Tiểu luận cuối kỳ đề tài phật giáo và văn hóa việt nam

Trong công cuộc xây dựng đất nước quá độ lên CNXH, chủ nghĩa Mác Lênin là tư tưởng chủ đạo, là vũ khí lý luận của chúng ta nhưng bên cạnh đó,-bộ phận kiến trúc thượng tầng của xã hội cũ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC HOA SEN

KHOA NGÔN NGỮ VÀ VĂN HOÁ QUỐC TẾ

BÀI TIỂU LUẬN CUỐI KỲ

ĐỀ TÀI : PHẬT GIÁO VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

MỤC LỤC

MỤC LỤC 2

I MỞ ĐẦU: 3

II NỘI DUNG 5

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ PHẬT GIÁO 5

1.1 Nguồn gốc ra đời 5

1.2 Lịch sử hình thành và phát triển Phật giáo Việt Nam 5

CHƯƠNG 2: ẢNH HƯỞNG CỦA PHẬT GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG VĂN HÓA-XÃ HỘI 7

2.1 Phật giáo với đời sống văn hóa xã hội Việt Nam xưa kia 7

2.2 Phật giáo với đời sống văn hóa xã hội Việt Nam ngày nay 13

2.3 Ảnh hưởng đối với truyền thống văn hóa dân tộc 15

2.4 Phật giáo với lễ hội 17

2.5 Ảnh hưởng Phật giáo qua phong tục tập quán 18

2.5.1 Ảnh hưởng Phật giáo qua tập tục ăn chay, thờ Phật, phóng sanh và bố thí 18

2.5.1 Ảnh hưởng Phật giáo qua tập tục cúng rằm, mùng một và lễ chùa 20

III KẾT LUẬN 22

IV DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 23

Trong công cuộc xây dựng đất nước quá độ lên CNXH, chủ nghĩa Mác Lênin là tư tưởng chủ đạo, là vũ khí lý luận của chúng ta nhưng bên cạnh đó,

-bộ phận kiến trúc thượng tầng của xã hội cũ vẫn có sức sống dai dẳng, trong

đó giáo lý nhà Phật đã ít nhiều in sâu vào tư tưởng tình cảm của một số bộphận lớn dân cư Việt Nam Việc xoá bỏ hoàn toàn ảnh hưởng của nó là khôngthể thực hiện được nên chúng ta cần vận dụng nó một cách hợp lý để gópphần đạt được mục đích của thời kỳ quá độ cũng như sau này Vì vậy, vịệcnghiên cứu lịch sử, giáo lý, và sự tác động của đạo Phật đối với thế giới quan,nhân sinh quan của con người là hết sức cần thiết Việc đi sâu nghiên cứu,đánh giá những mặt hạn chế cũng nhưtiến bộ, nhân đạo của Phật giáo giúp tahiểu rõ tâm lý người dân hơn và qua đó tìm ra được một phương cách đểhướng đạo cho họ một nhân cách chính, đúng đắn Theo đạo để làm điềuthiện, tránh cái ác, hình thành nhân cách con người tốthơn chứ không trở nên

mê tín dị đoan, cúng bái, lên đồng,gây ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ, niềm tincủa quần chúng nhân dân Lĩnh vực nghiên cứu Phật giáo hiện nay tương đối

được mở rộng, ngoài việc nghiên cứu giáo lý, kinh điển, lịch sử của Phậtgiáo ra còn đề cập đến các lĩnh vực Triết học, Sử học, Tâm lý học, Khảo cổhọc, Xã hội học, Dân tộc học, Văn học, Nghệ thuật,… Phật học đã trở thànhmột trong những khoa học tương đối quan trọng trong khoa học xã hội, trướcmắt có quan hệ mật thiết với xã hội học.

Hơn nữa quá trình, Phật giáo phát triển, truyền bá ở Việt Nam gắn liền vớiquá trình hình thành, phát triển tư tưởng, đạo đức của con người Vì vậy khinghiên cứu lịch sử, tưtưởng, đạo đức Việt Nam không thể không đề cập đếnPhật giáo và những mối quan hệ, tác động qua lại giữa chúng

Tóm lại, nghiên cứu Phật giáo và ảnh hưởng của nó đến xã hội và conngười Việt Nam là một nội dung quan trọng nhằm tìm hiểu lịch sử cũng nhưđịnh hướng cho sự phát triển nhân cách, tư duy con người Việt Nam trongtương lai

có tác động vô cùng quan trọng với đời sống xã hội và văn hoá của rất nhiềuquốc gia.

