởng cái đẹp nhằm đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ, giải trí không phải là điều xa lạ đối với báo chí Qua khảo sát chúng tôi nhận thấy rằng hầu hết các loại hình báo chí ở Việt Nam hiện nay (báo in, truyền hình, phát thanh, báo ảnh, báo mạng…) đều rất chú ý tới nội dung thông tin

thẩm mỹ qua các chuyên trang, chuyên mục văn hóa văn nghệ, mục thư

giãn, nhàn đàm, phiếm luận, thời luận Dẫu là văn trên báo nhưng đó là

thứ văn góp phần làm nên vẻ đẹp cho mỗi tờ báo Tại đây bạn đọc sẽ được thư giãn, chiêm nghiệm khi thả hồn mình vào những áng văn thơ đậm đà

dư vị mỹ cảm.Thụ hưởng giá trị thẩm mỹ qua các tác phẩm văn nghệ trên báo mới chỉ là phần nổi của hiện trạng trên báo có văn Điều quan trọng nhất cần nói đến ở đây chính là tự thân các tác phẩm báo chí đã tìm đến văn chương để chắt chiu kiếm tìm từ đó những tiềm năng thẩm mỹ đích thực nhằm tăng thêm hiệu quả tác động cho tác phẩm báo chí Khi ấy văn chương mặc nhiên đã thành một phần máu thịt trong báo, góp phần đắc lực vào việc tăng cường hiệu quả tác động cho tác phẩm báo chí

Như trên đã nói, có nhiều thể loại báo chí thường có ý thức khai thác các thủ pháp biểu đạt của văn chương về phương tiện ngôn từ, kết cấu, xây dựng nhân vật Các loại ký, tiểu phẩm, các chuyên mục nhàn đàm, tản mạn trên báo hiện nay là biểu hiện của mối quan hệ “lưỡng sinh” giữa văn và báo Nghĩa là trong cấu trúc của những tác phẩm ấy vừa là văn trong báo lại cũng vừa là báo trong văn Năng lực tác động kép tới bạn đọc bằng

cả lý trí lẫn tình cảm là phẩm chất tích cực làm thành giá trị đặc trưng của

các thể loại “lưỡng sinh” văn báo Tính “lưỡng sinh” này xưa nay vẫn thường xuyên hiện diện qua các mức độ khác nhau trên mọi loại hình báo chí

Khai thác văn trên báo hay phát huy sức mạnh của văn trong báo cũng chỉ là hai mặt của một vấn đề, cùng nhằm một dụng tâm làm cho báo chí ngày càng hay hơn, mềm mại hơn mà thôi Nói cách khác, chú tâm tới văn chương trên báo hay văn trong báo là một biểu hiện của qui luật thụ hưởng cái đẹp trong hoạt động báo chí nói riêng và các hoạt động ý thức khác nói chung “Mọi hoạt động sáng tạo của con người đều tuân theo qui luật sáng tạo của cái đẹp”- điều tâm đắc ấy của C.Mác vẫn hoàn toàn phù hợp với hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí bấy lâu nay

4 Thiên hướng tư duy hình tượng hoá của người Việt

Trên thực tế, không chỉ trong hoạt động sáng tạo báo chí hiện đại, các thế hệ ký giả Việt Nam mới có ý thức khai thác và vận dụng các thủ pháp văn học như những thao tác mang tính điều kiện cho việc gia tăng hiệu quả tác động của báo chí Xuyên suốt chiều dài lịch sử văn hoá của dân tộc, các thế hệ cha ông ta vẫn thường xuyên có ý thức vận dụng những lối nói, những cách viết thiên về xu hướng hình tượng hoá giàu hình tượng, hình ảnh, tạo ấn tượng trực cảm mạnh mẽ trong giao tiếp Truyền thống văn minh nông nghiệp - “dĩ nông vi bản” là căn cớ trực tiếp sản sinh ra thói quen hình tượng hoá mọi thế giới đối tượng nhận thức của người Việt Nam nói riêng, người phương Đông nói chung Tư duy thiên về hình tượng hoá của người Việt khác biệt căn bản với truyền thống và thói quen nhận thức lý tính của người phương Tây vốn có sự sinh thành và phát triển từ khá sớm những nền tảng của một nền văn minh công nghiệp và kinh tế thị trường Cha ông ta không quen với những lối nói triết luận giầu màu sắc tư biện duy lý khái quát, vì thế tư duy lý thuyết có phần hạn chế Mọi ý tưởng triết học, nghệ thuật đạo

đức… về nhân sinh quan, vũ trụ quan… thường được biểu đạt gián tiếp qua sự liên tưởng hình dung từ những hình tượng, hình ảnh của thế giới vật chất cụ thể Tư duy người phương Đông giầu chất thơ là thế Người Trung Quốc từng tự hào mệnh danh cho mình là “đại thi quốc” Ở Việt

Nam, Ngô Thì Nhậm trong lời đề tựa cuốn “Tinh sà kỳ hành” của Phạm

Huy Ích cũng đánh giá rất cao truyền thống văn thơ của dân tộc và mệnh danh nước Việt xứng đáng là “một nước thơ” Bề dày lịch sử thơ ca nghệ thuật rực rỡ của dân tộc phần nào cho thấy ưu thế nổi bật của trạng thức

tư duy thiên về hình tượng hoá của dân tộc ta Chủ tịch Hồ Chí Minh là người kết tinh sâu sắc truyền thống biểu đạt thiên về hình tượng của dân tộc trong mọi vấn đề Người có nhiều hình thức bày tỏ tư tưởng song chủ yếu nhất vẫn là hình thức bày tỏ tư tưởng bằng những lối nói tâm tình thân mật, giàu hình tượng ý vị Một số nhà nghiên cứu phương Tây từng căn cứ giản đơn vào hình thức biểu đạt tư tưởng của Bác mà vội quy kết Người “không bao giờ là một nhà tư tưởng hay một nhà lý luận” (Song

