Chính vì thế, chúng em xin chọn nghiên cứu đề số 03: “Vận dụng lí thuyết “Giao lưu – tiếp biến văn hóa” để chỉ ra kết quả của văn hóa Việt Nam trong quá trình giao lưu với văn hóa bên ng
Trang 1BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI
BÀI TẬP NHÓM
HỌC PHẦN: ĐẠI CƯƠNG VĂN HÓA VIỆT NAM
Đề bài: Số 03
Hà Nội - 2021
Trang 2BIÊN BẢN XÁC ĐỊNH MỨC ĐỘ THAM GIA VÀ KẾT QUẢ THAM GIA
LÀM BÀI TẬP NHÓM
Học phần: Đại Cương Văn Hóa Việt Nam
Xác định độ tham gia và kết quả tham gia của từng sinh viên trong thực hiện bài tập nhóm như sau:
Điểm Điểm
(số) (chữ)
Trang 3TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com
Trang 4Kết quả điểm bài viết:
+ Giáo viên chấm thứ hai:……… Kết quả điểm thuyết trình:……… Điểm kết luận cuối cùng:……… Giáo viên đánh giá cuối cùng:
………
Trưởng nhóm Hương Nguyễn Thu Hương
Trang 5MỤC LỤC Trang
BIÊN BẢN ĐÁNH GIÁ LÀM VIỆC NHÓM 2
LỜI MỞ ĐẦU 5
NỘI DUNG 5
I Khái niệm giao lưu- tiếp biến văn hóa 5
1 Định nghĩa 5
2 Đặc điểm 6
II Khái quát về văn hóa Việt Nam 7
1 Định nghĩa 7
2 Văn hóa Việt Nam bản địa 8
3 Sự biến đổi của văn hóa Việt Nam 8
4 Điều kiện để có sự biến đổi 8
III Kết quả của văn hóa Việt Nam giao lưu với văn hóa bên ngoài 9
1 Giao lưu với văn hóa Ấn Độ 9
2 Giao lưu với văn hóa Trung Hoa 12
3 Giao lưu với văn hóa phương Tây 13
4 Giao lưu với các nền văn hóa khác 14
ĐÁNH GIÁ CHUNG 15
KẾT LUẬN 16
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 17
Trang 6LỜI MỞ ĐẦU
Việt Nam ta với hơn bốn nghìn năm văn hiến, đã tiếp thu những tinh hoa, bài trừ những điều xấu, để lại cho tới hiện nay một nền văn hóa đậm đà bản sắc Với tiến trình toàn cầu hóa – một xu thế khách quan, một thực tế không thể đảo ngược, các quốc gia, dân tộc trên thế giới phụ thuộc lẫn nhau ở rất nhiều lĩnh vực, trong đó có cả văn hóa Và kết quả là, văn hóa Việt Nam tiếp tục thay đổi, phát triển Đây là một sự vận động thường xuyên, tất yếu không chỉ của riêng văn hóa Việt Nam mà của mọi nền văn hóa trên thế giới theo dòng chảy của thời gian Như vậy ta có thể khẳng định, Việt Nam từ lâu đã trở thành vùng giao thoa văn hóa – nơi chịu ảnh hưởng của nhiều trung tâm văn hóa Chúng ta đang sống trong một nền văn hóa rất đa dạng, nhưng vốn hiểu biết về chúng lại quá ít ỏi Chính vì thế, chúng em xin chọn nghiên cứu đề số 03: “Vận dụng lí thuyết “Giao lưu – tiếp biến văn hóa” để chỉ ra kết quả của văn hóa Việt Nam trong quá trình giao lưu với văn hóa bên ngoài”, mang đến những kiến thức rõ nét hơn về văn hóa dân tộc Và thông qua bài nghiên cứu này, ta có thể hiểu được, đứng trước dòng lịch sử rất dài và dày như vậy, một dân tộc Việt Nam nhỏ bé đã làm cách nào để không bị các nền văn hóa lớn “nuốt chửng”, cũng đồng thời đặt ra cho chúng ta những câu hỏi về biện pháp cần làm khi đứng trước xu thế toàn cầu hóa hiện nay, rằng làm thế nào để tránh bị đồng hóa
NỘI DUNG
I Khái niệm giao lưu – tiếp biến văn hóa.
