tâm lý trẻ em trong hoàn cảnh khó khăn

- Thiếu ăn thiếu mặc - Thiếu chổ trú thân - Thiếu sự chăm sóc y tế - Thiếu tình thương và quan tâm hỗ trợ - Thiếu cơ hội học hành, vui chơi, giải trí - Người có trách nhiệm thiếu kiến th

ĐẠI HỌC MỞ BÁN CÔNG TP HCM KHOA XÃ HỘI HỌC

TÂM LÝ TRẺ EM TRONG HOÀN CẢNH KHÓ KHĂN

ThS Nguyễn Ngọc Lâm biên soạn

Năm 2005

I CÁC NGUYÊN NHÂN GÂY KHÓ KHĂN CHO TRẺ EM

1 Khái niệm hoàn cảnh khó khăn

- Phức tạp và do nhiều nguyên nhân

- Hoàn cảnh gây tổn thương trẻ hoặc khiến trẻ có nguy cơ bị tổn thương

- Khi có sự tương phản quá lớn giũa thực trạng và những mong đợi hợp lý của trẻ

- Các yếu tố tiêu cực : bị bỏ bê, thiếu ăn, bệnh tật, thất học, bị lạm dụng…bị hành

hạ về mặt thể xác và tinh thần

- Không đủ các yếu tố tích cực : Yêu thương, cơ hội

- Khái niệm khó khăn : Mức độ khó khăn nào mới gây sự chú ý của quần chúng để được bảo vệ, can thiệp Thường không có sẳn tài nguyên hỗ trợ, chỉ khi nào một số lớn trẻ rơi vào hoàn cảnh khó khăn thì mới được huy động

2 Các yếu tố gây khó khăn

- Thiếu ăn thiếu mặc

- Thiếu chổ trú thân

- Thiếu sự chăm sóc y tế

- Thiếu tình thương và quan tâm hỗ trợ

- Thiếu cơ hội học hành, vui chơi, giải trí

- Người có trách nhiệm thiếu kiến thức về nhu cầu của trẻ

- Người có trách nhiệm thiếu phương tiện đáp ứng nhu cầu của trẻ

• Trẻ có trách nhiệm quá nặng nề như nuôi cha mẹ

• Trẻ bị lạm dụng trong gia đình, âm thầm chịu đựng

• Trẻ bị bỏ rơi và đưa vào các trường trại

• Trẻ không được đi học

- Nguyên nhân không do đột biến, từng bước một, tạo sự thử thách sức chịu đựng của trẻ, bề ngoài không nhìn thấy sự tác động Nếu mạng lưới hỗ trợ của công đồng yếu kém thì không ai thấy và không ai chịu trách nhiệm Chỉ khi nào có trường hợp thương tâm, gây xúc động cho dư luận xã hội thì xã hội mới quan tâm đến

TÌNH HÌNH TRẺ LAO ĐỘNG TẠI VIỆT NAM

1 Những yếu tố ảnh hưởng, liên quan và tác động đến lao động trẻ em*

Từ bao đời nay ở Việt Nam, trẻ em lao động và lao động trẻ em không phải là hiện tượng mới lạ Ở nông thôn, trẻ em là nguồn lao động quan trọng trong gia đình Trông em, lo cơm nước, chăn trâu, cắt cỏ, chăn nuôi gà vịt, phụ việc cho người lớn và tham gia các công việc đồng áng là những công việc thường ngày của trẻ em ở nông thôn Trẻ em còn là lao động chính trong những gia đình có nghề phụ

Các em lao động cùng cha mẹ trong bối cảnh gia đình và lao động được coi là quá trình xã hội hóa giúp các em trưởng thành, vững vàng, có thêm kỹ năng và kiến thức nghề nghiệp, chuẩn bị cho cuộc sống ngày mai bên cạnh việc tăng thu nhập cho gia đình và cho bản thân

Nghèo đói hiện nay vẫn là lý do cơ bản nhất tiếp tục dẫn tới lao động trẻ em Mặc dù mức tăng trưởng kinh tế đã tăng nhanh trong vài năm qua song Việt Nam vẫn là một nước nghèo đang phát triển, với mức thu nhập tính theo đầu người khoảng 200 đô-la Mỹ trong một năm, xếp hàng thứ 150 trong số 173 quốc gia trên thế giới Theo khảo sát năm 1993 của Chương trình Phát triển của Liên Hợp Quốc (UNDP) và Ngân hàng Thế giới, 51% số dân sống nghèo đói và sản xuất lương thực đã khá giả trong những năm qua, song chỉ đủ cung ứng theo kịp mức gia tăng dân số

Thất nghiệp và thiếu việc làm phổ biến hiện nay ở cả nông thôn (30% đến 40%) và thành thị (12%) do hằng năm dân số tăng nhanh (2,1%), do lực lượng lao động cũng tăng nhanh (3,3%), giảm việc làm ở các doanh nghiệp quốc doanh và giảm biên chế ở các cơ quan nhà nước, 20 vạn người Việt Nam ở nước ngoài (chủ yếu là Liên Xô và các nước Đông Âu trước đây) hết hợp đồng lao động trở về, 7 vạn người di tản hồi hương từ các trại tị nạn và hàng chục vạn quân nhân giải ngũ …

Gần 80% dân số Việt Nam sống ở nông thôn và khoảng 71% số dân làm nghề nông Phương thức sản xuất chủ yếu vẫn là lao động thủ công, chân tay Nghèo đói và thiếu việc làm là nguyên nhân dẫn tới việc di cư của người dân nông thôn ra thành phố, làm dân số đô thị tăng nhanh với tỷ lệ 4,3% hằng năm và gây thêm ra nhiều vấn đề khó khăn cho các vùng đô thị

2 Lao động trẻ em trong nền kinh tế thị trường 1[1]

Dân số trẻ em (0 – 16 tuổi) ở Việt Nam khá đông, chiếm 43,6% tổng số dân 72,5 triệu người (1994) Hiện có hơn 50% số trẻ em suy dinh dưỡng và hằng năm có hàng triệu trẻ

em trong độ tuổi tiểu học (6 – 11) và trung học cơ sở (12 – 15) không đến trường, lưu ban

và bỏ học vì nhiều lý do : nghèo đói, khó khăn về kinh tế, cha mẹ và gia đình chưa nhận thức được giá trị và nhu cầu học tập của con em họ trong thời buổi kinh tế thị trường; các

em phải lao động để giúp gia đình tăng thu nhập hay vì sự tồn tại của gia đình; sự thiếu phù hợp và chất lượng sút kém trong giáo dục phổ thôn… Chính các em là nguồn bổ sung thường xuyên cho đội quân lao động, đặc biệt là các em gái vốn phải chịu thiệt thòi nhiều hơn so với các em trai Tỷ lệ đi học ở các em gái thấp hơn nhiều, chỉ có 50,7% ở tiểu học

và 47,3% ở trung học cơ sở Các tỷ lệ này còn thấp hơn nữa ở các vùng núi và dân tộc, vùng xa xôi hẻo lánh nông thôn Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, tỷ lệ học sinh bỏ học ở các cấp học trong năm 2001 đã có chiều hướng giảm với năm học trước Tuy nhiên, ở bậc trung học học cơ sở, bậc học đang tiến hành phổ cập trên quy mô toàn quốc, nhưng mỗi năm cả nước có khoảng 500.000 học sinh bỏ học, bao gồm cả những học sinh đã tốt nghiệp tiểu học nhưng không có điều kiện học lên lớp 6 Trong khi đó, hệ thống giáo dục không chính quy hằng năm mới chỉ huy động được khoảng trên 27.000 người (tính cả những học viên trên 18 tuổi) học bổ túc trung học cơ sở

