(Skkn 2023) sử dụng hiệu quả sơ đồ tư duy trong dạy học vật lý

Việc xây dựng được một “hình ảnh” thể hiện mối liên hệ giữa các kiến thức, sẽ mang lại những lợi ích đáng quan tâm về các mặt: ghi nhớ, phát triển nhận thức, tư duy, óc tưởng tượng và kh

A PHẦN MỞ ĐẦU 1

I Lí do chọn đề tài 1

II Mục đích nghiên cứu 1

III Đối tượng viết đề tài và phạm vi nghiên cứu 1

IV Ý nghĩa về mặt thực tiễn 2

1 Đối với giáo viên 2

2 Đối với học sinh 2

V Phương pháp nghiên cứu 3

VI Nội dung của đề tài 3

B NỘI DUNG NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 3

I Cơ sở lý luận 3

II Cơ sở thực tiễn 4

III Thực trạng 4

IV Các giải pháp thực hiện 5

1 Giảng dạy và học tập với công cụ sơ đồ tư duy 5

1.1 Giới thiệu đôi nét về sơ đồ tư duy 5

1.2 Nguyên lý và ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy học 6

2 Giải quyết vấn đề 7

2.1 Tổ chức hoạt động dạy học với sơ đồ tư duy như sau 7

* Hoạt động 1: Lập sơ đồ tư duy 7

* Hoạt động 2: Báo cáo thuyết minh về sơ đồ tư duy 7

* Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện sơ đồ tư duy 7

* Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một sơ đồ tư duy 7

2.2 Giảng dạy theo sơ đồ tư duy tăng cường được tính tích cực của học sinh.7 2.3 Giáo viên trở thành người hướng dẫn, hỗ trợ 8

2.4 Những lưu ý học sinh khi sử dụng sơ đồ tư duy 9

* Các bước thiết kế một sơ đồ tư duy như sau 10

V Một vài ví dụ minh họa 11

VI Kết quả nghiên cứu 13

C KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO 16

A PHẦN MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài

Trong thời đại ngày nay, nguồn tài liệu học tập, nghiên cứu như: sách, tạp chí, báo, các kỷ yếu,…rất phong phú Thêm vào đó là sự phát triển mạnh mẽ của ngành công nghệ thông tin, học sinh đang tiếp xúc với nguồn kiến thức mênh mông của thế giới Bên cạnh đó, học sinh thường xuyên phải ghi nhớ, tổng hợp hay phân tích một vấn đề bằng nhiều phương pháp như kẻ bảng, gạch đầu dòng các ý chính, vẽ sơ đồ tổng hợp,…nhưng nó chưa bao giờ được hệ thống và được nghiên cứu kỹ lưỡng, mà chỉ được dùng tản mạn với học sinh trong các bài ôn tập

Trong xu thế phát triển của giáo dục, cải tiến phương pháp dạy học là một tất yếu Nhiều năm trở lại đây ngành giáo dục đã phát động tăng cường đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực, tăng cường tính chủ động, sáng tạo của giáo viên và học sinh

Vì vậy, trong công tác giáo dục, ngoài vấn đề truyền đạt kiến thức cho học sinh, chúng ta cần hướng học sinh đến một phương pháp học tập tích cực và tự chủ

để lĩnh hội tri thức, và giáo viên cũng cần có phương pháp nghiên cứu để luôn cập nhật kịp thời tri thức của thế giới Với “biển thông tin” như thế, để tiếp cận tốt cần

có phương pháp giúp hệ thống lại những kiến thức đó Việc xây dựng được một

“hình ảnh” thể hiện mối liên hệ giữa các kiến thức, sẽ mang lại những lợi ích đáng quan tâm về các mặt: ghi nhớ, phát triển nhận thức, tư duy, óc tưởng tượng và khả năng sáng tạo…Một trong những công cụ hết sức hữu hiệu để tạo nên các “hình

ảnh liên kết” là Bản đồ Tư duy – MindMap.