Buddha vốn là một thái tử tên là Tất Đạt Đa (Siddharta), con trai của TrịnhPhạn Vương (Suđhodana) vua nước Trịnh Phạn, một nước nhỏ thuộc Bắc ấn

Độ (nay thuộc đất Nê Pan) ông sinh ra vào khoảng năm 623 trước côngnguyên

Ảnh Phật giáo với năm Thánh giới (phatgiao.org.vn)

1.2 Lịch sử hình thành và phát triển Phật giáo Việt Nam

Phật giáo được du nhập vào Việt Nam từ rất sớm, ngay từ đầu côngnguyênvới truyện cổ tích Chử Đồng Tử học đạo của một nhà sư Ấn Độ LuyLâu (thuộc tỉnh Bắc Ninh) là trị sở của quận Giao Chỉ sớm trở thành trungtâm Phật giáo quan trọng Các truyền thuyết về Thạch Quang Phậtvà Man

Nương Phật Mẫu xuất hiện cùng với sự giảng đạo của Khâu Đà La (Ksudra)trong khoảng các năm 168-189.

Do tiếp thu Phật giáo trực tiếp từ Ấn Độ nên từ Buddha (bậc giác ngộ)được phiên âm trực tiếp thành Bụt, từ Bụt được dùng nhiều trong các truyệndân gian Phật giáo Việt Nam lúc ấy mang màu sắc của Tiểu thừa, Bụt đượccoi như một vị thần chuyên cứu giúp người tốt, trừng phạt kẻ xấu Sau này,vào thế kỷ thứ 4-5, do ảnh hưởng củ Đại thừađến từ Trung Quốcmà từ Bụtbịmất đi và được thay thế bởi từ Phật Trong tiếng Hán, từ Buddha được phiên

âm thành Phật đà, Phật đồ rồi được rút gọn thành Phật

Phật giáo ăn sâu, bám rễ vào Việt Nam từ rất sớm Đến đời nhà Lý, nhàTrần, Phật giáo phát triển cực thịnh, được coi là quốc giáo, ảnh hưởng đến tất

cả mọi vấn đề trong cuộc sống Đến đời nhà Hậu Lê thì Nho giáo được coi làquốc giáo và Phật giáo đi vào giai đoạn suy thoái Đến đầu thế kỷ 18, vuaQuang Trung cố gắng chấn hưng đạo Phật, chỉnh đốn xây chùa, nhưng vì mấtsớm nên việc này không có nhiều kết quả Đến thế kỷ 20, mặc dù ảnh hưởngmạnh của quá trình Âu hóa, Phật giáo Việt Nam lại phát triển mạnh mẽ khởiđầu từ các đô thị miền Nam với các đóng góp quan trọng của các nhà sưKhánh Hòa và Thiện Chiếu

Ảnh minh họa về Phật (phatgiao.org.vn)

CHƯƠNG 2: ẢNH HƯỞNG CỦA PHẬT GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG

VĂN HÓA-XÃ HỘI 2.1 Phật giáo với đời sống văn hóa xã hội Việt Nam xưa kia

Đạo phật truyền vào nước ta khoảng thế kỷ II sau công nguyên và đã trởthành một trong những hệ tư tưởng Tôn giáo có sức sống lâu dài, tồn tại chođến mãi ngày nay, đã ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống xã hội và tinh thần củangười Việt Nam

Vào lúc này, mặc dù đang phải chống lại các thế lực thực dân phương bắc,nhân dân Việt Nam vẫn đủ thông minh, tỉnh táo để tiếp nhận Đạo Phật đến vớidân tộc ta bằng tinh thần hoà bình, hữu nghị

Sự tiếp nhận đạo phật trong hoàn cảnh như vậy, không thể bỏ qua vấn đềnội dung của đạo phật Điều đó có nghĩa là bản thân đạo phật phải có nhữngnội dung nào đó mà nhân dân Việt Nam có thể chấp nhận được Ở đây chính lànội dung của hai nền tín ngưỡng có nét giống nhau, có lẽ do những nét giốngnhau mà có sự hợp nhất tạo nên các chùa pháp vân, pháp vũ, pháp nôi, phápđiện Tức là tín ngưỡng phật và tín ngưỡng thần của Việt Nam khi đó có sựhợp nhất Hình ảnh phật đã trở thành hình ảnh bụt trong tâm trí con người.Một điều thể hiện đặc biệt phổ quát mà nhiều người đã nhắc đến là phậtgiáo vốn dễ hoà hợp với tín ngưỡng dân gian ở những nơi nó được truyền báđến ở bắc Việt Nam đặc điểm đó càng nổi bật Nếu đặc điểm tôn giáo ViệtNam là sự thờ cúng tổ tiên (linh hồn người thân đã khuất ) thì phật hay quan