Chính sách giao đất, giao rừng cho người nông dân đã đưa hàng triệu trẻ em ở nông thôn vào đội quân lao động tự nguyện vì kinh tế gia đình mình

Hiện tại và trong tương lai, khu vực nông nghiệp vẫn tiếp tục là khu vực sử dụng nhiều lao động trẻ em nhất chiếm khoảng 91%, rồi mới đến khu vực không chính thức đang gia tăng

Theo Tổng điều tra dân số năm 1989, tỷ lệ trẻ em hoạt động kinh tế trong độ tuổi 13-15 là

rất cao, là 30% với hơn 1,3 triệu trẻ em

Khi đất nước chuyển sang nền kinh tế thị trường sức lao động trở thành hàng hóa thì trẻ em trở thành mục tiêu bóc lột của những kẻ trục lợi bằng sức lao động được trả giá rẻ mạt của các em Ngày càng có nhiều trẻ em ở nông thôn ra các vùng đô thị kiếm sống bằng nhiều nghề khác nhau mà chủ yếu là ở Hà Nội, Thành Phố Hồ Chí Minh và xu hướng này đang gia tăng trong mỗi năm qua làm con số trẻ em lang thang đường phố đã lên tới hàng vạn Phần lớn các em đến từ những gia đình khó khăn đông anh em hay trong những hoàn cảnh

éo le, túng kế sinh nhai Hầu hết các em lang thang kiếm sống với nhiều cách : đi làm thuê như phụ nề, làm gạch, khuân vác, bán vé số, hàng rong, bán báo, bán nước chè, đánh giầy, lượm nhặt đồ phế thải… có những em chuyên đi ăn xin và coi đây là nguồn thu nhập chính nuôi gia đình Tập tục “ăn xin” truyền thống ở một vài làng xã cũng đã làm tăng thêm số trẻ em đi lang thang, đi ăn xin ở các vùng đô thị Có nhiều em bị đẩy vào vòng trộm cắp, mại dâm, nghiện hút hoặc bị lừa gạt và bóc lột về thể xác, tinh thần và tình dục Trong đói nghèo lại thiếu thốn vốn sống, có những em đã sa ngã, phạm tội hay bị kẻ xấu lôi kéo, rủ

rê

Càng ngày có nhiều trung tâm dạy nghề, công xưởng… thu hút trẻ em lao động dưới danh nghĩa học nghề, tập việc không có tiền công hay thù lao ít ỏi trong khi các em phải lao động quần quật hằng ngày

1[1] 1[1] Vu Ngoc Bình, Van de lao dong tre em, NXB Chính tri QG, Ha-noi, 1995

Sự tăng trưởng của nền kinh tế và hội nhập quốc tế khuyến khích thành lập và xác định lại

vị thể của nhiều xí nghiệp sản xuất thuộc nhà nước cũng như tư nhân sẽ cần nhiều lao động

rẻ để cạnh tranh trên thương trường quốc tế Chắc chắn lao động trẻ em sẽ bị sử dụng nhiều hơn

3 Pháp luật về lao động chưa thành niên 2[2]

Vấn đề lao động trẻ em cũng được quan tâm, chú ý và đề cập trong nhiều văn bản luật và dưới luật được ban hành từ trước tới nay ở Việt Nam

Sắc lệnh số 29 – SL (12.3.1947) quy định các xưởng kỹ nghệ, hầm mỏ không được mượn

(sử dụng) trẻ em dưới 12 tuổi vào làm việc Sở lao động có quyền yêu cầu người chủ phải thay đổi hoặc thôi không cho trẻ em từ 12 đến dưới 18 tuổi vào làm những công việc quá sức mình sau khi có sự xem xét của thầy thuốc, Nhà nước nghiêm cấm trẻ em trai dưới 15 tuổi và phụ nữ ở bất kỳ độ tuổi nào làm những công việc dưới hầm mỏ hoặc công việc độc hại nguy hiểm mà Nhà nước đã quy định; không được sử dụng trẻ em làm ca đêm, thời gian nghỉ đêm của lao động dưới 18 tuổi ít nhất là 11 giờ liên tiếp …Đó là những quy định đầu tiên quan trọng của pháp luật Việt Nam, vừa góp phần bảo vệ người lao động chưa thành niên trong các xí nghiệp thời bấy giờ, vừa là cơ sở để nhà nước tiếp tục hoàn thiện chế độ này

Những văn bản pháp luật lao động đã ban hành trong những năm gần đây như Pháp lệnh

hợp đồng lao động (30.8.1990), Pháp lệnh bảo hộ lao động (10.9.1991), Nghị định số HĐBT (22.6.1990) có quy định độ tuổi tham gia quan hệ lao động của người lao động chưa

233-thành niên, giới hạn cho phép làm được một số công việc nhất định phù hợp với khả năng, sức khỏe của họ, đồng thời quy định trách nhiệm của người sử dụng lao động trong quá trình sử dụng lao động chưa thành niên, nhất là trong lĩnh vực an toàn lao động, vệ sinh lao động, thời gian làm việc và nghỉ ngơi

Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em (ban hành và có hiệu lực từ ngày 16.8.1991) quy

định là các quyền của trẻ em phải được tôn trọng và thực hiện Mọi hành vi vi phạm quyền

của trẻ em, làm tổn hại đến sự phát triển bình thường của trẻ em đều bị nghiêm trị (Điều 4)

Luật phổ cập giáo dục tiểu học (ban hành và có hiệu lực từ ngày 16.8.1991) quy định các

quyền cơ bản của trẻ em được học tập và những biện pháp cụ thể làm cơ sở pháp lý để các

cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và mọi công dân thực hiện chính sách phổ cập giáo dục tiểu học bắt buộc đối với mọi trẻ em Việt Nam ở độ tuổi 6-14 Đây cũng là một biện pháp cơ bản và quan trọng trong việc xóa bỏ lao động trẻ em