1 Định nghĩa.
Giao lưu – tiếp biến văn hóa là phương pháp định vị văn hóa dựa trên lý
thuyết các trung tâm và sự lan toả văn hóa hay còn gọi là thuyết khuyếch tán văn hóa 1 với các đại biểu như F Rasel, L Frobenius, F Giabner, W Schmidt, G Elliot Smith, W Riers
Thuyết này cho rằng, văn hóa phân bổ không đồng đều, theo hai cơ chế: cơ
chế lan tỏa tiên phát (văn hóa tập trung ở một số khu vực sau đó lan toả ra các
1 Lại Phi Hùng, Nguyễn Đình Hòa (2015) Đại cương văn hóa Việt Nam, nhà xuất bản Đại học Kinh tế Quốc dân, Hà
Nội
Trang 7khu vực kế cận, càng xa trung tâm, ảnh hưởng của văn hóa gốc càng giảm cho
tới khi mất hẳn, tạo ra vùng giao thoa văn hoá và “vùng tối” văn hoá) và cơ chế
lan tỏa thứ phát (các vùng giao thoa văn hóa phát triển và trở thành một trung
tâm văn hóa mới, tiếp tục ảnh hướng đến các khu vực kế cận)
Thuyết lan tỏa văn hóa giúp lý giải vì sao trong cùng một khu vực địa lý lại
có sự tương đồng về văn hóa, và vì sao ở những khu vực giáp ranh giữa các nền văn hóa lớn thường tồn tại các nền văn hóa hỗn dung
Như vậy, giao lưu – tiếp biến văn hóa có thể được hiểu là hiện tượng xảy ra khi những cộng đồng người có văn hóa khác nhau, tiếp xúc lâu dài với nhau, từ
đó gây ra sự biến đổi mô thức văn hóa của các bên
2 Đặc điểm.
Trong giao lưu có thể xảy ra hiện tượng những yếu tố của nền văn hóa này
bị những yếu tố của nền văn hóa kia thâm nhập và ảnh hưởng (tiếp thu thụ động); hoặc nền văn hóa này vay mượn những yếu tố của nền văn hóa kia (tiếp thu chủ động); rồi trên cơ sở những yếu tố nội sinh (yếu tố văn hóa có nguồn gốc bản địa) và ngoại sinh (yếu tố văn hóa được du nhập từ bên ngoài) có sự điều chỉnh, cải biên cho phù hợp tạo nên sự giao thoa văn hóa
Quá trình giao lưu – tiếp biến văn hóa luôn luôn đặt một dân tộc phải xử lí tốt mối quan hệ biện chứng giữa yếu tố nội sinh và yếu tố ngoại sinh Hai yếu tố này luôn có khả năng chuyển hóa cho nhau và rất khó có thể tách bạch trong một thực thể văn hóa Kết quả của sự tương tác giữa yếu tố nội sinh và yếu tố ngoại sinh có thể diễn ra như sau:
- Thứ nhất, nếu nền văn hoá nội sinh không đủ mạnh trong quá trình tương tác
sẽ bị yếu tố văn hoá ngoại sinh lấn át, chi phối và có thể làm triệt tiêu2
những yếu tố ngoại sinh thích hợp một cách có ý thức để làm giàu thêm nền văn hoá nội sinh3
2 Nguyễn Thị Tâm Anh (2005) Mối quan hệ giữa yếu tố nội sinh và ngoại sinh trong giao lưu tiếp biến văn hóa Việt –
Khmer Tập san khoa học số 2(3), tr.70.