Thành - Hồ Chí Minh - Nhà tư tưởng lỗi lạc, NXB Lý luận chính trị,

H., 2005, tr 20) là hoàn toàn phiến diện Không thể chiếm lĩnh độ sâu tư tưởng của Hồ Chí Minh nếu chưa thấu hiểu ý tứ của Người trong các mối quan hệ văn hoá đa chiều của nó Tư cách văn hoá lỗi lạc của Hồ Chí Minh được kết tinh từ bề dầy truyền thống văn hoá Việt Nam và tầm rộng của văn hoá nhân loại (đặc biệt là văn hoá phương Đông) Khả năng thông tuệ về văn hoá cộng hưởng với nhãn quan chính trị tiên tiến trong bối cảnh phong trào cách mạng vô sản đang thắng thế trên phạm vi toàn cầu là cội nguồn tri thức hình thành nên ở Người cốt cách biểu đạt tư

tưởng (kể cả trong văn học và báo chí) theo hướng phổ thông hoá, dung

dị, giàu hình tượng hình ảnh, dễ hiểu, dễ tiếp nhận

Có thể nói: thiên hướng tư duy giàu màu sắc hình tượng sinh động của người Việt đã lưu lại dấu ấn rất rõ nét trên nhiều thể loại báo chí khác

nhau tạo nên tính đặc thù riêng biệt của báo chí Việt Nam Chỉ xin đơn cử hình thức thể hiện phóng sự cũng đã thấy sự khác biệt rõ ràng giữa cấu trúc hình thức phóng sự Việt Nam và phóng sự Âu Mỹ Phóng sự Âu Mỹ lấy yêu cầu thời sự tính và sự chân xác làm trọng Các cấp độ hình thức thiên

về sắc thái trung tính khách quan, loại trừ tối đa sự hiện hữu của các phương diện chủ quan ở người viết Frenck Renaud- một nhà báo kiêm giảng viên báo chí người Pháp, trong một dịp trao đổi nghề nghiệp với báo giới Việt Nam đã nhấn mạnh: “ Thà đọc những bài báo nhiều thông tin mà

có cách viết bình thường còn hơn đọc những bài báo có câu chữ chau

chuốt, chọn lọc, ít thông tin” (Nhà báo và công luận, số ra từ 23-29/5/2003,

tr 3) Ngược lại phóng sự Việt Nam xưa nay về căn bản là hình thái phóng

sự thường xuyên có sự giao hoà với các phẩm chất văn học cần thiết Màu sắc văn học trong phóng sự Việt Nam có thể tăng hay giảm thường tuỳ thuộc vào mục đích, tính chất thông tin và phong cách tác giả… Nhìn chung chất văn học về cơ bản đã trở thành mẫu số chung cho mọi loại hình tác phẩm phóng sự Việt Nam (nhìn rộng hơn phóng sự Trung Quốc cũng như vậy) Không phải ngẫu nhiên mà đa phần các quan niệm lý luận về vị trí, ranh giới của thể loại phóng sự ở Trung Quốc vẫn thường được các nhà nghiên cứu xếp vào “thể tài văn học biên duyên điển hình” giữa văn học và

báo chí (Xem Văn học báo cáo trong sách Lý luận văn học do Lưu An Hải,

Tôn Văn Hiến chủ biên, NXB Đại học sư phạm Hoa Trung, Vũ Hán, 2002, tr.172, bản tiếng Trung) Ở Việt Nam, số lượng những ý kiến xếp phóng sự vào vùng trung gian giữa văn học và báo chí hiện nay vẫn chiếm tỷ lệ rất đáng kể Rõ ràng năng lực biểu cảm và quá trình cá thể hoá hình tượng tác giả trong phóng sự Việt Nam là khá rõ nét Không chỉ phóng sự mà ở các thể loại báo chí có biên độ giao thoa ít nhiều với văn học đều cho thấy sự hài hoà giữa lý trí và tình cảm trong cấu trúc tác phẩm như vậy Ở một đất

nước như nước ta vốn có bề dày lịch sử trọng văn, vẫn từng coi văn báo bất

phân và các nhà văn vẫn là lực lượng đáng kể tham gia viết báo thì ý thức

sáng tạo báo chí trong cơ chế hợp sinh văn báo chắc chắn sẽ vẫn còn điều

kiện được phát huy mạnh mẽ

II NHỮNG BÌNH DIỆN TRI THỨC VĂN HỌC TIÊU BIỂU ĐƯỢC VẬN DỤNG TRONG SÁNG TẠO TÁC PHẨM BÁO CHÍ

1 Khái niệm tri thức văn học

“Văn học là nghệ thuật sử dụng ngôn từ và hình tượng để thể hiện

đời sống và xã hội con người” (Từ điển Tiếng Việt, Trung tâm từ điển

ngôn ngữ, H., 1992, tr 1079) Triết học Mác xít coi văn học là một hoạt động nghệ thuật nằm trong thượng tầng kiến trúc xã hội con người Những thành tựu nghiên cứu gần đây về văn học cho thấy: văn học là một hoạt động sáng tạo nghệ thuật vừa nhằm vào thế giới vĩ mô của cuộc sống khách quan, vừa khơi sâu vào thế giới vi mô của đời sống tâm hồn con người Không gian chiếm lĩnh của văn học vừa là vô hạn vừa là hữu hạn Chính sự huyền diệu trong năng lực phản ánh và đặc biệt trong thủ pháp tái tạo hiện thực mà khiến cho tri thức văn học có những màu sắc riêng rất đặc trưng của loại hình nghệ thuật ngôn từ khác biệt cơ bản với các hình thức nghệ thuật gần gũi khác như: âm nhạc, hội hoạ, điêu khắc… Tri thức văn học là

sự thức nhận của chủ thể sáng tạo và giao tiếp nghệ thuật về những quy luật giá trị phổ quát của kinh nghiệm sáng tạo cũng như kinh nghiệm giao tiếp nghệ thuật của nhân loại Trong sự hình dung sơ giản nhất từ cấu trúc tác

phẩm văn học có thể thấy: tri thức văn học là sự hiểu biết của con người

thông qua ngôn từ về hình tượng cuộc sống con người Tri thức văn học

được xác lập trên hai bình diện lớn: nội dung văn học và hình thức văn học

Nội dung văn học là sự ý thức của con người về thế giới đối tượng được phản ánh hay nói cách khác đó là toàn bộ cuộc sống đã được ý thức trong tác phẩm Còn hình thức văn học là các yếu tố có giá trị “mã hóa”để hiện thực hóa các giá trị nội dung phản ánh như: ngôn từ, nhịp điệu, kết cấu Như vậy nội dung văn học vốn có nền tảng từ thực tiễn cuộc sống được nhà