Bộ luật lao động (thông qua ngày 23.6.1994 và có hiệu lực từ ngày 1.1.1995) có những

quy định về lao động chưa thành niên (trong các Điều 22, 119, 120 và 122), đặc biệt là liên

quan đến nhiều vấn đề xung quanh mối quan hệ xuyên suốt Bộ luật giữa người sử dụng lao động và người lao động, trong đó có người lao động chưa thành niên

Người sử dụng lao động chỉ được phép nhận trẻ em từ đủ 15 tuổi trở lên vào làm việc Đối với trẻ em dưới 15 tuổi, người sử dụng lao động chỉ được nhận vào làm việc, học nghề, tập nghề, với điều kiện là phải được sự đồng ý và theo dõi của bố mẹ hoặc người đỡ đầu và chỉ giới hạn trong phạm vi một số ngành nghề và công việc do Bộ Lao động, Thương binh và

Xã hội quy định (Điều 120)

2[2] Vu Ngoc Bình, Van de lao dong tre em, NXB Chính tri QG, Ha-noi, 1995

Người sử dụng lao động không được sử dụng lao động chưa thành niên làm những công việc nặng nhọc, nguy hiểm hoặc tiếp xúc với các chất độc hại và chỉ được sử dụng các em làm những công việc phù hợp với sức khỏe nhằm vừa bảo đảm sự phát triển bình thường

về thể lực, trí lực, vừa tạo điều kiện để các em học tập, nâng cao hiểu biết nghề nghiệp, nhân cách và ý thức kỷ luật lao động

Thời gian làm việc của người lao động thành niên là không quá 8 giờ một ngày, hay 48 giờ một tuần và đối với người lao động chưa thành niên thời giờ làm việc tối đa không quá 7 giờ một ngày hoặc 42 giờ một tuần

Trong những trường hợp cần thiết, người sử dụng lao động được phép huy động người lao động chưa thành niên làm thêm giờ, làm việc ban đêm, nhưng chỉ với thời gian hạn chế và

với một số nghề và công việc do Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội ấn định (Điều 122)

Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội cùng Bộ Y tế đã có Thông tư liên bộ số 09/TT-LB

(ngày 13.4.1995) quy định điều kiện lao động có hại và các công việc cấm sử dụng lao động chưa thành niên ( xem trong phụ lục) để đảm bảo sự phát triển về thể lực, trí lực, nhân cách và đảm bảo an toàn lao động cho người chưa thành niên

4 Biện pháp do ILO đề xuất và chiến lược giải quyết lao động trẻ em của Việt Nam.3[3]

Những chương trình xóa bỏ lao động trẻ em phải được tiến hành đồng thời ở cả 4 cấp

độ trong xã hội : trẻ em, gia đình, cộng đồng và chính phủ như thể hiện trong bảng sau do ILO đề xuất :

ở trường phù hợp với nhu cầu gia đình

Thuyết phục cha

mẹ học sinh bằng giá trị của giáo dục

Cung ứng học vấn, tổ chức dạy nghề tại trung tâm cộng đồng

Mở rộng giáo dục, nhất là phổ cập giáo dục tiểu học Tiến hành các cuộc cải cách để khuyến khích trẻ em đi học, nhất là đối với các em gái và trẻ

em ở nông thôn Các

Có các nhà mới cho trẻ em đường phố

Mở rộng sự cung ứng y tế và phúc lợi xã hội dựa vào

sự cung cấp của cộng đồng

Phân quyền cho các cấp cơ sở

3[3] Vũ Ngọc Bình, Vấn đề Lao động trẻ em, NXB Chính trị QG, Hànội, 1995

Có áp lực đối với người sử dụng lao động

Thông tin pháp lý

Các kế hoạch bảo vệ

Giúp đỡ tự nguyện

Trợ giúp của chính phủ cho những sáng kiến dựa vào cộng đồng

Thực hiện pháp luật

Tiếp xúc với các tổ chức của người sử dụng lao động Tuyên

Các nhóm công dân, nhà hát cộng đồng

Thông tin đại chúng như đài phát thanh

Huy động giáo viên, các tôn giáo, các tổ chức

tự nguyện, các tổ chức của giới chủ và công đoàn

Nâng cao hiểu biết trong các bộ, ngành

Các chiến lược truyền thông, nâng cao hiểu biết trong dân chúng

Quy

định và

thực

hiện

Nâng cao hiểu

biết về luật lao

Đăng ký khai sinh

Huy động các công đoàn thay mặt công nhân không thuộc tổ chức nào và ngoài lề xã hội

Giáo dục những người thuê lao động về pháp luật và tác hại của lao động đối với trẻ em

Các tổ chức của công dân và các nhóm đấu tranh đòi thực hiện

Ban hành luật pháp

về lao động trẻ em Điều chỉnh luật phù hợp với tình hình địa phương

Mở rộng việc thanh tra và nâng cao chất lượng công tác này

Các chiến dịch đăng ký lao động

5 Việt Nam tiến tới giải quyết vấn đề lao động trẻ em

Trong vài năm qua, vấn đề lao động trẻ em ngày càng được chú ý quan tâm, nhất là khi Việt Nam ban hành Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em, Luật phổ cập giáo dục tiểu học, Bộ luật lao động và một số văn bản dưới luật khác Bảo vệ và chăm sóc những trẻ em

có hoàn cảnh khó khăn, trong đó có trẻ em lao động là một trong những mục tiêu về trẻ em

đề ra trong Chương trình hành động quốc gia về trẻ em Việt Nam 1991-2000 Hệ thống Ủy ban bảo vệ và chăm sóc trẻ em được thiết lập trong phạm vi cả nước Những vấn đề có liên

quan đến lao động trẻ em đã bắt đầu được các ngành, các cấp có liên quan bàn bạc, thảo luận để có những hành động giải quyết tích cực

Giải quyết vấn đề lao động trẻ em là công việc khó khăn lâu dài Áp dụng kinh nghiệm quốc tế trong thực tế Việt Nam, ta thấy những biện pháp cần tiến hành trước mắt gồm :

1 Thu thập và phân tích những thông tin về lao động trẻ em, xác định những khu vực có sử dụng lao động trẻ em

2 Phổ biến thông tin và nâng cao nhận thức cho các cơ quan nhà nước, đoàn thể xã hội, tổ chức công đoàn có liên quan; người sử dụng lao động, trường học, các cơ quan thông tin đại chúng và cho chính trẻ em cùng gia đình các em

3 Ban hành những chính sách và quy định về lao động trẻ em kể cả trong khu vực nông nghiệp, khu vực không chính thức và có cơ chế phối hợp liên ngành chỉ đạo thực hiện

4 Thực hiện đầy đủ các văn bản pháp luật liên quan đến lao động trẻ em (Bộ luật lao động, Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em, Luật phổ cập giáo dục tiểu học…)

