(Skkn 2023) sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học ngữ văn bậc trung học cơ sở

Do đó, để học sinh học tốt môn Ngữ Văn ở trường phổthông nói chung, người giáo viên phải chú trọng đến phương pháp dạy học, phảitìm tòi, sáng tạo, nghiên cứu và áp dụng những hình thức,

MỤC LỤC

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HẠ HÒA

TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ LANG SƠN

1 Phân tích, đánh giá thực trạng vấn đề 4

3 Nguyên nhân của những tồn tại hạn chế 5

4 Phân tích, đánh giá và chỉ ra tính cấp thiết cần tạo ra sáng

kiến

6

II Giải pháp để thực hiện sáng kiến kinh nghiệm 6

2 Cách sử dụng SĐTD trong quá trình tổ chức các hoạt

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

1 SĐTD Sơ đồ tư duy

đa diện đang diễn ra, đồng thời, bồi đắp tư tưởng, tình cảm và góp phần hìnhthành, hoàn thiện nhân cách đạo đức cho mỗi cá nhân Ngữ văn trong nhà

trường được chia thành ba phân môn đó là: Văn bản, Tiếng Việt, Tập làm văn.Từng khía cạnh, nội dung của ba phân môn này đều có ý nghĩa thiết thực, gắnliền với thực tế đời sống Ngoài ra, Ngữ Văn còn là môn học có mối quan hệ vớirất nhiều các môn học khác trong các nhà trường Học tốt môn Ngữ Văn sẽ tácđộng tích cực tới các môn học khác và ngược lại.

Tuy nhiên, trên thực tế, dạy học Ngữ văn còn gặp không ít khó khăn Một

bộ phận học sinh chưa có niềm yêu thích, say mê và hứng thú đối với môn họcnày Các em chưa cảm nhận được hết những giá trị nhân văn cũng như sự hữuích mà môn học mang lại Mặt khác Ngữ văn cũng là bộ môn đòi hòi năng khiếu

và sự cảm nhận tinh tế của cá nhân mỗi học sinh Cùng với những lí do trên thìtrong quá trình dạy học Ngữ văn còn tồn tại nhiều bất cập Xu hướng đọc – chépvẫn phổ biến nhiều ở các nhà trường, chưa có sự đổi mới trong phương phápgiảng dạy Do đó, chất lượng và hiệu quả của bộ môn Ngữ văn đạt được chưacao, đặc biệt là đối với các trường Trung học cơ sở

Ngày 05/5/2006, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và đào tạo đã ban hành Quyếtđịnh số 16/2006/BGDĐT nêu rõ những định hướng đổi mới phương phápgiáo dục, tạo điều kiện thuận lợi để giáo viên thực hiện việc đổi mới PPDH

Từ đó, việc thực hiện đổi mới được diễn ra liên tục và toàn diện trên tất cả cácmôn học Đặc biệt, năm học 2011 - 2012 là năm học Bộ Giáo dục và đào tạo tiếptục đổi mới phương pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy và học Ngữ văn trongtrường phổ thông Trước tình hình đó, đòi hỏi mỗi giáo viên giảng dạy Ngữ văncần phải có sự thay đổi tư duy, cách nghĩ và cách làm của mình Giáo viên cầnlấy học sinh làm trung tâm, phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạocủa người học thông qua các PPDH mới mẻ, linh hoạt và hiệu quả

Nói tới PPDH là nói đến cách dạy của người thầy Cùng một nội dung, mộtđơn vị kiến thức nhưng mỗi người giáo viên sẽ có những cách truyền thụ riêng,không giống nhau Thực tế cho thấy, nếu giáo viên có sự thay đổi, tích cực ápdụng các phương pháp mới vào giảng dạy thì sẽ đem lại kết quả cao hơn so vớiviệc dạy học thụ động, theo lối mòn trước đây Đối với môn Ngữ văn, đây làmôn học có đặc thù riêng Bởi, ngoài tính công cụ, nó còn có tính nghệ thuật,tính nhân văn rất cao Do đó, để học sinh học tốt môn Ngữ Văn ở trường phổthông nói chung, người giáo viên phải chú trọng đến phương pháp dạy học, phảitìm tòi, sáng tạo, nghiên cứu và áp dụng những hình thức, biện pháp tổ chức dạyhọc mới, hiện đại, sinh động, đưa học sinh đến với môn học này một cách tựgiác, bằng niềm say mê thật sự