văn ý thức “tạo dáng”cho nó một cuộc sống gián tiếp - cuộc sống thứ hai trong tác phẩm văn học Hình thức văn học là sự sáng tạo tích cực của nhà văn nhằm xác lập những mô thức biểu đạt tối ưu về nội dung phản ánh Bản chất của sự sáng tạo văn học về cơ bản là nằm trong bình diện hình thức Cái huyền diệu, lung linh của nghệ thuật cũng nhờ khả năng chuyển tải của

các yếu tố hình thức nghệ thuật vốn thường xuyên mang tính quan niệm

của các chủ thể sáng tạo mà ra Kế thừa hay cách tân sáng tạo cũng chủ yếu diễn ra ở địa hạt hình thức nghệ thuật Các yếu tố hình thức chỉ có hạn nhưng các cách thức sáng tạo hình thức nghệ thuật thì vô hạn, muôn hình vạn trạng, ít khi lặp lại người khác vì lặp lại chính là tự khai tử cho chính mình Cổ nhân từng nói: “Văn chương tối kị tùy nhân hậu” là vậy Từ những phương diện hình thức hữu hạn cụ thể, các nghệ sĩ ngôn từ có thể thực hiện những thao tác sáng tạo vô hạn Vì thế mỗi tác phẩm văn học thực sự là những thế giới nghệ thuật linh diệu trong sự tương hỗ tự nhiên giữa tính quy luật phổ quát và tính độc đáo, mới mẻ, không lặp lại

Báo chí khai thác các phẩm chất của văn học cũng chủ yếu là khai thác các chất liệu văn học và các thủ pháp sáng tạo hình thức tác phẩm nhằm tăng cường khả năng biểu cảm tối đa Cũng cần lưu ý rằng: không phải mọi yếu tố hình thức của văn học đều có thể được khai thác và sử dụng trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí Chẳng hạn các yếu tố kỳ

ảo, huyễn tưởng chỉ thuần tuý là “đặc sản” của văn học, tuyệt nhiên không được sử dụng trong sáng tạo báo chí Nhìn chung, chỉ những khía cạnh hình thức có đặc trưng thẩm mỹ thông dụng trong giao tiếp mới được báo chí khai thác, nói đúng hơn là khai thác đúng liều lượng, phù hợp với đặc trưng từng thể loại báo chí cụ thể

2 Khái lược về các bình diện tri thức văn học tiêu biểu được vận

dụng trong tác phẩm báo chí

Nhìn trên đại thể, loại trừ một số thể loại thông tấn báo chí đặc biệt coi trọng tính chất thông tin thời sự chân xác, ít khi khai thác các phẩm chất

văn học, còn đa phần các thể loại khác thuộc khu vực các thể ký và chính

luận báo chí đều ít nhiều có ý thức khai thác và vận dụng các khía cạnh tri

thức văn học trong quá trình sáng tạo với những liều lượng nhất định Ở phạm vi văn học, mọi yếu tố vốn có trong cấu trúc ngôn từ (từ ngữ âm đến

từ vựng, ngữ pháp ) đều được khai thác tạo thành các phương tiện tạo hình

và biểu hiện vô cùng quan trọng Trong sáng tạo tác phẩm báo chí, các thủ pháp sử dụng ngôn từ theo lối văn học được khai thác nhiều nhất ở các

phương thức chuyển nghĩa của từ như ẩn dụ, hoán dụ, so sánh, điệp thanh, điệp từ, điệp ngữ Các phương thức này có thể bắt gặp khá thường xuyên ở

các thể loại thuộc loại hình báo in và báo mạng điện tử như: phóng sự, ghi

chép, tiểu phẩm, chính luận báo chí Trên truyền hình và phát thanh, các

phương thức chuyển nghĩa của từ cũng được khai thác khá thường xuyên trong tất cả các nội dung chương trình Để những lời bình và kịch bản phát thanh truyền hình tạo được hiệu quả tác động tốt, các tác phẩm truyền hình

và phát thanh cũng cần có ý thức tu từ, chỉnh câu, khai thác các khả năng

biểu đạt ngôn ngữ sao cho ấn tượng nhất Ngay cả trong lĩnh vực báo ảnh,

bên cạnh những lối chú thích nội dung ảnh một cách trung tính về sắc thái ngôn ngữ cũng có không ít những hình thức chú thích thật sự tài hoa gợi sự liên tưởng chí thú cho người tiếp nhận tác phẩm Các thể loại thông tấn báo chí vốn chủ yếu gắn với lớp từ mang màu sắc biểu cảm trung tính nhằm thông tin chính xác các biến cố sự kiện khách quan thường không hoặc ít khi khai thác các biện pháp tu từ thiên về sắc thái biểu cảm cá nhân của người viết

Ngoài các phương thức chuyển nghĩa của từ, trong báo chí cũng

thường khai thác khá rộng rãi các mô thức biểu đạt đã thành công thức hóa

trong văn học dân gian dưới dạng các thành ngữ, tục ngữ, thơ văn,tác giả,

tác phẩm nhân vật văn học, điển tích, điển cố, ngôn ngữ giàu hình ảnh biểu cảm, cốt truyện, ý tưởng và tư duy văn học; một số thể loại như: tản văn,

ký, truyện cười, thơ châm, tiểu phẩm Các hình thức này có thể bắt gặp

trên mọi thành phần của tác phẩm báo chí: từ đầu báo (title) đến thân bài, phần kết với một số tần số không phải là ít Nhưng có khi văn học còn là đối tượng trực tiếp và gián tiếp của khá nhiều tác phẩm báo chí trong một

số thể loại Riêng trường hợp đăng tải và chuyển thể tác phẩm văn học không phải là trọng tâm của đề tài nên chúng tôi chỉ điểm qua Nhưng nhất thiết phải kể đến thể loại nghiên cứu, phê bình, giới thiệu tác giả, tác phẩm văn học và những chương trình giảng dạy, phổ biến kiến thức văn học trên phát thanh và truyền hình Nhiều khi chỉ cần một cốt truyện, một ý tưởng văn học cũng đã làm cơ sở để tạo nên một tác phẩmhay bộ khung của cả một chương trình lớn Đó là những bài báo Khai thác tri thức văn học dưới dạng những câu ca, thành ngữ, tục ngữ… trong tác phẩm báo chí đã trở thành một xu hướng phổ biến trong mọi loại hình tác phẩm báo chí với mục đích vừa để “bắt mắt” bạn đọc vừa tạo sức “mời gọi” đặc biệt đối với công

chúng tiếp nhận Ngay như ở các chương trình phát thanh, truyền hình trực

tiếp (bối cảnh người nói khó có điều kiện chủ động trong việc nhuận sắc

cho câu chữ), người dẫn chương trình vẫn thường đưa đẩy trong mạch diễn ngôn của mình những thành ngữ, tục ngữ, câu ca … để tạo môi trường giao tiếp sinh động, cởi mở và tự nhiên hơn