5 Thực hiện phổ cập giáo dục tiểu học và đổi mới các chương trình giáo dục cho trẻ em (chính quy và không chính quy) cho phù hợp với sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nước, phù hợp với hoàn cảnh và đặc điểm của trẻ em trong đó có những trẻ em lao động và phục vụ thiết thực, có hiệu quả việc phát triển dân trí và nhân lực trong một nền kinh tế theo cơ chế thị trường

6 Tiến hành đào tạo, tập huấn và nâng cao năng lực cho những người trực tiếp tham gia cuộc đấu tranh chống lại sự bóc lột lao động trẻ em (đội ngũ cán bộ Ủy ban bảo vệ và chăm sóc trẻ em, thanh tra lao động, cán bộ công đoàn, cán bộ quản lý giáo dục và giáo viên)

7 Nâng cao đời sống kinh tế – xã hội của cộng đồng qua các chương trình xóa đói, giảm nghèo và các chương trình khác

Thực hiện phổ cập giáo dục, đặc biệt là tiểu học cho trẻ em trong độ tuổi là một biện pháp tốt và cơ bản để tiến tới xóa bỏ lao động trẻ em Tuy nhiên, mục tiêu phổ cập giáo dục tiểu học không thể thực hiện được chừng nào mà lao động trẻ em chưa bị xóa bỏ Mục tiêu này cũng chỉ thực hiện được khi nào giáo dục có chất lượng, phù hợp và không tốn kém, các bậc cha mẹ nhận thức được rằng việc giáo dục của con em mình là sự đầu tư tốt nhất và nhà nước đầu tư thỏa đáng cho giáo dục Trẻ em chỉ muốn đến trường khi nội dung giáo dục thiết thực, hữu ích, hấp dẫn và sát với thực tế đời sống thường ngày Thời gian học tập phải phù hợp với đời sống lao động của trẻ em để các em có thể thu xếp thời gian học tập Nơi học tập phải thuận tiện, dễ dàng và phù hợp với hoàn cảnh học sinh Việc học hành không tốn kém cũng làm cho cả cha mẹ yên tâm và học sinh hào hứng đến trường

TÂM LÝ TRẺ ĐƯỜNG PHỐ VÀ VẤN ĐỀ GIÁO DỤC

TRẺ ĐƯỜNG PHỐ

****

Mục tiêu :

- Giúp học viên hiểu vấn đề của trẻ đường phố tốt hơn

- Giúp học viên biết cách can thiệp hiệu quả trong tiến trình giáo dục trẻ

Trẻ đường phố về cơ bản thuộc 3 nhóm : Nhóm 1 là trẻ không có chỗ ở cố định, không có gia đình hay người bảo hộ, trẻ bị buộc hoặc tự ý rời bỏ gia đình, tr? ki?m s?ng chỉ để nuôi chính bản thân mình; nhóm 2 là trẻ sống ngoài đường cùng với gia đình hoặc người bảo hộ

là người nhập cư ; nhóm 3 là trẻ có gia đình hay lang thang ngoài phố ban ngày, đêm mới

về nhà ngủ và thường dính líu vào các băng nhóm, tổ chức tội phạm ( có tài liệu gọi là trẻ lang thang)ï hoặc trẻ ra đi vì các lý do nghèo đói và kiếm tiền để giúp gia đình

tự do hơn bất cứ cái gì khác Một số trẻ là nạn nhân của người khác, bị hành hạ, đánh đập Đây là nhóm dễ bị bóc lột và lợi dụng bởi bọn tội phạm người lớn Một số trẻ nam nhiều hơn nữ có dính líu đến hoạt động mại dâm

II MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ CHUNG CỦA TRẺ ĐƯỜNG PHỐ.

ổn định với trẻ Có thể tổ chức các hoạt động ngoài đường để đáp ứng những nhu cầu trước

hoặc tham gia, chán nản hoặc quan tâm, tích cực hoặc thụ động…Giáo dục viên cần chấp nhận tính khí bất thường đó, tìm hiểu nguyên nhân và thích nghi với trẻ

Trẻ chậm phát triển

5.1-Lặp đi lặp lại :

Có nhiều trẻ em « bị thúc bách » lặp đi lặp lại suốt ngày một cử chỉ, một câu nói, một điệu

bộ như quay cuồng nhiều vòng, nhún tới nhún lui từ trước ra sau, lấy một cọng cây rung

qua rung lại trước mắt…

Ý nghĩa thứ nhất : Đó là một hình thức tạo an toàn cho chính mình, một cách làm chủ tình

thế rất bị hạn chế và thu hẹp Nhưng thà làm chủ một việc nho nhỏ, còn hơn là bị tràn ngập, mất mát trong một khung cảnh xa lạ, lớn lao, thoát khỏi khả năng kiểm soát và hiểu biết của mình Thà rằng « bơi lội bì bạch trong ao nhà đã quen », hơn là bị mất hút giữa một bãi bể mênh mông, trên đó mình không còn là gì cả, không nhận ra mình đang ở đâu

Ý nghĩa thứ hai : Về mặt học tập, sở dĩ trẻ em lặp đi lặp lại, vì các em không biết làm gì khác hơn Không có một động lực nào thúc đẩy, ngoài nhu cầu và ý thích được an toàn

Đây là điểm duy nhất, luôn luôn tồn tại cho mình bám víu, nương tựa, giữa một cuộc sống luôn luôn thay đổi

Ý nghĩa thứ ba : Lặp lại là một cách « tự kích thích », một cách nối dài niềm vui độc nhất

vô nhị của em, mặc dù đó là điều hoàn toàn vô nghĩa đối với kẻ khác

Xu thế thông thường của cha mẹ và thầy cô, khi đối đầu với một trẻ em « cố thủ » như

vậy, là cấm đoán, cản trở em tiếp tục Tuy nhiên, chúng ta cần nhận thức một cách sáng suốt rằng : đây là niềm vui độc nhất của em ấy Càng cấm cản, chúng ta càng củng cố và

gia trọng hành vi ấy mà thôi Thêm vào đó, khi đánh mất niềm vui nho nhỏ nầy, em sẽ đánh mất tất cả chính mình Đánh mất chính sự sống đang có mặt trong em

Thay vì cấm cản, chúng ta sử dụng cách làm ấy như một nhịp cầu trao đổi Với em, chúng

ta bắt chước, cùng làm Nếu em chấp nhận, em đã bắt đầu chia sẻ và cho phép chúng ta tạo

quan hệ với em Như trong một vũ khúc, chúng ta vừa làm phối nhân ĐI THEO Vừa làm

một thành viên CHỦ ĐỘNG hướng dẫn, bước tới Trường hợp em từ chối, đó cũng là một

cách em đang trả lời : em đóng lại cái vòng tròn mà chúng ta đã mở ra Ví dụ một trẻ em đang cố thủ với một câu nói lặp đi lặp tới suốt ngày Chúng ta cũng lặp lại câu nói ấy, với một tốc độ khác, hay là ngân vang câu nói ấy bằng một cung điệu trầm bổng như trong tuồng cải lương…