Trong những năm gần đây, một trong những phương pháp dạy học mới vàhiện đại nhất được đưa vào là phương pháp dạy học bằng sơ đồ tư duy (SĐTD)

Sơ đồ tư duy kế thừa, mở rộng hình thức ghi chép, sử dụng bảng biểu, sơ đồnhưng ở mức độ cao hơn Nó là một công cụ tổ chức tư duy được tác giả TonyBuzan (người Anh) nghiên cứu kỹ lưỡng và phổ biến rộng khắp trên thế giới Cóthể khẳng định rằng PPDH bằng SĐTD là một trong những PPDH hiện đại Nógiúp học sinh dễ ghi nhớ, phát triển nhận thức, khả năng tư duy, óc tưởng tượng

và khả năng sáng tạo Đây là một công cụ hữu hiệu trong quá trình dạy học hiệnnay.

II Phương pháp tiếp cận tạo ra sáng kiến

- Tìm hiểu bằng cách đọc, nghiên cứu tài liệu về các phương pháp dạy học

tích cực đang được áp dụng trong quá trình dạy học của các nước trên thế giới

và ở Việt Nam Tham khảo các tài liệu khoa học về phương pháp sử dụng SĐTDtrong dạy học, từ đó, định hướng cách thức vận dụng SĐTD vào giảng dạy mônNgữ văn ở bậc Trung học co sở

- Tham khảo, lấy ý kiến từ đồng nghiệp thông qua các hoạt động đàm thoại,trao đổi, tổng kết kinh nghiệm ở các buổi thảo luận chuyên đề, dự giờ thăm lớp,nghiên cứu bài học

- Sử dụng phương pháp điều tra khảo sát, thăm dò ý kiến để tìm hiểu tìnhhình thực tế giảng dạy môn Ngữ văn hiện nay, nắm bắt được thái độ của họcsinh đối với môn học Sau đó, dựa trên kết quả thu thập, giáo viên so sánh, phântích nhằm đánh giá kết quả nhận thức của người học sau khi đã áp dụng SĐTDvào giảng dạy một tiết học cụ thể

- Tiến hành dạy thực nghiệm, sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong quá trình dạyhọc để quan sát được thái độ, tâm lý, khả năng tiếp cận với phương pháp mớicủa học sinh Từ đó, có những điều chỉnh thích hợp, nhằm hoàn thiện hơn nữaphương pháp sử dụng SĐTD vào dạy học môn Ngữ văn

III Mục tiêu

- Mục tiêu của sáng kiến kinh nghiệm này giúp mỗi giáo viên có thêm cái

nhìn thấu đáo hơn về việc đổi mới phương pháp dạy học trong giảng dạy mônNgữ văn Sáng kiến đề xuất, làm rõ hơn về phương pháp sử dụng SĐTD, địnhhướng cho người dạy cách thức thiết kế, các bước tổ chức và các hoạt động cóthể tiến hành SĐTD để đạt được hiệu quả cao nhất

- Sáng kiến kinh nghiệm này xuất phát từ những trăn trở của tôi trong quátrình dạy môn Ngữ văn ở bậc Trung học cơ sở Đồng thời, nhằm tổng kếtphương pháp, cách thức kĩ năng, kinh nghiệm mà tôi thu được từ thực tiễn giảngdạy của bản thân Thông qua sáng kiến này, tôi mong muốn góp một phần nhỏvào đổi mới PPDH đối với môn Ngữ văn nói riêng và quá trình đổi mới căn bản

và toàn diện giáo dục nói chung

- Với sáng kiến kinh nghiệm tôi tập trung vào vấn đề: “Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Ngữ văn bậc Trung học cơ sở”, như một giải pháp hữu hiệu

để các đồng nghiệp cùng tham khảo Từ đó, giúp nhau tháo gỡ phần nào thựctrạng dạy học văn hiện nay, không ngừng nâng cao chất lượng dạy và học, mangđến một tâm thế mới, sự say mê, hứng khởi của học sinh mỗi khi bước vào mộttiết học môn Ngữ văn