Các điển tích, điển cố trong lịch sử văn học thế giới và văn học dân

tộc cũng được báo chí sử dụng và khai thác khá thường xuyên nhằm tăng

hiệu quả biểu đạt và tác động cho tác phẩm Các điển tích, điển cố được

khai thác toàn diện trong việc rút tít bài, viện dẫn để tạo liên tưởng trong

thân bài hoặc ở cả phần kết Sử dụng ở vị trí nào của bài báo, các điển tích,

điển cố cũng nhằm tạo hiệu quả tác động thẩm mỹ tích cực cho bài báo,

vừa tạo nét sinh động cho lối biểu đạt, vừa tác động tới lý trí và tình cảm của người đọc, người nghe nhằm nâng cao hiệu quả giao tiếp cho tác phẩm

Việc tạo ra một hình thức kết cấu linh hoạt trên tất cả các cấp độ: kết

cấu hình tượng, kết cấu văn bản, tổ chức điểm nhìn trần thuật là yêu cầu

quan trọng của tổ chức tác phẩm văn học.Trong báo chí, ngoài hình thức kết cấu sự kiện theo tuyến tính không gian, thời gian, ta cũng bắt gặp

những cách thức kết cấu khá linh hoạt, mang đậm dấu ấn văn học trong

một số tác phẩm phóng sự, bút ký, tiểu phẩm Hệ thống sự kiện, nhân vật, ngôn từ, điểm nhìn trần thuật ở các thể loại báo chí này thường “phá cách” những lối kết cấu quen thuộc nhằm tạo hiệu quả mới lạ cho người tiếp nhận

Bút pháp khắc họa nhân vật sinh động trong một số thể loại báo chí

như phóng sự, bút ký, tiểu phẩm vốn có quan hệ gần gũi với văn học cũng khá độc đáo Không có điều kiện miêu tả nội tâm nhân vật, bù lại một

số tác phẩm báo chí có thể khắc họa ngoại hình nhân vật bằng những bút pháp đặc sắc Đặc biệt các hoạt động ngôn ngữ, động tác, cử chỉ của nhân vật nhiều khi được gợi lên từ những chi tiết đầy ám ảnh, tạo ấn tượng sâu sắc về đối tượng miêu tả

Nói chung tác phẩm báo chí thường gắn với nguyên tắc khuôn mẫu

ổn định trong tổ chức tác phẩm Nhưng tính khuôn mẫu ổn định này chỉ được phát huy ở một số thể loại thông tấn biểu hiện bản chất đặc trưng của báo chí Qua quá trình vận động, một số thể loại báo chí đã tích cực tổng hợp những phẩm chất mới qua sự giao thoa với các hình thái ý thức khác ( như trên đã nói), trong đó đáng kể nhất là văn học.Thực tiễn giao thoa này

đã nảy sinh nhu cầu sáng tạo những phương thức tổ chức tác phẩm ngày càng linh hoạt hơn mà trong khuôn khổ hạn hẹp của đề tài này chúng tôi mới chỉ liệt kê một vài bình diện tiêu biểu Tin rằng sự sáng tạo tác phẩm

báo chí ở một số thể loại đặc biệt có khả năng khai thác những phẩm chất văn học sẽ vẫn còn nằm trong xu thế mở cả về lý luận và thực tiễn sáng tạo

III KHÁI QUÁT VỀ VAI TRÒ CỦA VĂN HỌC ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN CỦA BÁO CHÍ Ở VIỆT NAM

1 Văn học đã cung cấp cho báo chí một đội ngũ đông đảo những nhà báo tâm huyết, tài năng

Khảo sát đội ngũ nhà báo Việt Nam trước cách mạng tháng Tám năm 1945, chúng ta dễ dàng nhận thấy một điều thú vị: hầu như tất cả những nhà báo lúc bấy giờ đều là nhà văn và trong mỗi nhà báo dường như đều có một nhà văn Cho đến hôm nay báo chí vẫn không ngừng toả ra một

từ trường lớn thu hút ngày càng nhiều những người từ địa hạt văn chương(

và cả những người từ nhiều lĩnh vực khác) ra nhập vào làng báo Dĩ nhiên bao giờ cũng vậy: muốn làm ký giả thì đầu tiên phải biết viết văn, tức là phải có một năng lực văn chương nhất định mà thước đo trình độ là bài đăng báo Bởi vì khi xuất hiện trên báo, tác phẩm đã được xã hội hoá, điều

đó giúp người cầm bút có đủ tự tin để đến với nghề

Đa số các nhà báo, nhất là những người có được những tác phẩm luôn ám ảnh bạn đọc, đều bắt đầu từ niềm mê say văn học, vì yêu văn chương nên dám hy sinh tất cả để dấn thân vào nghiệp báo, dù vẫn biết đây

là một nghề vô cùng nghiệt ngã

Đâu phải chỉ 3 trung tâm đào tạo nhà báo lớn: Phân viện Báo chí

và Tuyên Truyền, Khoa Báo chí của Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội, Khoa Báo chí và Văn học của trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh, mới cung cấp các nhà báo cho gần 700 trung tâm báo chí của đất nước mà chính các khoa Ngữ Văn của các trường đại học hàng năm cũng luôn bổ sung cho báo chí một nguồn nhân lực dồi dào, một số lượng không nhỏ các nhà báo với một chất lượng rất đáng tin cậy