Trang 8- Kết quả thứ ba đem lại kết quả mỹ mãn nhất khi mà sự gặp gỡ giữa yếu tố nội sinh và ngoại sinh thích hợp nhau, từ đó sẽ dẫn đến hiện tượng cộng sinh văn hoá, nghĩa là các nền văn hoá bổ sung cho nhau để làm giàu thêm, phong phú thêm nền văn hoá của riêng mình4
Tiếp nhận trong giao lưu và tiếp biến văn hóa cũng diễn ra ở những hình thức khác nhau (tự nguyện và cưỡng bức), cách thức khác nhau ( đơn thuần sáng tạo), biểu hiện ở 3 mức độ khác nhau:
- Không tiếp nhận toàn bộ mà chỉ tiếp nhận trên cơ sở chọn lọc lấy những giá trị thích hợp cho tộc người và quốc gia mình
- Tiếp nhận cả hệ thống nhưng đã có sự sắp xếp lại các giá trị theo quan niệm của tộc người chủ thể
- Chủ thể văn hóa tiếp nhận theo lối cải biến hay mô phỏng những tiến bộ và thành tựu văn hóa của tộc người khác
Qua tất cả chúng ta có thể khẳng định được giao lưu - tiếp biến văn hóa chính là sự vận động thường xuyên của xã hội, gắn bó với sự phát tiển của văn hoá, là sự vận động thường xuyên của văn hóa
Văn hóa bao gồm toàn bộ những sản phẩm do con người sáng tạo ra (giá trị vật chất và giá trị tinh thần), từ những sản phẩm tinh vi hiện đại cho đến tín ngưỡng, phong tục, lối sống, lao động… Văn hóa Việt Nam được hiểu là văn hóa của dân tộc Việt Nam – tức văn hóa của cộng đồng người sinh sống trong phạm vi lãnh thổ của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay (Mặc
dù nghiên cứu văn hóa Việt Nam thông qua giao lưu - tiếp biến là phương pháp nghiên cứu lịch sử, chỉ mang tính hỗ trợ và minh họa cho phương pháp logic, nhưng nó cũng đã cung cấp những nguồn tư liệu quý giá về văn hóa Việt Nam)
2 Văn hóa Việt Nam bản địa.
4 Sách đã dẫn, tr.71.
Trang 9Nằm trong khu vực Đông Nam Á, văn hóa Việt Nam ngay từ trong thời kì tiền sử đã mang những sắc thái của văn hóa Đông Nam Á Tới thời kì sơ sử, người Việt Nam đã tạo dựng nên một nền văn hóa bản địa mang màu sắc rực rỡ: vừa có những nét tương đồng với văn hóa Đông Nam Á vừa có cá tính bản sắc riêng Điều này được thể hiện qua một số điểm sau:
- Địa bàn cư trú của người Việt đã tương đối ổn định, theo mô hình làng
- Phương thức sản xuất chính là nông nghiệp trồng trọt, có kết hợp thêm chăn nuôi và đánh bắt thủy hải sản
- Trình độ luyện kim, sắt, chế tác công cụ lao động, đồ trang sức đã đạt đến một trình độ điêu luyện, có cá tính văn hóa Việt
đồng trong đời sống tinh thần của người Việt
Nhìn nhận sự biến đổi trong văn hóa, GS Nguyễn Thanh Liêm đã có lời nhận xét rằng: “Không có một nền văn hóa nào đứng yên một chỗ, không có một nền văn hóa nào có thể giữ nguyên trạng thái của nó từ buổi ban đầu cho đến bây giờ dù người ta có cố bảo tồn duy trì nó mãi”5 Văn hóa Việt Nam không tránh được những định luật thay đổi tự nhiên đó theo thời gian và không gian Ta có thể cảm nhận được sự thay đổi đó một cách rõ ràng thông qua tri giác Chẳng hạn, một số tập tục xưa được ghi chép lại trong sách sử, tồn tại trong ca dao dân
ca giờ đã không còn nữa, hoặc chỉ còn sót lại ở các thế hệ đi trước sống ở những vùng quê xa xôi như tục xăm mình, ăn trầu, nhuộm răng đen…
4 Điều kiện để có sự biến đổi.