CHƯƠNG II: MÔ TẢ SÁNG KIẾN

I Nêu vấn đề của sáng kiến kinh nghiệm

1 Phân tích, đánh giá thực trạng vấn đề

Trong những năm gần đây, việc đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục,trong đó có đổi mới phương pháp giảng dạy luôn được cả xã hội quan tâm Làm

sao để nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục? Làm thế nào để truyền lửa trithức một cách sinh động, hấp dẫn nhất? Và bằng cách nào để khơi dậy hứng thúcũng như niềm say mê học tập cho học sinh? Đây là những câu hỏi thường trựckhiến cho người giáo viên vô cùng trăn trở Để giải quyết vấn đề trên rất nhiềuphương pháp và kĩ thuật dạy học đã được đưa ra và ứng dụng tại nhà trườngphổ thông với mong muốn nâng cao chất lượng và hiệu quả cho các môn học,trong đó có bộ môn Ngữ văn Đây là điểm mới mẻ và thuận lợi rất lớn, góp phầnkhông nhỏ để đưa các phương pháp học tập sáng tạo, tiến bộ tiếp cận gần hơnđến thầy cô và các em học sinh.

Trong các phương pháp dạy học Ngữ văn thì sử dụng sơ đồ tư duy khônghẳn là một phương pháp quá mới mẻ và khó khăn khi thực hiện Chúng ta có thểbắt gặp dạng đơn giản nhất của sơ đồ tư duy thông qua hình thức sơ đồ hóa kiếnthức Tiếng Việt ở các bài học trong Sách giáo khoa Ngữ văn thuộc bậc Trunghọc cơ sở Phương pháp này giúp cho học sinh có thể hệ thống kiến thức mộtcách ngắn gọn, dễ nhớ, dễ thuộc, đồng thời, phát huy được khả năng tưởngtượng phong phú và những năng lực riêng của từng cá nhân Đặc biệt, giảng dạybằng sơ đồ tư duy phát huy tính tích cực nhiều nhất trong các giờ ôn tập Khi họcsinh trở thành chủ thể thành nhân vật trung tâm trong mỗi tiết học, các em sẽ trởnên hào hứng và hăng say hơn trong học tập

Thực tế hiện nay, hầu hết các trường Trung học cơ sở đều có một đội ngũgiáo viên giảng dạy Ngữ văn có kinh nghiệm, tâm huyết với nghề và luôn sẵnsàng học hỏi, trau dồi các phương pháp dạy học mới nhằm nâng cao chất lượng

bộ môn Điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị đồ dùng dạy học tương đối đầy đủphục vụ khá tốt cho quá trình vận dụng các phương pháp học tập vào từng tiếthọc, đặc biệt là phương pháp sử dụng bản đồ tư duy

Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi trên, còn tồn tại những khó khăn nhấtđịnh khiến cho việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Ngữ văn chưa đạt đượchiệu quả cao nhất Những khó khăn này xuất phát cả từ phía người dạy, người học

và một số yếu tố khác bên ngoài

2 Chỉ ra các tồn tại, hạn chế

a Về phía học sinh

Đa số học sinh còn thờ ơ đối với bộ môn Ngữ văn Các em chưa tìm thấyđược niềm say mê, hứng thú với môn học Do đây là môn học yêu cầu đối tượnghọc cần có những cảm nhận, rung động ở mức độ nhất định đối với những nộidung được truyền tải Việc học sinh có tâm lý thụ động, ngại tư duy tưởng tượngảnh hưởng không nhỏ đến khả năng tiếp thu tri thức của các em Cho nên, sửdụng sơ đồ tư duy vào giảng dạy môn Ngữ văn trong nhà trường là rất cần thiết,

để tạo nên hứng thú góp phần khơi dậy tình cảm của học sinh đối với môn họcnày

b Về phía giáo viên

Mặc dù đội ngũ giáo viên ở Trung học cơ sở hầu hết có kinh nghiệm và nănglực, nhưng khả năng vận dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực vào