Trong mỗi tác phong của trẻ em, chúng ta cần phân biệt hai thành tố luôn luôn có mặt:

Thành tố thứ nhất là phần vụ hay là chức năng của tác phong Ở bên dưới của mỗi phần

vụ, chúng ta sẽ khám phá nhu cầu hay là sở thích của trẻ em Khi các em chưa có ý thức rõ rệt về mình, đó là một sức ép hay là một sức đẩy bật cưởng bức trẻ em phải làm, phải

nói…Thành tố thứ hai là hành vi cụ thể và khách quan bên ngoài Nếu chúng ta tìm mọi

cách đáp ứng nhu cầu cơ bản của trẻ em, chúng ta sẽ dần dần thay đổi toàn bộ tác phong bên ngoài của các em

Năm vừa rồi, em Kh đã đến gặp các bạn và tôi tại lớp học này Em thường hay nhìn lên cửa sổ, với một ánh mắt có vẽ sững sờ, bị thôi miên Và trong tình trạng như vậy, em không còn nghe ai, không còn muốn thấy một vật gì khác Nếu đây là phòng học và tôi là một giáo viên của em, tôi sẽ suy nghĩ chế tạo ra một tấm màn đen vào chỗ ấy Khi em Kh nhìn lên một cách sững sờ, tôi bấm nút kéo màn lại và mở ra Tôi biến bức màn thành một trò chơi hấp dẫn cho em Kh Và từ sở thích ấy, tôi sẽ dạy cho em Kh biết bấm nút mở ra

và đóng lại, theo ý muốn của em và bất cứ khi nào em muốn Chừng nào em làm được điều

ấy, em đã trở nên chủ thể, ý thức mình có khả năng tác động trên sự vật, để thay đổi sự vật

5.2.-Tự kích thích

Vấn đề thứ hai là kích thích chính mình một cách máy móc và tự động, thậm chí làm hại

mình, gây thương tích trên mình hay là đập đầu vào tường Thông thường, đó là những

hành vi nhằm bù trừ tình trạng CHẬM PHẢN ỨNG, vì thiếu liều lượng và cường độ kích

thích cần thiết Ngưỡng sơ khởi của loại trẻ em nầy rất cao Cho nên các em tạo cho mình

những loại kích thích mạnh, vượt ngưỡng sơ khởi Cơ hồ càng uống rượu, chúng ta càng thích uống và càng nghiện những loại rượu mạnh

Để lập quan hệ với loại trẻ em nầy, chúng ta tìm cách điều hợp nguồn kích thích cho trẻ em

và đồng thời dạy em phương cách tự điều hợp, như trong ví dụ về em Kh trên đây Mục

tiêu chúng ta nhắm thâu đạt với loại trẻ em nầy là tận dụng tối đa quan hệ vui thích và gắn

bó tình cảm, để dần dần hướng các em đến một hành vi có ý nghĩa, thuộc khả năng điều hợp và kiểm soát của các em Người lớn đảm nhiệm vai trò trung gian, tạo nhịp cầu, để cho

phép trẻ em bước qua một vùng kích thích mới mẽ và thích hợp hơn, so với cách làm « bị thôi miên và khống chế » trước đây Ý hướng xem ra rất đơn giản, về mặt lý thuyết Nhưng trong thực tế, để thành tựu, chúng ta cần đầu tư rất nhiều sinh lực và thời giờ trong công việc chuyển hóa nầy Họa may, trẻ em mới mở ra, đón nhận những kích thích từ môi trường bên ngoài Lúc bấy giờ, em mới có khả năng học hành, tiếp thu, ghi nhận…

5.3.-Bùng nổ và tràn ngập trong lãnh vực xúc động

Khi trẻ em đã có những quan hệ gắn bó với người lớn và khi các em đã biết mở đóng, điều hợp năm giác quan của mình, để tiếp thu, ghi nhận và học hành , chúng ta lại phải đối đầu với những vấn đề « tràn ngập và bùng nổ », trong địa hạt xúc động và tình cảm, nhất là từ tuổi sáu tháng trở lên

Trong khuôn khổ của lớp học đặc biệt, dành cho trẻ em khuyết tật tâm thần, các thầy cô có thể quan sát những hiện tượng sau đây:

Một, trẻ em hay tức giận, đánh đập bạn bè,

Hai, trẻ em có thái độ lệ thuộc, bị động, thiếu sáng kiến trong những công việc bình thường

hằng ngày,

Ba, trẻ em có nếp sống xa cách, lạnh lùng, lủi thủi, chỉ chơi đùa một mình,

Bốn, trẻ em buồn bã, sợ sệt, hay ghen tương với bạn bè,

Năm, trẻ em lăng xăng, hiếu động, không biết dừng lại, khi đã mệt nhoài, thiếu khả năng tự

điều hợp

Hóa giải tình cảm và xúc động là một tiến trình học tập lâu dài Càng khởi sự sớm, chúng

ta càng giúp trẻ em thâu lượm những thành quả khả quan, lúc các em lên 9-10 tuổi Trong cuốn sách bàn về « Giáo dục con cái » , tôi đã trình bày khá nhiều chi tiết liên hệ đến những bước đi lên, những cạm bẫy cần đề phòng Ở đây, tôi chỉ nhấn mạnh một ít điểm then chốt như sau:

- Nói đến tình cảm và xúc động, chúng ta không phân biệt xấu tốt, để rồi sử dụng những biện pháp cấm cản, la rầy, trừng phạt…

- Chỉ trong trường hợp trẻ em có hành vi bạo động với chính mình và người khác, chúng ta cần lập tức cô lập trẻ ấy và khẳng quyết một cách rõ ràng qui tắc hành động : "Chơi với

bạn Thương bạn Cấm nhặt không được bao giờ đánh bạn"

- Có mặt với trẻ em, cho phép em bộc lộ ra ngoài, theo từng cấp độ phát triển:

- bằng tác động, tác hành

- bằng trò chơi hay là diễn xuất,

- bằng ngôn ngữ, gọi tên hay là đặt tên,

- bằng hóa giải, chuyển biến…

- Sau khi trẻ em trở lại tình trạng bình tỉnh, nhất là với những em có ngôn ngữ, giúp các em

khám phá nhu cầu và nguyện vọng của mình Với trẻ em còn thiếu ngôn ngữ, dùng cử chỉ,

tròø chơi giả bộ đi kèm theo lời nói

- Nếu trẻ em đã gây thiệt thòi cho kẻ khác, yêu cầu các em tái lập quan hệ và tìm cách hàn

gắn, sửa sai, tùy theo cấp độ phát triển và hiểu biết

Chập chờn, nhảy vọt từ vật nầy qua vật khác,

Không lưu tâm, chú ý đến một cái gì,

Chạy vòng quanh, lui tới, để tránh mọi tình trạng căng thẳng, tràn ngập

Về mặt nhu cầu, trẻ em loại nầy cần an toàn tình cảm,

Với loại trẻ em nầy, cần dùng trò chơi « chận đường », để tạo quan hệ,

Dùng lời nói nhẹ nhàng, dịu hiền,

Tổ chức những loại sinh hoạt thư giản

6.3.- Trẻ em chậm phản ứng, quá bình lặng và xa vắng

Có thể đứng hằng giờ nhìn qua cửa sổ,

Trương lực cơ dưới trung bình,

Thường thường trẻ em thuộc diện nầy chậm phản ứng trong một địa hạt, nhưng lại nhạy

cảm trong địa hạt khác,

Cho nên chúng ta cần nhạy bén, khám phá ý thích của các em,

Yêu cầu, khuyến khích các em tìm ra nhiều sáng kiến, trong chiều hướng ý thích của mình

6.4.- Trẻ em chậm phản ứng, nhưng lăng xăng, hiếu động, rời rạc

Chạy lăng xăng khắp nơi,

Đưa tay đụng đến mọi đồ vật,

Thích bỏ vào miệng đồ quen dùng,

Không thích tiếp xúc

Chúng ta cần dùng trò chơi đuổi bắt, trốn tìm, để tạo quan hệ tiếp xúc với các em,

Tận dụng sở thích của các em,

Dùng những trò chơi đòi hỏi phải làm, phải chủ động như chơi trống, thổi kèn, vũ khúc…

Tổ chức nhiều sinh hoạt tâm vận động, với hai hoặc ba giai đoạn và động tác khác nhau, để

trẻ em loại nầy có thể hội nhập, ghi nhớ những qui luật, những cách thực hiện đa dạng…

4.1 Những vấn đề gắn bó lúc nhỏ

Từ “gắn bó”, dùng trong sách tâm lý về phát triển, mô tả khuynh hướng của một em

bé liên tục tìm kiếm sự gần gũi với một nhân vật đặc biệt, thường là người mẹ, để làm giảm sự căng thẳng bên trong Mối quan hệ này giữa đứa bé và hình ảnh gắn bó

sẽ tạo nên nền tảng yên ổn từ đó bé có thể khám phá và làm chủ thế giới

Một số trẻ không có cơ hội để tạo nên sự gắn bó yên ổn với một người Các em có thể có những cha mẹ thờ ơ hoặc xử sự quá đáng, hoặc bị nằm viện lâu dài cách ly với cha mẹ, hoặc mất cha mẹ do tai nạn, do chiến tranh, hoặc bị nhiều chấn thương khiến không thể tạo sự gắn bó yên ổn được Kết quả là các trẻ này phải chịu đựng

điều mà người ta gọi là sự rối loạn về gắn bó có thể đem lại cho các em những hậu quả rất trầm trọng

Rõ ràng, điều quan trọng đối với các nhà tham vấn là nhận biết một số hành vi thiếu thích nghi ở tuổi trẻ em phần nào có thể là do các mối quan hệ gắn bó yếu ớt với các nhân vật ban đầu lúc ấu thơ

4.2 Ảnh hưởng hành vi vô ích của cha mẹ

Gia đình là nguồn cung cấp chính môi trường vật chất, trí tuệ và tình cảm trong đó trẻ em sinh sống Môi trường sẽ ảnh hưởng tới quan điểm của trẻ về thế giới sau này trong cuộc sống, và đối với năng lực của trẻ trong việc đối phó với các thách thức

sự, khoe khoang và đòi hỏi sự chú ý Nếu cha mẹ không uốn nắn đúng mức những hành vi này, thì có thể chúng sẽ phát triển ở tuổi thiếu nhi giai đoạn giữa thành những hành vi như hung dữ, đánh nhau, nói dối và lừa gạt, với kết quả là có những mối quan hệ kém với bạn đồng lứa Phá phách và trộm cắp trong nhà có thể diễn ra Như thế các hành vi gây hấn và chống xã hội bắt đầu ở dạng nhẹ bằng hành vi không thể chấp nhận được nơi trẻ em và phát triển dần theo cường độ, nhịp độ và hình thức khi trẻ lớn dần

Một số cha mẹ dự vào những hành vi không được xã hội chấp nhận đã tạo hậu quả tai hại cho con cái họ Tiếc thay, khi cha mẹ dự vào các hành vi không thích nghi và phản xã hội họ làm gia tăng khả năng trẻ hành động giống họ

4.3 Ảnh hưởng của sự lạm dụng

Khi trẻ em bị lạm dụng thì sẽ có những hậu quả tâm lý và tình cảm đối với các em vào lúc xảy ra sự lạm dụng, và cả về sau này khi các em tới tuổi trẻ em Ảnh hưởng tâm lý và tình cảm của sự lạm dụng hầu như chắc chắn dẫn tới phát triển những hành vi không thích nghi nếu trẻ hoặc trẻ em không thể giải quyết những vấn đề phiền phức có liên quan một cách thỏa đáng

Những ảnh hưởng của sự lạm dụng bao gồm :

· Sự bỏ bê – Không quan tâm

· Lạm dụng tình cảm

· Lạm dụng thân thể

· Lạm dụng tình dục

4.3.1 Sự bỏ bê – không quan tâm

Ảnh hưởng sự bỏ bê đối với trẻ em đã được tập trung chú ý trong nhiều nghiên cứu Nhiều trẻ em chịu nguy cơ bỏ bê xuất thân từ môi trường kinh tế xã hội thấp và kém may mắn hoặc các nhóm thiểu số bị thiệt thòi về văn hóa Các em khác đến từ những gia đình loạn chức năng ở đó có những vấn đề tâm lý, lạm dụng ma túy và/hoặc rượu chè hoặc có những vấn đề về tài chánh Sự bỏ bê có thể dẫn tới những vấn đề về hành vi, chuyên cần kém, điểm học tập thấp và nói chung là thành đạt yếu Trẻ em bị bỏ bê cho thấy mối nguy cơ cao có triệu chứng sau này trong đời bị rối loạn nhân cách có tính chống xã hội