Vì vậy, tôi quyết định thực hiện đề tài“ Sử dụng hiệu quả sơ đồ tư duy trong dạy học vật lý” để chia sẻ với các đồng nghiệp tham khảo, góp ý nhằm

nâng cao chất lượng dạy và học

II Mục đích nghiên cứu

Nhằm giúp các em làm quen với các dạng sơ đồ tư duy và biết cách tóm tắt kiến thức của bài theo sư đồ tư duy giúp các em học tập hiệu quả hơn Hình thành cho các em các kĩ năng, kĩ xảo ban đầu cần thiết trong việc học, cách làm việc khoa học hiệu quả, vận dụng được vào thực tế cuộc sống

III Đối tượng viết đề tài và phạm vi nghiên cứu

Đề tài “Sử dụng hiệu quả sơ đồ tư duy trong dạy học vật lý” được nghiên

cứu và viết dựa vào khả năng nhận thức của các đối tượng học sinh các khối lớp 8,9

THCS và dựa vào hoạt động dạy của thầy và học của học sinh, nội dung chương trình môn học

IV Ý nghĩa về mặt thực tiễn.

1 Đối với giáo viên

Giúp cho tiết dạy trở nên sinh động hơn, giáo viên trở thành người hướng dẫn và thường xuyên đưa ra những câu hỏi gợi mở cho học sinh vừa vẽ sơ đồ vừa tìm hiểu nội dung của kiến thức Người giáo viên sẽ giảm đi sự nhàm chán, có động lực để giáo viên nghiên cứu thông tin kiến thức để bổ trợ cho học sinh các thông tin ngoài sách giáo khoa

Giúp cho giáo viên có thể lên một kế hoạch giảng dạy, kế hoạch hoạt động cho lớp chủ nhiệm hay lập nên kế hoạch giảng dạy phụ đạo …

Việc dạy học bằng sơ đồ tư duy kích thích sự tìm tòi sáng tạo của giáo viên, buộc người giáo viên phải làm việc nhiều hơn dẫn đến chất lượng dạy học được nâng lên Khi sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Vật Lý học sinh hứng thú học hơn, tiếp thu bài tốt hơn dẫn đến kết quả học tập được nâng lên

2 Đối với học sinh

Với việc sử dụng sơ đồ tư duy, chúng ta không chỉ cần sự logic, hệ thống mà khả năng tưởng tượng, sáng tạo, làm việc với màu sắc, hình ảnh… cũng được huy động Điều đó có nghĩa là cả 2 bán cầu não của các em đều được kích hoạt Vì vậy

sẽ tạo được sự cân bằng, giúp khả năng tư duy, sáng tạo, ghi nhớ của các em tăng lên đáng kể

Với sơ đồ tư duy, việc tạo ra và học tập với những trang giấy đầy màu sắc, hình ảnh, được hệ thống và dễ nhớ sẽ giúp chúng ta có được sự hứng thú đó để gia tăng hiệu quả Tạo được đường mòn tư duy trong não bộ của các em học sinh khi thu thập những kiến thức mới sẽ giúp các em ghi nhớ kiến thức tốt hơn

Khi sử dụng sơ đồ tư duy học sinh sẽ biết cách tìm những “từ khóa” của nội dung cần học Giúp các em tiết kiệm thời gian trong việc học tập và học sinh sẽ giảm đi áp lực khi nhìn thấy một quyển vở hay quyển sách chi chít chữ trên đó

Sơ đồ tư duy với việc phân nhánh để nghiên cứu, mổ xẻ, xem xét vấn đề ở nhiều khía cạnh sẽ cho các em 1 cái nhìn tổng thể về vấn đề Nhìn vào đó, các em

sẽ rất dễ dàng nhận ra đâu là chủ đề chính, chủ đề đó được triển khai, xem xét ở những khía cạnh nào, đâu là những nội dung quan trọng, đâu là những nội dung bổ sung… Do đó các em sẽ nắm chắc kiến thức một cách tổng thể, logic Khi trình bày các em sẽ nhìn thấy được bức tranh tổng thể của nội dung kiến thức triển khai

V Phương pháp nghiên cứu

Dựa vào thực tế giảng dạy, dự giờ, trao đổi kinh nghiệm của các đồng nghiệp, thông qua tham khảo sách báo, các thông tin đại chúng