tiết học còn hạn chế, chưa mang lại hiệu quả cao Một số bộ phận giáo viên cònthụ động, ngại đổi mới, hoặc còn loay hoay chưa tìm ra cách thức hợp lý để khiếngiờ học của mình trở nên sinh động, thu hút được học sinh Hiện nay, giáo viên ởbậc Trung học cơ sở đã bước đầu tiếp cận và sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy họcNgữ văn, nhất là đối với các tiết học cần ôn tập và hệ thống hóa kiến thức như ởphân môn Tiếng Việt Tuy nhiên, việc sử dụng này còn thiếu linh hoạt, chưa đồngđều, phổ biến, chưa phát huy được hết khả năng tư duy, sáng tạo của học sinh.Ngoài ra, hầu hết giáo viên mới chỉ dừng lại ở việc sử dụng sơ đồ tư duy để hệthống hóa kiến thức sau mỗi bài học, hay mỗi bài ôn tập, tổng kết một phânmôn, một mảng kiến thức nào đó mà thôi Họ chưa mạnh dạn đưa sơ đồ tưduy vào tất cả các khâu trong quá trình dạy học làm hạn chế đi tính chất phổbiến và đa năng của phương pháp này Vì vậy, chưa phát huy một cách đầy

đủ công dụng của sơ đồ tư duy trong quá trình dạy học môn Ngữ văn

3 Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế

- Học sinh chưa yêu thích môn Ngữ văn nói chung, còn thụ động trong tiếpnhận, khả năng cảm thụ còn hạn chế

- Do đặc thù của bộ môn Ngữ văn là môn học có những yêu cầu nhất định

về năng lực thẩm mĩ Yếu tố về năng khiếu chi phối một phần không nhỏ đếnquá trình học tập và kết quả đạt được của học sinh

- Phần lớn phụ huynh học sinh chưa có sự quan tâm chưa thoả đáng đối vớimôn Ngữ văn nên định hướng cho học sinh theo học các môn khoa học tự nhiên

Do vậy phần nào ảnh hưởng đến tâm lí học của học sinh

- Nhà trường và tổ chuyên môn: mặc dù có tổ chức thực hiện đổi mớiphương pháp giảng dạy, tuy nhiên hình thức chưa đa dạng, hiệu quả còn hạnchế, gặp nhiều khó khăn khi tiếp cận và áp dụng phương pháp mới

- Giáo viên: còn quen với các phương pháp cũ, chưa thực sự chủ độngtrong việc đổi mới phương pháp Khi sử dụng phương pháp mới vào giờ học cònlúng túng, chưa thực hiện đúng các bước tiến hành nên hiệu quả đạt được chưacao

- Cơ sở vật chất, trang thiết bị, đồ dùng dạy học phục vụ cho bộ môn cònthiếu xót Thời gian mỗi tiết học chỉ có 45 phút trong đó giáo viên vừa truyền tảikiến thức vừa phải hướng dẫn học sinh trong các hoạt động học

- Hơn thế nữa, sĩ số mỗi lớp học tương đối đông nên rất khó cho giáo viêntrong việc theo sát, kèm cặp từng học sinh trong một tiết học

4 Phân tích, đánh giá và chỉ ra tính cấp thiết cần tạo ra sáng kiến

Từ thực trạng của việc đổi mới phương pháp giảng dạy môn Ngữ văn ở bậcTrung học cơ sở nói chung, và tại trường THCS Lang Sơn nói riêng, tôi thấyrằng để nâng cao chất lượng bộ môn, đạt được năng lực cho học sinh (năng lực

tự học, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo, năng lực giao tiếp, nănglực sử dụng ngôn ngữ) và hình thành ở các em niềm say mê, yêu thích môn học

là một vấn đề quan trọng và cần thiết

Ngữ văn là môn học mang tính nhân văn rất cao và có ý nghĩa quan trọngđối với việc bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, hoàn thiện nhân cách cho học sinh.

Vì vậy, cần phải có sự thay đổi trong phương pháp để các em hiểu và thấy đượcnhững giá trị của môn học, nhằm đưa Ngữ văn trở về với đúng vị trị của nótrong nhà trường, tránh tư tưởng ngại học, ngại tư duy tưởng tượng của học sinh.Đồng thời, giúp cho các bậc phụ huynh có những định hướng đúng đắn hơn, từ