Dĩ nhiên ở các báo văn thì 100% nhà báo là người được đào tạo từ ngành văn nhưng còn ở các báo khác tỷ lệ người có gốc văn cũng không phải không chiếm ưu thế Điều đáng bàn là những người giữ vị trí chủ chốt

đa số là người xuất thân từ văn chương

Quá trình làm báo đã giúp người nghệ sĩ đánh thức tận độ năng lực văn chương nên có thể đạt được một bút lực lớn Còn những trầm tích văn hoá quý báu lại giúp họ phản ánh những vấn đề nóng bỏng của cuộc sống không chỉ dừng lại ở cái chân, cái thiện của báo chí mà mà đã có một cách biểu đạt tối ưu thông qua cái mỹ của văn chương, nhờ sự cộng hưởng đó

mà sức mạnh của mỗi tác phẩm báo chí có thể được nhân đôi

Số lượng nhà văn đi làm báo thời nào cũng rất đông Từ các bậc tiến bối của làng báo trước cách mạng đến những nhà văn còn rất trẻ Nguyễn

Thị Ngọc Tư của Đất Mũi vừa thành danh cũng đã lập tức ra nhập đội ngũ

những người làm báo

Hầu như mọi nhà văn Việt Nam đều ít nhiều có tham gia làm báo hay hơn một lần có bài đăng báo Rõ ràng sự gặp gỡ của văn chương và báo chí đã tạo ra một nguồn năng lượng rất lớn để có thể bùng nổ những tài năng nghệ sĩ

Càng ngày các loại hình báo chí hiện đại càng dung nạp vào đội ngũ của mình một lực lượng đông đảo các cây bút chuyên và không chuyên đầy năng lực Từ mọi nẻo đường của địa hạt văn chương họ bước sang làm báo một cách rất tự nhiên Văn chương đã cung cấp cho báo chí ngày một nhiều nhà báo có danh tiếng và uy tín Nhiều vị đã trở thành tổng biên tập của những tờ báo quan trọng: Tô Hoài, Hà Minh Đức, Hồng Vinh, Phong Lê, Phan Trọng Thưởng, Quang Hà, Hữu Thỉnh, Nguyễn Thị Ngọc Tú, Dương

Kỳ Anh, Bằng Việt, Phạm Tiến Duật, Hữu Ước, Trần Đăng Thao, Đoàn Công Huynh…

Nhiều nhà văn, nhà thơ đã trở thành nhà báo có tên tuổi được bạn đọc xa gần yêu mến: Trần Mạnh Hảo, Trần Đăng Khoa, Hoàng Nhuận Cầm, Trần Hoà Bình, Minh Chuyên, Nguyễn Thị Thu Huệ, Hồng Thanh Quang… Và rất nhiều nhà nghiên cứu, giảng dạy văn học, ở nhiều cấp học

đã ra nhập làng báo Dù không chuyên nhưng họ viết rất có nghề và bút lực thường khá dồi dào, nhất là trong lĩnh vực nghiên cứu phê bình Chỉ trên tờ

An Ninh thế giới, một tờ báo ăn khách vào bậc nhất hiện nay đã có tới 6

hội viên hội nhà văn Viêt Nam: Hữu Ước, Nguyễn Như Phong, Phan Quế, Trương Nam Hương, Phạm Khải, Bình Nguyên Trang Cùng nhiều cây bút trẻ đầy triển vọng: Nguyễn Hồng Lam, Đặng Vương Hạnh, Vũ Cao, Đặng Huyền, Đỗ Doãn Hoàng… Và rất nhiều cộng tác viên gạo cội đều là những nhà thơ, nhà văn có tiếng tăm và đang ở độ tuổi sung sức: Nguyễn Quang Thiều, Hồng Thanh Quang, Xuân Ba, Trần Mạnh Hảo… Thành công của

An Ninh thế giới “là nhờ có những nhà văn, nhà thơ đã và đang làm báo An Ninh thế giới Họ đã góp phần làm cho những trang báo không chỉ có thông tin với những con số, sự kiện đơn thuần mà còn thấm đẫm chất văn và tình người” (Đặng Vương Hưng, Diễn đàn văn nghệ Việt Nam, số 8, 2002)

Văn chương đã nâng cánh cho tài năng, đã đặt nền móng cho sự nghiệp báo chí của họ Đội ngũ những người làm báo có xu hướng ngày càng tăng thêm những cây bút xuất thân từ lĩnh vực văn chương Có một đội ngũ đông đảo các nhà văn đang tích cực tham gia làm báo, trong số họ không ít những nhà báo tài năng tâm huyết Mà suy cho đến cùng nhân tố quan trọng nhất quyết định sự phát triển của xã hội chẳng thể là gì khác chính là con người và quyết định sự tồn tại và phát triển của báo chí không thể không thuộc về đội ngũ những người làm báo đặc biệt là những nhà báo giỏi mà rất đông trong số họ xuất thân từ nghiệp văn chương

2 Văn học cung cấp cho báo chí một khối lượng tác phẩm văn chương rất lớn

Ta cứ thử tưởng tượng xem nếu một ngày nào đó trên báo chí vắng bóng hoàn toàn những tác phẩm văn chương thì gương mặt của báo chí sẽ

ra sao? Báo chí sẽ phát triển thế nào nếu chỉ đăng toàn những tin tức thời

sự với độc một giọng văn thông tấn?

Vẵn biết rằng: thời sự là yếu tố quan trọng nhất của báo chí nhưng sức hấp dẫn của một tờ báo đối với đa số người đọc chưa hẳn đã là những tin tức thời sự mà nhiều khi người ta tìm mua bằng được một tờ báo, muốn nghe một buổi phát thanh, muốn xem một chương trình truyền hình lại đơn giản chỉ vì muốn theo dõi một tác phẩm văn chương nào đó mà mình yêu thích

Trước cách mạng hầu như văn trên báo, báo là văn Có nhiều

nguyên nhân: có thể là vì ở buổi đầu, lý thuyết về thể loại chưa rõ ràng, ranh giới giữa báo và văn còn chưa tách bạch; yêu cầu về tin tức thời sự của xã hội lúc đó cũng chưa thật bức xúc Mặt khác cánh ký giả bấy giờ lưng vốn thường chỉ là những kiến thức văn chương mà công chúng lúc đó thì cũng chỉ quen lối tiếp nhận những tác phẩm nghệ thuật ngôn từ theo kiểu thả thơ đố chữ…