Không phải đột nhiên văn hóa chuyển mình thay đổi từ trạng thái này hay trạng thái khác, tự nó loại bỏ những tập tục xưa cũ và thêm vào những tập tục mới, mà sự thay đổi này hoàn toàn do con người – đối tượng sáng tạo ra văn hóa
5 Nguyễn Thanh Liêm (2010) Những biến đổi trong văn hóa Việt Nam,
http://thuvien.tcdktcnsl.edu.vn/files/products/nhung_bien_doi_trong_van_hoa_viet_nam_vn4.pdf , (truy cập
Trang 10quyết định Nền văn hóa dù biến đổi từ từ hay nhanh chóng đều phải có những
điều kiện tiên quyết dưới đây:
- Tộc người chủ thể có tinh thần khai phóng, muốn tìm hiểu, muốn tiếp thu (tiếp thu chủ động)
Những điều kiện trên đây cần phải có đủ thì văn hóa mới có thể thay đổi được Biến đổi để thích ứng với môi trường và hoàn cảnh mới, đó là điều kiện cần để một nền văn hóa tồn tại và phát triển
Ở đây ta xem xét, đánh giá sự biến đổi văn hóa dưới góc độ giao lưu – tiếp biến văn hóa Mặc dù nghiên cứu văn hóa Việt Nam thông qua giao lưu -tiếp biến là phương pháp nghiên cứu lịch sử, chỉ mang tính hỗ trợ và minh họa cho phương pháp logic, nhưng nó cũng đã cung cấp những nguồn tư liệu quý giá
về văn hóa Việt Nam Thông qua phương pháp định vị này, ta có thể khẳng định văn hóa Việt Nam hiện nay là kết quả của các cuộc giao lưu tiếp xúc ở tất cả các cấp độ từ khu vực châu lục cho đến toàn cầu Trong đó, điển hình là với 3 nền văn hóa lớn: văn hóa Ấn Độ, văn hóa Trung Quốc và văn hóa Phương Tây
ngoài.
Ấn Độ là một trung tâm văn hóa văn minh lớn của khu vực phương Đông
và thế giới Văn minh Ấn Độ lan tỏa khắp khu vực Đông Nam Á, trong đó có cả Việt Nam Nó ảnh hưởng sâu đậm đến văn hóa Việt Nam, “thẩm thấu” trên nhiều bình diện và bằng nhiều hình thức
Ấn Độ không có con đường tiếp xúc trực tiếp với văn hóa Việt Nam tuy nhiên sự ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ tới Việt Nam không hề nhỏ Giao lưu
Trang 11với văn hóa Ấn Độ ở những thời kì lịch sử khác nhau, ở những không gian khác nhau thì nội dung giao lưu cũng khác nhau
Trong giai đoạn đầu tiên của thiên niên kỉ đầu Công Nguyên, trên dải đất Việt Nam lúc bấy giờ có ba nền văn hóa: văn hóa Việt ở châu thổ Bắc Bộ, văn hóa Chămpa ở Trung Bộ và văn hóa Óc Eo ở Nam Bộ Sự giao lưu – tiếp biến của văn hóa Ấn Độ với ba nền văn hóa này có sự khác nhau