Khi một trẻ em có tiền sử bị bỏ bê lúc ấu thơ, thì em này có thể mang cảm nghĩ giận hờn đối với những người chăm sóc thờ ơ, và có vẻ có vấn đề đối với những việc như an toàn bản thân, việc cung ứng những nhu cầu thiết yếu, sự công bằng, tính thẳng thắn, sự tin cậy và tinh thần trách nhiệm

là sẽ dễ phát triển hành vi loạn chức năng

4.3.3 Lạm dụng thân thể

Trẻ em bị lạm dụng thân thể chắc chắn sẽ mang những vết thương tâm lý vào tuổi trẻ em của mình Trong nhiều trường hợp, không những các em chỉ cần giải quyết những kinh nghiệm đau đớn trong quá khứ, mà có thể còn cần giải quyết sự lạm dụng tiếp tục trong hiện tại Một đặc điểm quan trọng trong lạm dụng thân thể

là vấn đề quyền lực và sự kiểm soát

Các cha mẹ lạm dụng có đặc điểm chung là không nhận trách nhiệm về hành vi của họ, đổ tội cho con, không nhất quán nói một đàng làm một nẻo, dùng quyền lực đối với con cái, không tin cậy các con, ích kỷ, và quá quan tâm tới nhu cầu của chính họ Họ có khuynh hướng áp đặt nhiều lần hành vi lạm dụng của họ

Thường những kẻ lạm dụng thân thể đối với trẻ em đã có niềm tin mạnh mẽ về việc nuôi dạy con, sử dụng hình phạt thân thể và kiểm soát vật chất đối với trẻ như

là cách uốn nắn hành vi Họ không giống như các bậc cha mẹ có uy quyền, trông cậy vào những phương pháp kiểm soát hành vi không thô bạo và vận dụng các chiến lược giao tiếp thích hợp Các cha mẹ có uy quyền hầu hết đều thành công trong việc tạo ra những người con có trách nhiệm và có năng lực về mặt xã hội Người ta thấy rằng trẻ em và trẻ em bị lạm dụng thân thể có thể phát sinh triệu chứng giống như các em bị rối loạn căng thẳng sau chấn thương (Glod and Teicher, 1996) Glod và Teicher (1996) đã nhận thấy rằng trẻ em bị lạm dụng thân thể có

những nét hoạt động chính giống như các trẻ em có triệu chứng rối loạn hoạt động thái quá do thiếu chú ý (ADHD)

Ngoài ra, nhiều cha mẹ nghiện rượu và các chất gây nghiện khác có khả năng kềm chế nóng giận rất kém

Các trẻ em bị lạm dụng thân thể từ nhỏ và chịu đựng sự lạm dụng đó kéo dài tới tuổi trẻ em thường phải ứng với sự lạm dụng đó bằng một trong hai cách Các em

có thể bộc lộ cảm nghĩ bằng hành động theo lối chống xã hội với mức độ gây hấn cao, hoặc giữ lại các cảm nghĩ ở trong lòng với hậu quả là phát triển tính trầm cảm

và nảy sinh ý tưởng tự tử Các em giấu cảm nghĩ bên trong cũng có thể thu mình và cắt đứt các giao tiếp xã hội chính thức của trẻ em và bị loại bỏ để rơi vào các nhóm bạn cùng lứa tuổi tách rời khỏi xã hội (Schmidt, 1991)

Một vấn đề khác đối với trẻ là chôn giấu cảm nghĩ trong lòng và cảm thấy bất lực, do hậu quả của sự lạm dụng thân thể liên tục từ lúc bé thơ, là mối nguy tự tử

Tự tử và toan tự tử đã được nhận thấy gia tăng như là giải pháp của các trẻ em yếu kém trong ứng phó với khó khăn

4.3.4 Lạm dụng tình dục

Sự xâm hại tình dục trước tuổi trẻ em đã góp thêm nguy cơ phạm pháp nơi trẻ

em Các nạn nhân có thể nhận chịu những di chứng có thể tiếp tục suốt tuổi trẻ em, gồm có những hành vi nhiễm tình dục, ác mộng, tránh giao tiếp, cách ly, khó ngủ, hờn giận, hành vi thiếu kiểm soát, những vấn đề về thân thể và những khó khăn trong học tập

Các nghiên cứu ảnh hưởng lâu dài về lạm dụng tình dục trẻ em cho thấy rằng, khi lớn lên, các nạn nhân của sự lạm dụng ấy có mức độ cao về những vấn đề thuộc sức khỏe tâm thần, kể cả trầm cảm, rối loạn lo lắng, lạm dụng ma túy, loạn chức năng tình dục và những khó khăn trong giao tiếp với người khác

Garnefski và Diekstra (1996) lưu ý rằng các em trai bị lạm dụng tình dục bị xúc động rất nhiều và có những vấn đề về hành vi, bao gồm hành vi tự tử nhiều hơn là các nạn nhân nữ Nghiên cứu của các vị ấy cho thấy hậu quả của sự lạm dụng tình dục đối với các bé trai tệ hại và phức tạp hơn đối với các bé gái Bé gái vị thành niên bị lạm dụng tình dục thường có mặc cảm tự ti hoặc chán ghét nữ tính và tình dục của mình Rõ ràng là bị lạm dụng tình dục tuổi thiếu nhi và xáo trộn về hình ảnh thân thể là có liên quan với nhau

Trẻ em đặc biệt bị lạm dụng tình dục bởi người mà các em quen biết và tin cậy

Sự lạm dụng ấy có thể kéo dài nhiều năm và thường tiếp tục cho đến tuổi trẻ em Theo Alexander và Kempe (1984), loại lạm dụng tình dục nguy hiểm nhất là sự loạn luân giữa cha mẹ và con gái Cũng có tỉ số cao về lạm dụng tình dục giữa các cha kế và con gái của vợ Thường bé gái bị lừa dối để nghĩ lầm rằng sự lạm dụng hoàn toàn là do lỗi của em Ngoài ra, em còn bị cảnh cáo là nếu em nói cho ai biết

về sự lạm dụng thì em sẽ bị xem là bé hư và cũng có thể bị bắt và bị bỏ tù Thật tội nghiệp, kết quả của tình cảnh ấy thường khiến em thu mình về mặt xã hội hoặc chạy trốn gia đình Các em có thể dây vào việc trốn học, chung chạ tình dục bừa bãi và gặp khó khăn trong những mối quan hệ sau này Một số sẽ vào đường mãi dâm

4.3.5 Ảnh hưởng của chấn thương

Một trong những dạng chấn thương thông thường nhất mà trẻ em ngày nay phải nếm trải là bạo lực trong gia đình Tiêu biểu là khi bạo lực trong gia đình xảy ra thì

sẽ có tổn thương và đôi khi cả cái chết cho người lớn, trẻ em và thiếu nhi trong gia đình Dù là trẻ em không trực tiếp là nạn nhân, các em cũng sẽ bị chấn thương do chứng kiến cảnh bạo lực và sẽ chịu hậu quả căng thẳng hậu chấn thương