Báo chí trước cách mạng đã đăng tải một số lượng tác phẩm thật khổng lồ: từ văn học dân gian, thơ văn bác học đến tác phẩm của những vă thi sĩ đương thời, từ văn học nước ngoài đến văn học dân tộc

Hiện nay tác phẩm văn chương vẫn cứ là một phần quan trọng của

báo chí Không chỉ trên các báo văn mà ngay trên các báo lớn như: Nhân

dân, Lao động, Sài Gòn giải phóng… trên các báo ngành như: Công an nhân dân, Giáo dục và Thời đại, Phụ nữ, Tiền phong, Heritage, Cánh buồm…và ngay cả báo mạng điện tử, truyền hình, phát thanh cũng không

thể thiếu vắng các tác phẩm văn học Điều thú vị là càng ở những số báo đặc biệt như báo tết, báo xuân hay những số báo ra vào những thời điểm lịch sử đặc biệt hoặc những báo cuối tháng, cuối tuần- những ấn phẩm mà

độc giả mong ngóng đợi chờ, số lượng phát hành rất lớn, bán rất chạy- đều

là những báo chuyển tải rất nhiều tác phẩm văn học và chính việc in những tác phẩm văn học đã là yếu tố làm nên sức hấp dẫn và chất lượng của mỗi

ấn phẩm báo chí

Quả là văn học đã không ngừng mang đến cho báo chí một số lượng tác phẩm rất lớn và theo quy luật thì những bài hay nhất và có sức sống lâu bền nhất thường nằm trong số những bài mang đậm chất văn chương ấy

Đó là chưa kể nhiều lần tác phẩm văn học còn giúp cho những tờ báo kịp dàn trang, lên khuôn, giúp nhà đài có thể phát tin 24/24 trong ngày mà khỏi

lo cháy bài vở!

Vẫn biết sự tồn tại của một tờ báo trước hết là ở phần tin tức Chức năng chuyên biệt của báo chí là chức năng thông tấn Thậm chí có thể nói:

tờ báo cần tin như cơ thể cần máu, đặc biệt trong thời đại kinh tế tri thức,

sự bùng nổ của thông tin càng trở nên dữ dội Nhưng cuộc sống càng phong phú thì tin tức càng phải đa dạng Dĩ nhiên những tin tức chính trị mang tính toàn cầu hay những thông tin thời sự cập nhật có ảnh hưởng rất lớn tới sự sống còn của một quốc gia bao giờ cũng là những tin tức quan trọng nhất Nhưng cũng không phải chỉ có những tin tức sốt dẻo về thiên tai địch hoạ, về kinh nghiệm làm ăn kinh tế… mới cần cho con người mà dường như càng ngày những tin tức về văn hoá, văn nghệ nói chung, văn học nói riêng càng trở nên cần thiết đối với cuộc sống đương đại Xã hội càng phát triển thì nhu cầu giao lưu văn hoá của con người càng cao, tức là những tin tức văn hoá, những vấn đề thời sự văn học càng cần thiết Cuộc sống càng phức tạp, căng thẳng thì con người càng ngày càng cần có nhu cầu giải toả Thư giãn bằng con đường văn hoá nghệ thuật, thông qua cái đẹp, bằng cái đẹp trên các hình thức nhạy bén của truyền thông , chính là cách nghỉ ngơi, thư giãn tích cực và hữu hiệu, phù hợp nhất đối với số đông

công chúng Mà “Văn hoá Việt Nam cơ bản là văn học, thậm chí có khi chỉ

là văn học mà thôi” (19)

Nếu những tin tức về chính trị, kinh tế, ngoại giao có thể chỉ được một số ít những chính khách, những doanh nhân đặc biệt quan tâm thì thông tin về văn hoá văn nghệ diện phủ sóng của nó quả là rộng lớn hơn gấp nhiều lần

Bao giờ cũng vậy, việc cho đăng tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ… trên nhật báo ngay cả báo chuyên ngành là một yếu tố tối cần thiết để duy trì và tăng số lượng độc giả Theo Echere: “Số phận một tờ nhật báo tuỳ ở những cây bút viết tiểu thuyết” (22)

Ví dụ: năm 1887 tờ Petit journal đăng tiểu thuyết Monsier le coq của

Emile Gaborian, lập tức lương độc giả tăng gấp đôi

Hay năm 1953, tờ tạp chí Life, đăng tác phẩm Ông già và biển cả

của E Hemingway, chỉ trong 48 tiếng đồng hồ đã bán hết 4 triệu bản Tái bản lần thứ 2 là 5 triệu bản mà vẫn bán rất chạy

Ở Việt Nam cũng có trường hợp tương tự Những năm trước cách

mạng, tờ báo ăn khách nhất là Trung lập báo mà nguyên nhân cơ bản vẫn

là do đăng Tiểu thuyết Năm 1925- 1926, nhờ đăng tiểu thuyết Châu về

Hợp Phố của Phú Đức mà số lượng báo phát hành tăng lên rất lớn Khi Phú

Đức chuyển sang Công lập báo, mang theo cả tiểu thuyết này thì Trung lập

báo mất gần hết độc giả Hai mươi năm sau, ông cho đăng lại tác phẩm trên

báo Văn thì báo Văn lập tức lại thu hút được số đông độc giả

Hay trường hợp báo Thần Chung: năm 1952 báo đăng tiểu thuyết Cô

Bạch Mai nên đã lôi cuốn được số đông bạn đọc Những tác phẩm văn học

luôn là món hàng câu khách nhất, chúng thật sự đã góp phần không nhỏ để làm tăng thêm uy tín và sức hút của một tờ báo

Nên để năng cao chất lượng báo chí, theo xu hướng văn hoá hoá báo chí, để đáp ứng nhu cầu chính đáng của đông đảo bạn đọc, càng ngày càng

có nhiều báo văn ra đời Địa phương nào cũng có một tờ văn nghệ Mỗi tờ báo dường như đều có nhu cầu mở thêm những chuyên san, đặc san mà nội dung chủ yếu là những nội dung văn học nghệ thuật Mỗi tờ báo đều có trang văn nghệ