âm cũng được coi là một thứ tổ tiên (trong tâm thức dân gian việt cổ, phật hayquan âm không phải là người “ngoại quốc” người khác tộc) Nếu đặc điểm củatôn giáo Việt Nam là sự thờ thần (thế lực siêu nhiên) mà con người cũng cầu

để nhờ sự “phù hộ độ trì” thì phật hay quan âm cũng trở thành một loại thần,phật điện cũng trở thành một thứ thần điện, tính tâm linh ấn độ nhường bướccho tính tính Việt Nam (hơn đâu hết, tôn giáo Việt Nam nặng về tính tình cảmhơn là giáo lý, giỏi luật, đoàn thể, tôn giáo)

Bụt người Việt Nam không phải thuần tuý là việc phiên âm thuật ngữBonddha Hình ảnh bụt của người Việt Nam là sự sáng tạo từ hai nguyênliệu tín ngưỡng phật và tín ngưỡng thần linh đương thời của người Việt

Nam Bụt có những nét giống và khác phật Bụt giống phật ở lòng từ bi, bác

ái, vị tha đối với những người bị áp bức bóc lột Nhưng bụt khác Phật ở chỗbất kỳ người nghèo nào gặp tai nạn, gặp áp bức bất công mà cần tới bụt, bụtlập tức xuất hiện ngay để cứu vớt các vị thần trong nhà nhưng lại có cái oailực, uy quyền hơn cả trời Đối với những người bị áp bức trời ở quá xa, kêutrời khó thấu, còn các thần linh gần nhưng lại yếu đuối, bất lực trước nhữngviệc quá sức của mình quả là gần gũi, công bằng vì phật không hề chia cấpbậc Có lẽ ngày xưa chưa có một người dân bình thường nào nghĩ đến kháiniệm bình đẳng Nhưng đối với phật họ cũng có thể có mặc cảm sâu xarằng phật có cái nhìn ngang bằng với tất cả chúng sinh Với phật, không aitiểu nhân, không ai quân tử Cũng không có quân, không có dân, chia cắtnhau bằng các hàng rào cấp bậc giai cấp Với phật, còn cả một niềm từ bibác ái, không có hằn học, oán ghét, phục thù Đó cũng là điều phù hợp vớibản chất dân tộc Việt Nam Tiếp đó phật kêu gọi sự tự giác, giác ngộ khôngnhững để giải quyết nỗi khổ của mình mà còn phải cứu nhân độ thế Chắcchắn trong tư duy của người dân bình thường, chưa ai băn khoăn tìm hiểuthế nào là bản ngã là chân theo nghĩa sâu xa của phật học Người ta chỉ thấy

ở đây một chủ nghĩa nhân đạo lớn lao và có phần tích cực Có thực hiệnđược hay không là vấn đề khác mà chúng ta cần xem xét, để phê phán giá trị củahọc thuyết này Nhưng ở đây thì rõ ràng đó là những điểm chính yếu làm cho phậtgiáo gắn bó được với quần chúng

Tâm lý dân gian Việt Nam ta thiên về sự cân bằng, sự bù đắp Nỗi khổhôm nay phải được đền bù bằng sự sung sướng ngày mai Cô tấm trong cổ tíchtrải qua bao gian nan cuối cùng vẫn được hưởng hạnh phúc Phật giáo cũnghứa hẹn với con người sự đền bù không do quyền phép nào, chỗ dựa nào củanho giáo, cũng không do cán cân phúc tội của đạo gia, mà do chính nỗ lực củabản thân mình Người dân bình thường ở xứ ta ở phần bản chất cũng có quanniệm nhận thức như vậy, mà chăc chắn không phải vì do họ quán triệt thuyếtbát chánh đạo của nhà thiền Mặc dù bát chánh đạo không có gì là thần bí,nhưng dễ đã có mấy ông sư nhớ đủ tám đường mà phật tổ đã đề ra.Vấn đề là ởcái tinh thần quàn xuyến rút từ bát chánh đạo.Tinh thần