Dựa vào công tác điều tra, khảo sát, nghiên cứu tình hình học tập của học sinh

Dựa vào kinh nghiệm thực tế, các hoạt động thực tiễn, từ đó phân tích, tổng hợp để đưa ra các giải pháp để nâng chất lượng học tập

VI Nội dung của đề tài

I Cơ sở lí luận liên quan đến đề tài

II Cơ sở thực tiễn liên quan đến đề tài

III Thực trạng

IV Các giải pháp thực hiện

V Một vài ví dụ minh họa

VI Kết quả ứng dụng vào thực tiễn

B NỘI DUNG NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

I Cơ sở lý luận

Đối với bộ môn Vật lí là một bộ môn khoa học thực nghiệm, tư tưởng chủ đạo của sách giáo khoa Vật lí phổ thông là nội dung kiến thức mới được hình thành phần lớn thông qua các thí nghiệm và thực hành Điều đó không chỉ tích cực hoá việc học tập của học sinh mà còn rèn luyện kỹ năng sử dụng thiết bị, đồ dùng trong cuộc sống, rèn luyện thái độ, đức tính kiên trì, tác phong làm việc sau này của học sinh Tuy nhiên để học sinh có thể tóm tắt, nhớ nhanh các kiến thức trọng tâm chính của bài học đòi các em phải có sự ghi chép nhanh vì vậy việc sử dụng bản đồ

tư duy để tóm tắt kiến thức và học bài sẽ đơn giản hơn thú vị hơn Học sinh được tự mình tìm hiểu, phát hiện và chiếm lĩnh tri thức khoa học, thông qua lập sơ đồ tư duy Phát huy tính sáng tạo của học sinh, tạo điều kiện cho các em tự tìm đến kiến thức và nhớ kiến thức

Tôi cùng nhiều giáo viên được nhà trường cử tham dự lớp tập huấn các lớp bồi dưỡng kỹ năng công nghệ thông tin do phòng Giáo dục và daod tạo tổ chức và những năm qua đã áp dụng trong các giờ học ở nhiều môn học có hiệu quả

Việc học sinh biết lập các sơ đồ tư duy để tóm tắt, ghi nhớ kiến thức, củng

cố lại kiến thức đã có, rèn kĩ năng, kĩ xảo, phát triển năng lực tư duy cho học sinh

là một hoạt động rất khó khăn và phức tạp

Chính vì vậy khi dạy học vật lí cần coi trọng việc tóm tắt ghi nhớ kiến thức, củng cố lại kiến thức bằng sơ đồ tư duy là rất cần thiết

II Cơ sở thực tiễn.

Qua việc giảng dạy thực tế tôi thấy việc thực hiện các giờ học còn đang gặp một số khó khăn

* Về học sinh, đối với học sinh còn rất bỡ ngỡ, chưa quen với các phương

pháp dạy học mới, cách thức học mới Chưa biết cách ghi chép tóm tắt kiến thức bài học như thế nào cho dễ học, dễ nhớ, hiệu quả Việc nhận biết kiến thức phần lớn do áp đặt, thiếu sự sáng tạo do đó mức độ nhận thức, nắm bắt kiến thức của học sinh chưa sâu và còn nhiều hạn chế

* Về phía giáo viên là người trực tiếp giảng dạy chưa thể nắm bắt hết được

tất cả các nội dung kiến thức một cách máy móc, hàn lâm

Phần mềm vẽ sơ đồ tư duy Imindmap và các phần mềm hỗ trợ dạy học khác

cũng đã được sự triển khai và hướng dẫn sử dụng của Phòng Giáo dục Tuy nhiên, việc sử dụng chưa nhiều và trước khi hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ tư duy giáo viên vẫn chưa hướng dẫn việc chọn ra các từ khóa chính để vẽ sơ đồ tư duy theo cách hiểu của các em học sinh

Từ thực tế đó, muốn nâng cao hiệu quả giờ dạy vật lí theo hướng phát huy tính tích cực chủ động của học sinh Giáo viên phải là người giữ vai trò chủ đạo, hướng dẫn, tổ chức, gợi ý, nêu tình huống, kích thích hứng thú học tập của các em, giúp các em tự tìm kiếm, khám phá, phát hiện và tái hiện lại kiến thức

III Thực trạng.