Báo Nhân dân cũng dành hẳn một trang cho văn hoá văn nghệ

Truyền hình hiện nay không chỉ đa kênh, đa hệ mà còn thường xuyên mở

thêm những chương trình văn nghệ mới như: Du lịch qua màn ảnh nhỏ,

Đường lên đỉnh Ôlympia, Bạn yêu âm nhạc, Điện ảnh chiều thứ bảy, Văn nghệ chủ nhật, Ở nhà chủ nhật, Chiếc nón kỳ diệu, Hành trình văn hoá, Vườn cổ tích, Mỗi ngày một cuốn sách, Rung chuông vàng, Chúng tôi là chiến sĩ… (Truyền hình Việt Nam), Vượt qua thử thách, Đuổi hình bắt chữ, Những ẩn số vàng,… (Truyền hình Hà Nội), Trúc xanh, Sôi động… (Truyền hình TP HCM) Ngay cả báo điện tử cũng không thể bỏ

qua những chuyên mục văn chương

Điều đó lại tạo thêm nhiều cơ hội để các nhà văn đi làm báo, để càng ngày càng nhiều tác phẩm văn chương có điều kiện được chuyển tải trên mặt báo và càng khẳng định vai trò to lớn của văn học đối với sự phát triển của báo chí ở mọi thời đại

Ngoài những tác phẩm trực tiếp in trên báo viết, truyền đi trên báo

phát thanh còn có hiện tượng đáng chú ý là: càng ngày báo chí càng có nhu

cầu vay mượn những tác phẩm văn học để chuyển thể thành các kịch bản

truyền thanh, truyền hình, các phim truyền hình nhiều tập Rõ ràng báo chí

đã ăn theo văn học, đã thừa hưởng thành tựu to lớn và quý báu của văn học Vài chục năm trước đây đài tiếng nói Việt Nam đã thu hút thính giả đến với

các chương trình: Đọc truyện đêm khuya, Tiếng thơ, Kể chuyện cảnh giác,

Sân khấu truyền thanh Suốt nửa thế kỷ qua, nhiều tác phẩm văn học, không

kể dân gian hay văn học viết, đủ mọi thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn, sân khấu, đã được chuyển thể thành phim hoặc diễn trên đài hay trình chiếu trên màn ảnh nhỏ Càng ngày số lượng tác phẩm văn học được chuyển thể sang tác phẩm báo chí ngày một nhiều và sức cuốn hút của chúng ngày một lớn

Thậm chí từ một bài thơ như Núi đôi cũng có thể chuyển thành một

bộ phim truyền hình đầy hấp dẫn

Có thể nói rằng: phim truyền hình Việt Nam cơ bản là được chuyển thể từ những tác phẩm văn học Cũng nhờ báo hình mà hầu như những kiệt tác văn chương của nước nhà từ cổ chí kim và rất nhiều tác phẩm văn học nước ngoài đã dễ dàng đến được với công chúng Nhưng để giảm bớt khoảng cách giữa văn hoá nghe nhìn và văn hoá đọc lại đòi hỏi người làm phim không chỉ dừng lại ở kỹ thuật làm phim mà cần phải có một trình độ thẩm định văn chương tốt Có như vậy bộ phim mới mang được hồn cốt, mới lột tả đúng được chiều sâu của tác phẩm

Ngoài những sáng tác, văn học còn cung cấp cho báo chí rất nhiều loại bài thuộc lĩnh vực: lý luận nghiên cứu, phê bình, dịch thuật… nhờ những trao đổi một cách dân chủ bình đẳng đó báo chí đã mở cửa sổ nhìn

ra thế giới để tăng cường chất trí tuệ đồng thời năng cao trình độ dân trí và thực hiện tốt được một nhiệm vụ rất quan trọng của mình là: định hướng văn hoá cho đông đảo quần chúng

3 Văn học mang đến cho báo chí một hệ thống đề tài phong phú

và hấp dẫn

Những nhà văn không chỉ mang đến cho báo chí những tác phẩm văn chương hay những bài báo mà còn tận hiến cho công chúng chính cuộc đời mình Với báo chí, nghề văn và người văn - bao giờ cũng là mảng đề tài hấp dẫn, độc đáo với những kiểu nhân vật kỳ và lạ, những số phận hết sức

đa đoan, vừa bí ẩn vừa chân thật

Bao nhiêu truyện xưa tích cũ, bao nhiêu tác phẩm và cuộc đời của các thi nhân cổ kim Đông Tây đã trở thành nguồn đề tài bất tận cho báo chí Từ Lý Bạch, Đỗ Phủ, Lỗ Tấn, Mặc Ngôn đến Gô Gôn, Puskin, Lep Tônxtôi, Pastênhăc; từ Sêcxpia, Bandắc đến Aragông; Từ Bà chúa thơ Nôm

Hồ Xuân Hương đến nữ sĩ Xuân Quỳnh… Từ Tương tiến tửu, binh xa

hành đến Những linh hồn chết, Bác sĩ Zivagô; Từ Hoàng hạc lâu đến Hoa cỏ may… Tất cả đều đã và đang trở thành đối tượng thú vị cho báo chí

phẩm bình Chỉ riêng một tác giả Vũ Trọng Phụng trong vòng 2/3 thế kỷ

qua đã khơi nguồn cảm hứng cho mấy trăm bài báo Chỉ một quyển Tố

Tâm chưa đầy trăm trang đã có tới hàng trăm công trình nghiên cứu mà

phần lớn đều được đăng tải trên báo!