ấy là sự cố gắng tu dưỡng, vun thêm cho bản thân mình Và họ cũng mongmỏi một sự đền bù này, khi thấy phật tổ vạch ra cho họ và khẳng định điềutất nhiên sẽ đến Tuy nhiên, không phải phật giáo đi được vào quầnchúng,có một sự gắn bó sâu sa nhất định, mà không một sự thẩm định, chọnlựa nào có lựa chọn để chối bỏ hoặc đồng hoá nữa Đối với phật giáo sự lựachọn này bao hàm cả ý nghĩa phê phán Ngày nay, chúng ta có thể chỉ rađược nhiều khuyết điểm của nho, phật, lão ở góc độ chính trị hay tư tưởngtriết học Dân gian xưa không có điều kiện hay trình độ để làm việc ấy,song khi họ chấp nhận, chối bỏ hoặc biến hóa những giáo lý để thích nghivới trình độ tư duy, với các sinh hoạt của họ tức là họ đã lộ cái ý đồng haykhông đồng Có thể nói rằng văn hoá Việt Nam hoá phật hơn là hoá phậthoá Phật giáo đến Việt Nam dù là phật giáo nguyên thuỷ hay đa dạng saunày bởi tiểu thừa hay đạo thừa thì vẫn nhất phải nhập với tín ngưỡng bảnđịa Để biến man nương thành phật mẫu, ỷ lan thành quan âm mà khôngcần phải tạo ra xung quanh nhân vật ấy những gì huyền bí thần kỳ cho lắm.Phật giáo còn là một sự kiện văn hoá, phật giáo từ ấn độ được truyềnvào Việt Nam vốn không phải một sự kiện đơn độc mà kéo theo nó là cáiảnh hưởng của tổng thể văn hoá ấn độ đối với Việt Nam cổ Mặc dù chúng

ta còn ít nghiên cứu và hiểu biết về văn hoá việt- ấn nhưng chắc chắn ảnhhưởng của văn hoá ấn độ lên Việt Nam diễn ra trên nhiều lĩnh vực : Nôngnghiệp, y dược, âm nhạc vũ đạo ngôn ngữ

Điều quan trọng là văn hoá Việt Nam cổ tiếp thu một liều lượng quantrọng văn hoá ấn độ qua ngả đường phật giáo, vào suốt thời bắc thuộc vàchống bắc thuộc, khi ảnh hưởng văn minh trung hoa tràn lan đất nước ViệtNam và mang khuynh hướng đồng hoà rõ rệt

Về khách quan, ảnh hưởng của văn hoá ấn độ là một đối trọng của văn hoátrung hoa trên đất việt Nó có tác dụng trung hoà ảnh hưởng quá mạnh mẽ củavăn hoá trung hoa; Nó góp sức cùng nền văn hoá Việt Nam cổ ngăn chặn sựđồng hoá của văn minh trung hoa, nó hội nhập và làm giàu làm nên cái kháccủa văn hoá việt với văn hoá trung hoa

Ví dụ: Như ở thăng long thời lý: Hoàng thành Long Phượng mở bốn cửanếu cửa phía bắc thờ thành trần vũ – trần võ là một vị thần linh trung hoa đượcnhập nội vào đất việt, thì của tây long thành được mang tên “quảng phúc môn

“ mở ra phía tây để mong phúc lớn rộng “phúc đẳng hà sa của Đức Phật ở TâyThiên

Cũng vậy, Đạo Phật từ Ấn Độ được truyền bá vào đất Việt ở buổi đầuthời kỳ Bắc thuộc về khách quan mà nói là một đối tượng của Nho giáo.Đạo nho cũng bắt đầu phát huy ảnh hưởng ở đất Việt từ buổi đầu côngnguyên với việc mở trường nhằm “ giáo lễ nghĩa Trung Hoa” cho ngườiViệt Ta không thể phủ nhận các mặt tích cực của Nho giáo, góp phần làmtăng tri thức người dân, nhấn mạnh vào Nhân, Nghĩa, Ái Nhưng dù sao đinữa Nho giáo vẫn là một công cụ của tầng lớp thống trị Trung Hoa nhằm

nô dịch người nông dân Trung Quốc và các dân tộc vùng ngoại vi để chếTrung Hoa lấn áp Sao chăng nữa, dù có đề cao Nhân, Trí, Dũng là nhữnggiá trị con người muôn thưở thì Nho giáo vẫn đặt cược cơ bản vào Lễ, mà