1.1 Giao lưu giữa văn hóa Ấn Độ với văn hóa Việt ở châu thổ Bắc Bộ.
Trước khi văn hóa Ấn Độ tràn vào, văn hóa Việt đã định hình và phát triển Người Việt ở đây tiếp nhận văn hóa Ấn Độ vừa trực tiếp, vừa gián tiếp Trong giai đoạn thiên niên kỉ I đầu Công Nguyên, văn hóa Ấn Độ đã theo Phật giáo du
Bắc Ninh) để tìm đường lên phương Bắc và các nhà sư Trung Quốc sang Ấn Độ tìm kinh cũng qua Luy Lâu, coi đây là trạm dừng chân Từ đó, Giao Châu trở thành trung tâm Phật giáo lớn ở Đông Nam Á Người Việt thích ứng và tiếp biến đạo Phật một cách dung dị vào cơ tầng văn hóa bản địa; bởi đạo Phật vốn có tinh thần bình đẳng và bác ái, chủ trương dân chủ, không đảng cấp Ngay từ buổi đầu,
ở Bắc Bộ, Phật giáo đã có tính chất dân tộc Người Việt tiếp nhận văn hóa Ấn trong hoàn cảnh rất đặc biệt Khi ấy ở vùng châu thổ Bắc Bộ cùng lúc có hai nền văn hóa du nhập vào nền văn hóa bản địa Văn hóa Hán lúc bấy giờ có sức ảnh hưởng lớn hơn, rộng rãi hơn, phổ biến hơn văn hóa Ấn do sự đo hộ và thống trị của nền phong kiến phương Bắc Vì vậy, người Việt vừa tiếp nhận văn hóa Hán, vừa lo đối phó chính trị nên văn hóa Ấn chỉ ảnh hưởng trong tầng lớp dân chúng, không mang tính nặng nề áp lực nhưng lại có sức phát triển rất lớn Tựu trung, việc giao lưu, tiếp biến giữa văn hóa Việt Nam và văn hóa Ấn Độ, qua từng thời kì lịch sử và ở từng vùng đất diễn ra khác nhau, nhưng cơ bản là giao lưu, tiếp biến một cách tự nhiên, tự nguyện
1.2 Giao lưu giữa văn hóa Ấn Độ và văn hóa Chămpa.
Từ thế kỷ II - XV sau Công Nguyên, văn hóa Chăm ảnh hưởng đậm nét văn minh Ấn Độ Sự gặp gỡ của nền văn minh Ấn Độ thể hiện rõ ràng ở Chămpa trong tổ chức đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội Trước hết, người Chămpa đã áp dụng một cách triệt để mô hình tổ chức chính trị và thiết lập quyền lực thống trị của Ấn Độ Vua được coi như một vị thần chốn nhân gian,
Trang 12được cử đến để bảo vệ thần dân của mình cũng như giữ gìn trật tự đất nước theo
“luật riêng” Các vua chúa Chămpa, do vậy, là những người nhiệt thành đối với các tôn giáo Ấn Độ Theo nhà nghiên cứu Ngô Văn Doanh “Suốt hơn 12 thế kỉ tồn tại, Chămpa liên tục lấy những tôn giáo Ấn Độ làm tôn giáo của mình” Như nhiều quốc gia cổ đại khác ở Đông Nam Á, ở vương quốc Chămpa không có sự
kì thị tôn giáo mà ngược lại, bao trùm lên toàn bộ lịch sử Chămpa là sự hỗn dung giữa tất cả các loại hình tôn giáo và giáo phái Ấn Độ Trong đó, Hindu giáo đã trở thành quốc giáo thống trị, thành hệ tư tưởng chính để quản lý đất nước Một
ví dụ nữa, nét đặc sắc của đền tháp Chăm (tháp Chàm) là ảnh hưởng kiến trúc
Ấn Độ nhưng vẫn có nét riêng, độc đáo Có giống chăng là các tượng thần được thờ trong các ngôi tháp Còn điêu khắc của các đền tháp Chăm, ngoài hình tượng ngọn lửa ở các góc tháp, có nhiều hình tượng trang trí rất sinh động, phổ biến hơn cả là những nét chạm khắc trực tiếp lên thân tháp cảnh sinh hoạt, múa hát trong cung đình của các vũ nữ Apsara Tóm lại, trên cơ sở văn minh Ấn Độ, người Chăm đã tiếp thu có chọn lọc và sáng tạo thành những nét văn hóa riêng, độc đáo của riêng mình Văn minh Ấn Độ được tiếp nhận một cách hòa bình và hài hòa với văn hóa bản địa, tạo thành nền văn minh Chămpa rực rỡ trong lịch sử