Cuộc đời đầy cá tính của những nhà văn đã giúp báo chí có được thể loại chân dung và nhiều thể ký văn học có giá trị khác khác Nếu là tự

truyện thì có các hồi ký, như: Đời viết văn của tôi (Nguyễn Công Hoan),

Hồi ký (Đặng Thai Mai), Từ bến sông Thương (Anh Thơ)… Nếu viết

chung về những đồng nghiệp thì sẽ có những tác phẩm ký về lịch sử của

đội ngũ văn nhân suốt một thời kỳ, như: Bốn mươi năm nói láo (Vũ Bằng), Văn thi sĩ tiền chiến (Nguyễn Vỹ), Những văn nhân chính khách

một thời (Thiếu Sơn), Cát bụi chân ai (Tô Hoài), Nhà văn hiện đại Việt Nam chân dung và phong cách (Nguyễn Đăng Mạnh)…

Trong mỗi tác phẩm ấy các nhà văn đã thực sự trở thành nhân vật và đối tượng phản ánh của báo chí Họ không chỉ là đối tượng phản ánh của các bài báo in trên báo viết, để đọc trên đài, mà còn là đề tài của phim tư liệu hoặc phim truyện trên truyền hình, là đối tượng của báo điện tử… Những cuốn phim về cuộc đời và sự nghiệp của các nhà văn lần lượt được hoàn thành đã là một mảng không nhỏ của báo chí Việt Nam đương đại

Những tác phẩm văn chương của các nhà văn cùng các nhân vật của

nó muôn thuở vẫn là những đề tài bất tận để các nhà báo mặc sức khai thác

bởi lịch sử của những tác phẩm văn chương bao giờ cũng là lịch sử của

được trình bày kỹ hơn ở các chương sau Bằng cái nhìn tổng quan, ở đây chúng tôi chỉ xin lý giải vấn đề dưới góc độ khái quát chung

Nguồn chất liệu văn chương thực sự góp phần nâng cao năng lực phản ánh và hiệu quả tác động cho tác phẩm báo chí Nếu tồn tại trong tư thế độc lập, tự thân các yếu tố chất liệu văn học như các thành ngữ, tục ngữ, ca dao, các điển cố điển tích… vẫn có khả năng biểu nghĩa và biểu cảm trọn vẹn Nhưng khi chúng được các nhà báo đặt vào các ngữ cảnh đặc địa, giá trị thông tin của tác phẩm báo chí sẽ trở nên đa diện hơn Các chất liệu văn học không chỉ giúp cho báo chí thông tin sự thật xác đáng hơn mà còn có khả năng bộc lộ cảm quan tinh thế của chủ thể sáng tạo Tìm được

vị trí và hoàn cảnh vận dụng thích hợp, mỗi đơn vị chất liệu văn chương ấy

tự thân đã tiềm chứa một nỗi niềm, một thái độ đánh giá hoặc định hướng

về nhân sinh thế sự của các ký giả Nhiều khi chỉ cần hình dung qua cấu trúc đầu báo có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa lời văn của các ký giả với chất liệu văn học cũng đã có thể hình dung phần nào những ý tưởng nội

dung hiện thực và nhân đạo của người viết: Chẳng hạn: Thua keo này ta

bày keo khác (thanhnien.com.vn 25/10/2006), Nghệ sĩ Lê Minh sơn “gà trống nuôi con” (dantri.com.vn 1/11 /2006); “Cái khó bó cái khôn”

(VnExpress.vn, 4/11/2006); “Thời oanh liệt nay còn đâu” (Thể thao &

Văn hoá 15/12/2006),

Ngoài các nguồn chất liệu văn học dưới dạng là những câu ca dao, thành ngữ, tục ngữ, tác giả, tác phẩm, nhân vật, điển tích điển, các nhà báo

hiện đại cũng thường khai thác và sử dụng với tần số đáng kể các phương

tiện và biện pháp tu từ, lối nói vần vè nhằm kiến tạo những lối biểu đạt

giàu hình tượng, hình ảnh theo lối văn chương thẩm mỹ Thông thường khi cần nhấn mạnh một khía cạnh thông tin cụ thể, các nhà báo thường rất hay

sử dụng ẩn dụ có giá trị như một biện pháp so sánh ngầm nhằm gợi những

liên tưởng bất ngờ thú vị Những hình ảnh ẩn dụ như “Chiếc vòng kim cô”

- chỉ những người thày của Trường giáo dưỡng số 2 (Lao động số 87 ngày

31/5/1999) hay “Canh bạc với giời” - chỉ nghề đãi vàng sa khoáng trong

phóng sự cùng tên của Đỗ Doãn Hoàng (Lao động số 203, ngày 22/12/1999)… là những cách diễn đạt giàu sức gợi Những lối ẩn dụ này bạn đọc có thể thường xuyên bắt gặp trong các trang viết phóng sự, bài phản ánh, phỏng vấn hoặc các thể loại chính luận báo chí… Các thủ pháp

so sánh và hoán dụ cũng được báo chí sử dụng khá phổ biến nhằm góp

phần tăng cường giá trị biểu đạt và biểu cảm cho tác phẩm báo chí “Cát

Tiên trong vòng tay của lũ dữ” (Lao động số 172, ngày 28/8/2000), “Rừng Mai Châu chảy máu” (Lao động số 102, ngày 26/6/1999) v.v… là những

hình thức hoán dụ tiêu biểu hiện diện ngay trên hình thức tiêu đề tác phẩm

báo chí Đặc biệt các lối chơi chữ vốn là hình thức nghệ thuật đặc thù của

văn chương cũng được báo chí khai thác nhằm tạo những hiệu quả tác động

ấn tượng cho người đọc; chẳng hạn: “Hoà An vậy mà không hoà không

an” (Lao động, ngày 7/8/2000) “Tốt nghiệp nhưng không tốt nghề”

Hoặc sử dụng những tri thức văn học trong và ngoài nước dưới dạng một

tên tác phẩm hay câu thơ câu văn như: “Phương thuốc “liêu trai” (Báo khoa học & Đời sống, số Tết Đinh Hợi, 2007), Bảo tàng văn học: Trông

người lại nghĩ đến ta (Nguyễn Duy, báo Văn nghệ, số Tết Đinh Hợi

2007)… Chơi chữ đem đến cho tác phẩm báo chí những liên tưởng thú vị bất ngờ, phát huy cá tính sáng tạo cho ngôn ngữ chủ thể sáng tạo…

Tuy không phổ biến như các biện pháp tu từ ở cấp độ từ vựng, các biện pháp tu từ về ngữ pháp như phép tỉnh lược, đảo, lặp, tương phản,… cũng được báo chí vận dụng ở các thể loại phóng sự, ghi nhanh, tiểu phẩm… nhằm góp phần tạo cho văn phong sự linh hoạt về giọng điệu, giảm thiểu sự đơn điệu khô khan cho văn phong thông tấn Có thể nói: nhờ việc khai thác và sử dụng các chất liệu văn học cũng như các thủ pháp văn chương hữu hiệu mà tác phẩm báo chí có điều kiện phức điệu hoá văn