Qua thực tế, việc giảng dạy ở trường THCS hiện nay công nghệ thông tin phát triển nhanh, hầu hết các trường đều có máy chiếu và giảng dạy có sự trợ giúp của công nghệ thông tin Các phương tiện thiết bị giảng dạy ngày càng đầy đủ, cơ

sở hạ tầng ngày càng khang trang hơn Tạo điều kiện thuận lợi cho việc giảng dạy

Bản thân tôi nhận thấy, hiện tượng học sinh lười học này càng nhiều Khi kiểm tra bài cũ, đi từ dưới lớp lên học sinh vừa đi vừa xem vở nhẫm lại những từ ngữ đầu dòng nhằm mục đích để làm sao nhớ được từ đầu tiên là nhớ được kiến thức đó là kiểu học vẹt, học thuộc lòng Nếu như đang đọc mà quên mất từ nào là những nội dung ở sau sẽ quên hết

Những học sinh yếu, lười học thì càng ngày càng học đi xuống vì về nhà các

em không học bài Vì mở quyển vở ra thấy chữ “chi chít” là muốn gấp vở lại đi chơi

Sau khi học xong bài, hỏi lại bài này có mấy nội dung chính, đó là những nội dung nào thì học sinh lại vội vả lật sách, lật vở xem lại Các em khi học thụ động,

chỉ chép lại kiến thức một cách máy móc và không còn nhớ mình đã viết gì trên trong quyển vở nữa

* Kết quả kiểm tra đầu năm: (kiểm tra cách thức học, nắm kiến thức)

điểm 9 - 10 điểm trên 5 điểm dưới 5

* Nguyên nhân

Do tư duy, cách thức học tập của học sinh còn hạn chế, chưa hiệu quả nên khả năng tiếp thu bài còn chậm, lúng túng từ đó không nắm chắc các kiến thức, cách thức học bài, nắm kiến thức

Vậy, làm thế nào để khắc phục những vấn đề trên? Làm thế nào để học sinh yêu thích đi học? Làm thế nào để việc học bài không phải là một “gánh nặng quá lớn” đối với các em học sinh? …

“Sử dụng hiệu quả sơ đồ tư duy ở trong dạy học vật lý” góp phần giải

quyết những vấn đề trên

IV Các giải pháp thực hiện.

1 Giảng dạy và học tập với công cụ sơ đồ tư duy

1.1 Giới thiệu đôi nét về sơ đồ tư duy

Việc phát triển tư duy cho học sinh và giảng dạy kiến thức về thế giới xung quanh luôn là một trong những ưu tiên hàng đầu của những người làm công tác giáo dục Việc xây dựng được một “hình ảnh” thể hiện mối liên hệ giữa các kiến thức sẽ mang lại những lợi ích đáng quan tâm về các mặt: ghi nhớ, phát triển nhận thức, tư duy, óc tưởng tượng và khả năng sáng tạo… Một trong những công cụ hết sức hữu hiệu để tạo nên các “hình ảnh liên kết” là sơ đồ tư duy Bản đồ tư duy (Mindmap) là phương pháp được đưa ra như là một phương tiện mạnh để tận dụng khả năng ghi nhận hình ảnh của bộ não Đây là cách để ghi nhớ chi tiết, để tổng hợp, hay để phân tích một vấn đề ra thành một dạng của lược đồ phân nhánh Phương pháp này được phát triển vào cuối thập niên 60 (thế kỷ 20) bởi Tony Buzan, giúp ghi lại bài giảng mà chỉ dùng các từ then chốt và các hình ảnh Cách ghi chép này nhanh, dễ nhớ và dễ ôn tập hơn