đó, động viên khích lệ con em mình trong việc học tập môn học này

Ngoài ra, trong xu thế đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục hiện nay, đểbắt kịp với những bước tiến của giáo dục trên thế giới, thì việc áp dụng cácphương pháp mới trong giảng dạy là hoàn toàn cần thiết Nó sẽ góp phần đưaviệc dạy và học Ngữ văn thoát khỏi lối mòn đang tồn tại, khơi dậy được hứngthú của người học Chính vì vậy, tôi thấy cần phải có sáng kiến kinh nghiệm “Sửdụng sơ đồ duy trong dạy học Ngữ văn bậc Trung học cơ sở” để giải quyết đượcthực trạng trên, khắc phục những hạn chế vốn có và phát huy một cách mạnh mẽvai trò của môn Ngữ văn trong nhà trường

II Giải pháp để thực hiện sáng kiến

Để sử dụng sơ đồ tư duy một cách hiệu quả, khắc phục được những khókhăn đang tồn tại, trước hết, chúng ta phải có những tri thức nhất định về nó.Vậy sơ đồ tư duy hiểu một cách đầy đủ là gì? Nó được cấu tạo, xây dựng, thiết

kế như thế nào? Quy trình tổ chức và các tiện ích mà sơ đồ tư duy mang lại rasao? Bằng cách trả lời những câu hỏi này, chúng ta sẽ có cái nhìn toàn diện vàkhai thác được tối đa những công dụng đa năng mà sơ đồ này mang lại

1 Tìm hiểu về sơ đồ tư duy

1.1 Khái niệm

Sơ đồ tư duy hay còn gọi là Lược đồ tư duy, Bản đồ tư duy (Mind Map) làPPDH chú trọng đến cơ chế ghi nhớ, dạy cách học, cách tự học nhằm tìm tòi,đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiếnthức, bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc,chữ viết với sự tư duy tích cực Đặc biệt, đây là một dạng sơ đồ mở, không yêucầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ địa lí, các em có thể vẽ thêm hoặc bớt cácnhánh, dùng những màu sắc, hình ảnh, chữ viết và các cụm từ diễn đạt khácnhau,

Ảnh minh họa cấu tạo Sơ đồ tư duy

1.3 Các bước thiết kế một SĐTD

Để thiết kế một SĐTD dù vẽ thủ công trên bảng, trên giấy , hay trênphần mềm Mind Map, chúng ta đều thực hiện theo thứ tự các bước sau đây:

Bước 1: Bắt đầu từ trung tâm với từ, cụm từ thể hiện chủ đề (có thể vẽ

hình ảnh minh họa cho chủ đề - nếu hình dung được)

Bước 2: Từ hình ảnh trung tâm (chủ đề) chúng ta cần xác định: để làm rõ

chủ đề, thì ta đưa ra những ý chính nào Sau đó, ta phân chia ra những ý chính,đặt tiêu đề các nhánh chính, nối chúng với trung tâm

Bước 3: Ở mỗi ý chính, ta lại xác định cần đưa ra những ý nhỏ nào để làm

rõ mỗi ý chính ấy Sau đó, nối chúng vào mỗi nhánh chính Cứ thế ta triển khaithành mạng lưới liên kết chặt chẽ

Bước 4: Cuối cùng, ta dùng hình ảnh (vẽ hoặc chèn) để minh họa cho các

- Các nhánh càng ở gần trung tâm thì càng được tô đậm hơn, dày hơn

- Chú ý dùng màu sắc, đường nét hợp lý để vừa làm rõ các ý trong sơ đồđồng thời tạo sự cân đối, hài hòa cho sơ đồ

- Không ghi quá dài dòng, hoặc ghi những ý rời rạc, không cần thiết, nêndùng các từ, cụm từ một cách ngắn gọn

- Không dùng quá nhiều hình ảnh, nên chọn lọc những hình ảnh thật cầnthiết góp phần làm rõ các ý, chủ đề.