Lễ là gì nếu không phải thực chất là trật tự “ Tiên học lễ hậu học văn”,nghĩa là trước hết và trên hết phải học tập để tôn trọng và duy trì trật tựđẳng cấp, trật tự trên dưới: Vua - tôi, cha - con, chồng - vợ ( tam cương).Nếu hoàn toàn chấp nhận Nho giáo trong thời Bắc thuộc thì nói chungchẳng còn gì là chống Bắc thuộc cả Hãy cúi mình trước thiện mệnh trìutượng và thiên tử Trung hoa cụ thể:

Song người Việt cổ, tổ tiên chúng ta vốn có một nội lực tự sinh quậtcường, bất khuất, thích lối sống riêng tự do thuần phác từ thời Bắc thuộc,một lối sống không quá ngăn cách giữa vua và dân, một lối sống khá bìnhđẳng giữa cha và con, bình đẳng giữa vợ và chồng Bởi vậy người Việt cổkhó lòng chấp nhận nổi trật tự “ Cương thường “ của Nho gia Nhưngngười Việt bình dân cũng khó lòng “ cãi lý” nổi với những nho sĩ, Nho gia

“Bụng đầy chữ nghĩa” Họ chỉ còn biết dựa vào các sư sãi vừa có chữ nghĩavừa bảo vệ họ, Sao chăng nữa, đạo Phật đã chủ trương bình đẳng, Phật làđức Phật đã thành, chúng sinh là Đức Phật sẽ thành, chúng sinh đều có Phậttính, đều bình đẳng trước Phật Nếu như Nho giáo Việt Nam dựng ra cái

Đình ở làng quê với một “ tiểu triều đình” trọng nam khinh nữ thì dân quêViệt Nam dựng và bảo vệ chùa, chùa làng của dân gian và trước hết là giớiđàn bà được loại khỏi sinh hoạt ở Đình có thể sinh hoạt thậm chí trở thànhlực lượng quan trọng trong sinh hoạt chùa làng.

Mặt khác, điều kiện xã hội con người xưa kia cũng mở rộng cho Phậtgiáo dễ dàng du nhập so với Trung Quốc Phật giáo khi du nhập TrungQuốc đã bị phản ứng mãnh liệt của tâm lý dân tộc, truyền thống văn hoá,đặc biệt là ý thức hệ Nho giáo Trong khi đó Phật giáo vào Việt Nam tươngđối thuận lợi, phát triển nhanh chóng, hầu như không bị phản ứng sâu sắctrừ một số ít Nho sỹ thời Trần, Hồ Xã hội Việt Nam khi tiếp nhận Phậtgiáo từ ấn Độ hay Trung Quốc sang chưa có sự phân chia gay gắt và đốikháng kịch liệt, mối quan hệ của Tông tộc gia đình chưa chịu ảnh hưởngcủa lý thuyết Tam cương nặng nề Điều này khiến Phật giáo khi thâm nhậpkhông bị phản đối Song lý do chính có lẽ là do Phật gia khi vào đây chưagây một đảo lộn, một biến cách, không phủ nhận những giá trị tinh thần,phong tục tập quán của từng người, từng gia đình, của xã hội Vì vậy ngườiViệt bình dân đã khá dễ dàng hấp thụ cái triết lý nhân sinh quan của ĐạoPhật, không biết có quá không nhưng một nhà Phật học của Việt Nam đãnói có phần đúng rằng ở thời Bắc thuộc Đạo Phật đã thấm vào lòng ngườidân Việt như nước thấm vào lòng đất

Dòng Phật giáo có ảnh hưởng sâu sắc và lâu dài trong xã hội Việt Nam làThiền Tông Thiền Tông có một số đặc điểm mà dân gian dễ chấp nhận

+ Phật giáo Thiền Tông ít bàn về lý luận mà chuyển sang tông phong phongcách tu hành Thiền Tông chủ trương “ Bất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền trực chỉnhân tâm, kiến tính thành phật, tức tâm thị Phật” Như vậy chủ chương của Thiền tông

là lôi kéo thế giới Tây Phương cực lạc về trần thế, đặt nó trong lòng con người, tâmthị Phật

+ Thiền tông chủ trương lao động theo thanh qui của Bách Trượng ( 814) : “ Nhất nhật bất tác, nhất nhật bất thực” ( một ngày không làm, một ngàykhông ăn) và lấy việc phục vụ xã hội làm điều kiện tu hành Điều này khiến cho cáctăng nhân không phải là một tầng lớn ăn bám xã hội