Phương pháp này khai thác khả năng ghi nhớ và liên hệ các dữ kiện lại với nhau bằng cách sử dụng màu sắc, một cấu trúc cơ bản được phát triển rộng ra từ trung tâm, chúng dùng các đường kẻ, các biểu tượng, từ ngữ và hình ảnh theo một

bộ các quy tắc đơn giản, cơ bản, tự nhiên và dễ hiểu Với một Bản đồ tư duy, một danh sách dài những thông tin đơn điệu có thể biến thành một bản đồ đầy màu sắc, sinh động, dễ nhớ, được tổ chức chặt chẽ Nó kết hợp nhịp nhàng với cơ chế hoạt động tự nhiên của não chúng ta Việc nhớ và gợi lại thông tin sau này sẽ dễ dàng, đáng tin cậy hơn so với khi sử dụng kỹ thuật ghi chép truyền thống

1.2 Nguyên lý và ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy học

Sơ đồ tư duy (Mind Map) là một hình thức ghi chép sử dụng màu sắc và hình ảnh, để mở rộng và đào sâu các ý tưởng Kỹ thuật tạo ra loại sơ đồ này được gọi là Mind Mapping và được phát triển bởi Tony Buzan vào những năm 1960

Ở vị trí trung tâm sơ đồ là một hình ảnh hay một từ khóa thể hiện một ý tưởng hay khái niệm chủ đạo Ý trung tâm sẽ được nối với các hình ảnh hay từ khóa cấp 1 bằng các nhánh chính, từ các nhánh chính lại có sự phân nhánh đến các

từ khóa cấp 2 để nghiên cứu sâu hơn Cứ thế, sự phân nhánh cứ tiếp tục và các khái niệm hay hình ảnh luôn được nối kết với nhau Chính sự liên kết này sẽ tạo ra một

“bức tranh tổng thể” mô tả về ý trung tâm một cách đầy đủ và rõ ràng

Những yếu tố đã làm cho sơ đồ tư duy có tính hiệu quả cao và nền tảng của chúng là:

Sơ đồ tư duy đã thể hiện ra bên ngoài cách thức mà não bộ chúng ta hoạt động Đó là liên kết, liên kết và liên kết Mọi thông tin tồn tại trong não bộ của con người đều cần có các mối nối, liên kết để có thể được tìm thấy và sử dụng Khi có một thông tin mới được đưa vào, để được lưu trữ và tồn tại, chúng cần kết nối với các thông tin cũ đã tồn tại trước đó

Việc sử dụng các từ khóa, chữ số, màu sắc và hình ảnh đã đem lại một công dụng lớn vì đã huy động cả bán cầu não phải và trái cùng hoạt động

Sơ đồ tư duy là một công cụ hữu ích trong giảng dạy và học tập ở trường phổ thông cũng như ở các bậc học cao hơn vì chúng giúp giáo viên và học sinh trong việc trình bày các ý tưởng một cách rõ ràng, suy nghĩ sáng tạo, hệ thống lại kiến thức đã học, tăng cường khả năng ghi nhớ, đưa ra ý tưởng mới, v.v…

2 Giải quyết vấn đề

2.1 Tổ chức hoạt động dạy học với sơ đồ tư duy như sau

Trong tiết học sử dụng sơ đồ tư duy để dạy học gồm có nhiều hoạt động nhưng có thể tổng hợp thành 4 hoạt động cơ bản sau:

* Hoạt động 1: Lập sơ đồ tư duy

Mở đầu bài học tổng kết chương giáo viên có thể cho học sinh lập bản đồ tư duy theo nhóm với các gợi ý liên quan đến chủ đề kiến thức bài học

* Hoạt động 2: Báo cáo thuyết minh về sơ đồ tư duy

Cho một vài HS hay đại diện của nhóm HS lên báo cáo thuyết minh về sơ đồ tư duy

mà nhóm mình đã thiết lập Hoạt động này vừa giúp GV biết rõ việc hiểu kiến thức của học sinh, vừa rèn luyện kĩ năng trình bày ý tưởng trước đông người

* Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện sơ đồ tư duy

Tổ chức cho HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện sơ đồ tư duy (giáo viên là người cố vấn để dẫn dắt đến kiến thức trọng tâm)

* Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một sơ đồ tư duy

Cho học sinh trình bày, thuyết minh về kiến thức thông qua sơ đồ tư duy mà các em vừa thiết kế, cả lớp đã chỉnh sửa và hoàn thiện bằng một sơ đồ tư duy mà giáo viên

đã chuẩn bị sẵn hoặc dùng phần mềm iMindMap 10 để thực hiện

2.2 Giảng dạy theo sơ đồ tư duy tăng cường được tính tích cực của học sinh.

Trong quá trình áp dụng đề tài cho thấy việc giảng dạy theo sơ đồ tư duy đã

tạo hứng thú cho học sinh Mỗi học sinh có thể tự lập sơ đồ tư duy cho mình dưới

sự hướng dẫn của giáo viên để bài học trở nên dễ thuộc, dễ hiểu, dễ nhớ hơn Cùng một nội dung nhưng các em có thể thêm nhánh, thêm chú thích dưới dạng hình vẽ nhiều màu sắc tùy vào cách hiểu, cách lĩnh hội kiến thức trong bài học của mình

Nếu không sử dụng phần mềm, giáo viên có thể linh động sử dụng hình vẽ tay với những màu sắc, hình ảnh, từ ngữ diễn đạt khác nhau nhằm giúp học sinh có thể nắm bắt và nhớ được phần cốt lõi của bài giảng ngay tại lớp học Nhưng nếu giáo viên sử dụng vi tính thành thạo thì kết hợp sử dụng phần mềm Imindmap và đèn chiếu giảng dạy sẽ đạt hiệu quả cao hơn, học sinh sẽ hứng thú hơn trong quá trình học tập

Sơ đồ tư duy đặc biệt chú trọng về màu sắc, hình ảnh với từ ngữ ngắn gọn

(từ khóa) thể hiện qua mạng liên tưởng (các nhánh trong bài giảng) Từ phần nội

dung chính, giáo viên vẽ ra từng nhánh nhỏ theo từng tiểu mục chính của bài giảng

và chú thích, giảng giải theo một ngôn ngữ dễ hiểu và gần gũi với học sinh

Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ, kĩ năng vẽ, viết gì trên sơ đồ tư duy, hệ thống hóa kiến thức chọn lọc những phần nào trong bài để ghi, thể hiện dưới hình thức kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc, vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống

Sơ đồ tư duy thực chất là một sơ đồ mở không theo một khuôn mẫu hay tỷ lệ nhất định mà là cách hệ thống kiến thức tạo ra một tiết học sinh động, đầy màu sắc

và thực sự hiệu quả Kết quả nhận thấy: Giảng dạy theo sơ đồ tư duy phát huy tính tích cực nhiều nhất trong các giờ ôn tập Khi học sinh trở thành chủ thể, thành nhân vật trung tâm trong mỗi tiết học, các em sẽ trở nên hào hứng và hăng say hơn trong học tập

2.3 Giáo viên trở thành người hướng dẫn, hỗ trợ.

Với việc giảng dạy bằng sơ đồ tư duy, nhất là cho học sinh tự phát huy khả năng sáng tạo của mình bằng cách tự vẽ, tự phân bố và thể hiện nội dung bài học qua

sơ đồ sau đó yêu cầu các bạn khác bổ sung những phần còn thiếu Kết thúc bài giảng, thay vì phải ghi chép theo cách truyền thống, học sinh có thể tự “vẽ” bài học theo cách hiểu của mình với nhiều màu sắc và hình ảnh khác nhau Đến tiết học sau, chỉ cần nhìn vào sơ đồ, các em có thể nhớ được những phần trọng tâm của bài học Giảng dạy theo

sơ đồ tư duy mang tính khả thi cao vì có thể vận dụng được với bất kỳ điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường, có thiết kế trên giấy, bìa, bảng bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn màu hoặc cũng có thể thiết kế trên phần mềm sơ đồ tư duy đã được triển khai

Nguyên lý hoạt động theo nguyên tắc liên tưởng “ý này gợi ý kia” của bộ

não Học sinh có thể tạo một sơ đồ tư duy ở dạng đơn giản theo nguyên tắc phát

Sơ đồ tư duy thể hiện sự tích cực và sáng tạo của học sinh trong giờ ôn tập