1.3 Giao lưu giữa văn hóa Ấn Độ và văn hóa Óc Eo.
Sự biến mất của nền văn hóa này vào thế kỉ VIII làm cho chúng ta hôm nay khó dựng lại được diện mạo của nó, vì thế tìm hiểu ảnh hướng của văn hóa Ấn Độ không phải là việc dễ dàng Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu đã đưa ra kết luận rằng
“Trước khi tiếp nhận ảnh hưởng của văn minh Ấn Độ, Nam Bộ đã là vùng tương đối phát triển, nhưng nguồn sống chính của cư dân bản địa chủ yếu dựa vào nông nghiệp trồng lúa nước Các nghề thủ công nghiệp, tuy đã có nhưng còn phát triển ở trình độ chưa cao Từ khi có sự xuất hiện của các thương nhân Ấn Độ (có thể đã có mặt từ trước đó ở những nơi khác của khu vực Đông Nam Á), vùng đất này phát triển nhanh chóng theo hướng trở thành vùng trung chuyển với thế giới biển, với tư cách là những cảng thị quan trọng Bối cảnh lịch sử ấy đã là tiền đề tạo dựng nên văn minh Óc Eo và Vương quốc Phù Nam”6 Cũng có nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng
“Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đến văn hóa Óc Eo
6 Vũ Minh Giang, Nguyễn Việt (2017) Vùng Đất Nam Bộ, tập II: Từ cội nguồn đến thế kỉ VII, nhà xuất bản Chính trị
Quốc gia Sự thật, Hà Nội.
Trang 13chỉ là sự tăng cường các ảnh hưởng đã có từ trước”7 Cũng giống như văn hóa Chămpa, văn hóa Óc Eo tiếp xúc với văn hóa Ấn Độ một cách tự nhiên, hòa bình, khiến chúng có những gương mặt riêng với những đặc điểm riêng
2 Giao lưu với văn hóa Trung Hoa.
Sự giao lưu tiếp biến giữa văn hóa Việt Nam và văn hóa Trung Hoa là một
sự giao lưu, tiếp biến rất dài qua nhiều thời kỳ lịch sử Việt Nam Cho đến nay, không một nhà văn hóa nào phủ nhận sự ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa đến văn hóa Việt Nam Quá trình giao lưu tiếp biến ấy diễn ra theo cả hai đường cưỡng bức và không cưỡng bức
- Giao lưu cưỡng bức diễn ra ở hai giai đoạn lịch sử điển hình: từ thế kỉ I đến thế kỉ X và từ năm 1407 đến năm 1427 Suốt một khoảng thời gian dài, các đế chế phương Bắc tìm đủ mọi cách, ra sức thực hiện các chính sách đồng hóa về phương diện văn hóa nhằm biến nước ta trở thành một quận, huyện của chúng
nay ta đã phát hiện trống đồng và nhiều đồ đồng Đông Sơn trên đất Trung Hoa, đồng thời cũng phát hiện nhiều món đồ mang dấu ấn Trung Hoa trong các di chỉ khảo cổ học ở Việt Nam Chẳng hạn như đồng tiền thời Tần Hán, các dụng cụ sinh hoạt quý tộc Hán như gương đồng, ấm đồng… Có thể những vật phẩm ấy là kết quả giao lưu của sự trao đổi thông thương giữa hai bên
Cả hai dạng thức của giao lưu tiếp biến văn hóa cưỡng bức và tự nguyện giữa văn hóa Việt Nam với văn hóa Trung Hoa đều là nhân tố cho sự vận động của văn hóa Việt Nam Trong diễn trình lịch sử, người Việt luôn có ý thức vược lên, thâu hóa những giá trị văn hóa Trung Hoa để làm giàu cho văn hóa dân tộc
và đã đạt được những thành tựu đáng kể trong giao lưu tiếp biến với văn hóa Trung Hoa
như: kỹ thuật rèn, đúc sắt, gang để làm ra công cụ sản xuất và sinh hoạt, kỹ thuật dùng phân
để làm tăng độ màu mỡ cho đất, dân gian gọi là “phân bắc”, kỹ thuật xây cất nơi ở bằng gạch ngói Người Việt cũng học được kinh nghiệm dùng đá đắp để ngăn sóng biển,…
7 Hà Văn Tấn (2004) “Phù Nam và Óc Eo: Ở đâu? Khi nào? Và Ai?”, bài in trong Kỷ yếu Hội thảo khoa học Văn hóa
Óc Eo và vương quốc Phù Nam, Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 29-12-2004.