- Có thể đánh số thứ tự ở các ý chính cùng cấp

- Không đầu tư quá nhiều thời gian vào việc “làm đẹp” sơ đồ bằng vẽ, viết,

tô màu

- Không vẽ quá chi tiết, cũng không vẽ quá sơ sài

- Người lập sơ đồ được phép vẽ và trang trí theo cách riêng của mình 1.4 Quy trình tổ chức hoạt động vẽ SĐTD trên lớp

Hoạt động 1: Cho học sinh lập SĐTD theo nhóm hay cá nhân thông qua

gợi ý của giáo viên

Hoạt động 2: Học sinh hoặc đại diện của các nhóm học sinh lên báo cáo,

thuyết minh về SĐTD mà nhóm mình đã thiết lập

Hoạt động 3: Học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện SĐTD

về kiến thức của bài học đó Giáo viên sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp họcsinh hoàn chỉnh SĐTD, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học

Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một SĐTD mà giáo viên đã chuẩn bị

sẵn hoặc một SĐTD mà cả lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh, cho học sinhlên trình bày, thuyết minh về kiến thức đó

1.5 Những tiện ích của việc sử dụng Sơ đồ tư duy trong dạy học Ngữ Văn

- Dạy học bằng SĐTD giúp học sinh có được phương pháp học hiệu quả.Chúng ta biết rằng việc rèn luyện phương pháp học tập cho HS không chỉ đơnthuần là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học.Trong thực tế hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chỉ đơnthuần là nhớ kiến thức một cách máy móc, các em chưa có ý thức hoặc chưa biếtrèn luyện kỹ năng tư duy Học sinh chỉ nắm kiến thức một cách đơn lẻ, rời rạc,chưa biết tích hợp, liên hệ kiến thức với nhau giữa các bài học, giữa các phânmôn, vì vậy mà chưa phát triển được tư duy lô-gic và tư duy hệ thống Do đó, dùcác em học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém Vì học phần sau đã quên phầntrước, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó vào những phần sau Lại

có nhiều học sinh khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghichép để lưu thông tin, hay kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình Bởi vậy,rèn kuyện cho các em có thói quen và kĩ năng sử dụng thành thạo SĐTD trongquá trình dạy học sẽ gúp học sinh có được phương pháp học tốt, phát huy tínhđộc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy

- SĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực Một số kết quả nghiêncứu của các nhà khoa học cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu

và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ củamình Vì vậy sử dụng SĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực, huyđộng tối đa tiềm năng của bộ não Việc học sinh trực tiếp vẽ SĐTD vừa lôi

cuốn, hấp dẫn các em, đồng thời còn phát triển khiếu thẩm mĩ, óc hội họa, bởi

đó là “sản phẩm kiến thức hội họa” do chính các em tự làm ra, lại vừa phát huyđược tối đa khả năng sáng tạo của các em trong học tập, không rập khuôn mộtcách máy móc như khi lập các bảng biểu, sơ đồ Vì thế, tạo một không khí sôinổi, hào hứng, say mê cho học sinh trong học tập

- Sơ đồ tư duy chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liêntưởng (các nhánh) Do đó, chúng ta có thể vận dụng Sơ đồ tư duy vào tất cả cáckhâu trong quá trình dạy học Từ khâu kiểm tra bài cũ, đến khâu dạy học kiếnthức mới, hay khâu củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, rồi ôn tập hệ thống hóakiến thức sau mỗi chương, mỗi học kì, kể cả việc kiểm tra bài cũ, kiểm tra 15phút

- Sơ đồ tư duy, một công cụ có tính khả thi cao Ta có thể vận dụng đượcvới bất kì điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường hiện nay nói chung.Bởi vì ta có thể thiết kế Sơ đồ tư duy trên giấy, bìa, tờ lịch cũ, bảng phụ,… bằngcách sử dụng bút chì màu, phấn màu, tẩy…hoặc cũng có thể thiết kế trên phầnmềm Sơ đồ tư duy (Mind Map)

Tóm lại, việc sử dụng Sơ đồ tư duy trong quá trình dạy học sẽ giúp HS:

1 Tăng sự hứng thú trong học tập

2 Phát huy khả năng sáng tạo, năng lực tư duy của các em

3 Tiết kiệm thời gian rất nhiều

4 Nhìn thấy được bức tranh tổng thể

5 Ghi nhớ tốt hơn

6 Thể hiện phong cách cá nhân, dấu ấn riêng của mỗi em

2 Cách sử dụng SĐTD trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học 2.1 Làm quen với SĐTD

* Đối với giáo viên:

Ngoài việc tham dự các lớp tập huấn bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ cóliên quan đến việc đổi mới PPDH, giáo viên cần nghiên cứu kĩ những tài liệu

liên quan đến việc hướng dẫn sử dụng SĐTD và phần mềm vẽ SĐTD Mind Map để có những tri thức cơ bản về nó (Hiểu biết về SĐTD, cấu tạo, vai trò,

tiện ích, phương pháp tạo lập, thiết kế, việc sử dụng nó trong quá trình dạyhọc ); đồng thời, giáo viên cần đầu tư thời gian vào việc tập vẽ, cả vẽ trên giấy

và trên phần mềm trong máy vi tính Sau khi đã hiểu kĩ, nắm chắc về vai trò,công dụng của SĐTD, sử dụng thành thạo phần mềm, nắm vững phương pháp

vẽ một SĐTD, thì việc ứng dụng nó vào quá trình dạy học là việc dễ dàng

* Đối với học sinh:

Để có thể sử dụng tốt và phát huy một cách có hiệu quả SĐTD trong quátrình dạy học, trước hết, chúng ta cần cho học sinh làm quen với một số sơ đồ tưduy có sẵn, để các em có cái nhìn khái quát về nó Đây là bước chuẩn bị hết sức

quan trọng Tuy nhiên, rất nhiều giáo viên bỏ qua bước này hoặc giới thiệu mộtcách rất sơ sài, qua loa Vì thế, học sinh chưa hiểu biết cặn kẽ, cụ thể về nó,chưa nắm vững phương pháp tạo lập, chưa có kĩ năng vẽ SĐTD nên dẫn đếnnhiều tiết dạy không thành công do các em mãi loay hoay với giấy bút mà khôngbiết vẽ cái gì, vẽ như thế nào, bắt đầu từ đâu, vì các em chưa hình dung đượcSĐTD của bài học trong đầu mình cũng như chưa biết cách thức, phương pháp

vẽ

Vì vậy, theo tôi, chúng ta cần dành thời gian hợp lý cho các em “làm quen”

với SĐTD, theo cách sau đây:

- Để tiết kiệm thời gian, giáo viên nên tham mưu cho Ban Giám hiệutrường, hoặc Chuyên môn trường, chọn thời gian thuận lợi ngay từ đầu năm học

tổ chức một buổi ngoại khóa “Làm quen với Sơ đồ tư duy” để giới thiệu, cho các

em làm quen và hướng dẫn cách vẽ SĐTD cho các em Đây cũng là một bướctạo không khí sôi nổi, lôi cuốn các em tiếp cận với một phương pháp, kĩ thuậtdạy học mới Để buổi ngoại khóa thành công, giáo viên cần chuẩn bị tốt các nộidung sau:

+ Về phía học sinh, giáo viên cần nhắc nhở các em mang theo đầy đủ cácdụng cụ: giấy vở, bìa lịch cũ, bìa cứng, bút chì, hộp màu, tẩy,

+ Về phía giáo viên, cần chuẩn bị trước: phòng máy, máy chiếu, bảng phụ,phấn màu, và một số SĐTD đã vẽ sẵn trên trên máy, trên giấy vở, trên bìalịch, trên bảng phụ Sau đó, chúng ta bắt đầu tiến hành tổ chức nội dung theocác bước sau:

Bước 1: “Làm quen”

- Giáo viên giới thiệu một số SĐTD vẽ sẵn cho học sinh làm quen (Nên

chọn vẽ SĐTD ở những bài đã học trong chương trình cho các em vừa tiện theodõi, tiếp thu tri thức về SĐTD, đồng thời vừa thuận lợi trong việc hệ thống hóakiến thức, học sinh sẽ nhanh tiếp thu hơn vì các em đã học) Giáo viên giới thiệucấu trúc SĐTD theo mạch kiến thức của bài học cho học sinh nắm, rồi hướng

dẫn cách vẽ một SĐTD (Cung cấp cho các em phương pháp vẽ SĐTD)

- Giáo viên đưa ra chủ đề bằng từ khóa (hoặc hình ảnh) ở trung tâm màn

hình (hoặc trên bảng đen) Ví dụ: Phương châm hội thoại, Chiến tranh hạt nhân,

Từ (Xét về cấu tạo) Cho học sinh thực hành vẽ SĐTD trên giấy hoặc bìa lịchhay bảng phụ

- Giáo viên đặt các câu hỏi gợi ý để các em suy nghĩ và vẽ các nhánh cấp 1,

cấp 2, cấp 3 (Luyện kĩ năng vẽ SĐTD)