Chịu đựng bạo lực nghiêm trọng có liên hệ cao với rối loạn tâm thần, đặc biệt là rối loạn căng thẳng hậu chấn thương (PTSD) Trong một nghiên cứu của Steiner và các tác giả khác (1997) đã có đánh giá về sự nổi bật của triệu chứng PTSD nơi các trẻ

em phạm pháp bị giam giữ Một nửa các đối tượng mô tả việc chứng kiến cảnh bạo lực giữa nhiều người như là sự kiện gây chấn thương cho các em Trong số các đối tượng được chẩn đoán về rối loạn căng thẳng sau chấn thương, tất cả đều biểu lộ ở mức độ cao sự phiền muộn, lo lắng, trầm cảm và bị hạn chế ở mức thấp việc kiểm soát kích thích và đè nén tính gây hấn Các em có mức độ cao về phòng vệ, không chín chắn như phóng ngoại, phòng thân, đổi ý, không giao tiếp và thu mình

Thật đáng tiếc, giống như nạn lạm dụng tình dục mà nạn nhân có thể trở thành người lạm dụng, các em phải nhận chịu, hoặc chứng kiến, cảnh bạo lực trong gia đình có vẻ chính mình cũng trở thành hung bạo

5 Sự mất mát

Trẻ em và trẻ em thường bị chấn thương do mất mát Các em có thể mất bạn cùng lứa tuổi như bạn trai và bạn gái do tái định cư, bị từ bỏ, chết, hoặc tự tử Các em cũng trải qua mất mát về cha mẹ do bị từ bỏ, lãng quên, ly dị hoặc chết Đối với trẻ không nhà cũng có một số mất mát, mà mất mát quan trọng là không được giáo dục (Eddowes and Hranitz, 1989)

Khi trẻ em trải qua sự mất mát, quá trình phiền muộn có thể kéo dài đến tuổi trẻ em

và có thể ảnh hưởng tới trạng thái tình cảm và hành vi của các em càng ngày người

ta càng nhận biết tầm quan trọng của việc các trẻ em phải phấn đấu vượt qua quá trình phiền muộn để cho cuộc hành trình phát triển không bị sự phiền muộn cản trở Trong khi sự trầm cảm do tang thương là bình thường, điều quan trọng là cần xem xét khi trầm cảm trở thành bệnh lý

Các trẻ em chịu sự mất mát do cái chết của người thân thường bị chấn động thật mạnh, mất niềm tin và cảm nhận rõ sự mất mát Người ta cũng nhận thấy các trẻ em giận dữ nhiều hơn trước cái chết, rối loạn giấc ngủ, trạng thái chiêm bao và cáu kỉnh hơn người lớn (Meshot and Leitner, 1993)

· Hung hăng và phá phách : Trẻ dễ đâm ra hung hăng, phá phách khi có cảm xúc mạnh Vì không thể diễn tả tâm trạng bằng lời nói, trẻ có thể đánh đập người khác khi chúng cảm thấy căng thẳng, tức giận hoặc sợ hải Trẻ bắt chước những hành vi hung hăng vì trẻ đã từng là nạn nhân của những hành vi bạo lực

· Không tin tưởng vào người lớn nếu trẻ đã từng bị người lớn đối xử hung bạo Tuy nhiên, những trẻ mồ côi lại bám chặt lấy người lớn như sợ sẽ bị bỏ rơi, có trẻ lạI không muốn đem lòng thương mến ai

· Buồn bã và khó tính, rất dễ nổi cáu

· Trẻ không phải lúc nào cũng có thể nói về tâm trạng của mình Trẻ có thể vì quá bối rối hoặc sợ hãi nên không xác định được tâm trạng của mình hoặc không biết nói như thế nào để diễn tả tâm trạng

để tự nói về mình và không có đủ lời để diễn tả tâm trạng

· Hoài nghi, thiếu tin tưởng : Trẻ sống trong hoàn cảnh khó khăn thường có đủ lý

do để ngờ vực Những người lớn mà các em thường gặp thường có vẻ xa cách với trẻ và không hiểu được những khó khăn này

· Giận dữ và có ác cảm : Một số trẻ tức giận người lớn vì bị bạc đãi hoặc không được chăm sóc thích đáng hoặc có thể do các em cứ đinh ninh sẽ bị phê bình hoặc trừng phạt

· Mặc cảm có tội, tự trách mình : Trẻ hổ thẹn vì những gì đã xảy đến cho mình như

bị cưỡng dâm, bị làm nhục hoặc các em tự trách mình vì đã không tự bảo vệ được

· Không nói thật : Vì trẻ ước mơ một hoàn cảnh khác, tránh né những đề tài đau thương, sợ bị hậu quả xấu, trẻ cố gắng muốn lấy lòng người lớn ( cố gắng nói ra những điều hay hoặc những điều mà người lớn muốn nghe), cố ý nói dối để tránh câu chuyện, không muốn tiếp xúc với người khác hoặc để gây sự chú ý của người nghe

Các nhà tham vấn cần có những người kiểm huấn kinh nghiệm và có năng lực để có thể thảo luận với họ cả những vấn đề riêng lẫn những vấn đề liên quan tới thân chủ Khi có dấu hiệu chỉ rằng một trẻ đang phát triển bệnh lý, các nhà tham vấn cần trao đổi ý kiến với những người kiểm huấn để quyết định có nên tiếp tục chữa trị hay là chuyển đến cho các chuyên gia

Việc định bệnh đúng đắn về bước đầu bệnh lý có thể là phức tạp, đặc biệt khi thân chủ là một trẻ em Miller (1983) lưu ý các nhà tham vấn là không nên suy diễn thái quá về những tư tưởng, tình cảm, hành vi tiêu biểu hoặc có vẻ lạ lùng của các trẻ

em, được xem như là triệu chứng của bệnh tâm thần trầm trọng Đó có thể là dấu chỉ về sự đáp ứng thích hợp về phát triển của trẻ em đối với môi trường Tuy nhiên, mặt phụ là hậu quả của sự bỏ qua một cách sai lầm các dấu hiệu về hành vi tiêu biểu của trẻ em có thể là rất nghiêm trọng và có thể tước đi sự giúp đỡ tâm sinh lý rất cần thiết cho trẻ em Vì vậy chúng tôi tin rằng điều cần thiết khôn ngoan và hợp đạo lý

là tránh sai lầm trong việc lưu ý bằng cách bảo đảm rằng có sự đánh giá của chuyên viên khi có dấu chỉ phát triển bệnh lý tâm thần

Chắc chắn khi một trẻ em liên tục sử dụng những chiến lược ứng phó không thích nghi hoặc loạn chức năng và sự can thiệp về tham vấn bị thất bại, thì đây là dấu chỉ chuyển đi là cần thiết Các trẻ em ấy cần sự đánh giá của người làm việc có kinh nghiệm về sức khỏe tâm thần có thể đề ra kế hoạch trị liệu thích hợp bao gồm cả sự dụng thuốc và tâm lý trị liệu

1 Ta có nên quan tâm không ?

2 Điều này là tích cực hay tiêu cực ?

3 Bản thân tôi, hoặc mục đích của tôi hoặc các cam kết của tôi có dính dáng như thế nào ?