Thời kỳ Trung cổ (từ năm 400 đến 1400) Thời kỳ Trung cổ (từ năm 400 đến 1400) Trong thời kỳ Trung cổ, xã hội châu Âu gồm có 3 giai cấp, giai cấp cao nhất là tầng lớp vua chúa, quý tộc và địa chủ Họ sở[.]
Trang 1Thời kỳ Trung cổ (từ năm 400 đến 1400) Trong thời kỳ Trung cổ, xã hội châu Âu gồm có 3 giai cấp, giai cấp cao nhất là tầng lớp vua chúa, quý tộc và địa chủ
Họ sở hữu ruộng đất và được hưởng nhiều đặc quyền
Những huyền thoại về các hiệp sĩ oai hùng cũng xuất phát
từ tầng lớp này Giai cấp thứ hai là giới tăng lữ, gồm các linh mục và tu sĩ thuộc các nhà thờ Công giáo Tầng lớp thứ ba gồm tất cả những thành phần còn lại: nông dân, dân nghèo thành thị, nông nô v.v… Vào thời kỳ này,
những trung tâm âm nhạc lớn đều thuộc nhà thờ.
Trong suốt thời kỳ Trung cổ, cho đến năm 1100, dòng nhạc chủ điệu (monophonic: chỉ gồm một bè chính) chiếm ưu thế Khi cuộc sống được cải thiện và văn minh hơn, người
ta bắt đầu chú ý đến con người Vào cuối thời kỳ Trung cổ, dòng nhạc phức điệu (polyphony: nhiều bè chính diễn tấu cùng lúc) bắt đầu phát triển.
Hai nhạc sĩ nổi tiếng nhất của dòng nhạc phức điệu thời kỳ đầu là Leonin và Perotin thuộc Nhà thờ Đức Bà Paris Sau
đó có thêm nhạc sĩ Guillaume de Machaut.
Trong thời kỳ Trung cổ, nhà thờ chiếm vị trí quan trọng trong đời sống Vì vậy, âm nhạc nhà thờ chiếm địa vị độc tôn từ khoảng năm 350 cho đến năm 1100, hầu hết các bản nhạc đều xuất phát từ các tu viện Điều này có nghĩa
là đa số các nhạc sĩ là các tu sĩ, linh mục thuộc nhà thờ Thiên Chúa giáo Những tu sĩ này tin rằng tài năng của mình do Thượng đế ban cho, những gì họ sáng tác đều nhằm mục đích tôn vinh Thượng đế Vì vậy, những tác
phẩm thời kỳ này hầu hết đều không ghi tên tác giả.
Âm nhạc nhà thờ gọi là bình ca (plainsong), chỉ gồm một giai điệu chính với lời hát bằng tiếng Latin, không có nhạc
cụ đệm Giai điệu của bình ca đơn giản, dễ hiểu, dễ thuộc Lời ca thường là một phần của lễ ca (messe) Thiên Chúa giáo La Mã.
Những bài hát còn lưu truyền đến nay được biết dưới tên gọi bài hát Gregorian (Gregorian chant), lấy theo tên của giáo hoàng Gregory đệ nhất (590-604) Ông đã có công tập hợp các bài bình ca theo một trật tự đặc biệt rồi truyền bá khắp châu Âu và đế quốc La Mã
Âm nhạc thế tục
Trang 2Âm nhạc thế tục thời kỳ này chủ yếu là dân ca, đơn giản hơn âm nhạc nhà thờ, gồm các bài ca, điệu nhạc chủ điệu (monophonic) do những người hát rong trình diễn Những người hát rong thời Trung cổ được gọi là jongleur (theo tiếng Anh), troubadour hoặc trouvère (theo tiếng Pháp),
và minnesinger (theo tiếng Đức).
Những người hát rong lang thang từ tòa thành này đến tòa thành khác, ca hát, kể chuyện và diễn trò Giống như bình
ca, nhạc thế tục cũng rất đơn giản với một giai điệu chính Tuy nhiên, tiết tấu của chúng nhanh hơn nhạc nhà thờ và không dùng lời ca tiếng Latin Những người hát rong dần dần tụ họp lại thành các phường, hội, và được xếp vào giới trung lưu trong xã hội.
Những bài hát của người hát rong thường có nhạc cụ dây
và trống đệm theo Cả âm nhạc nhà thờ và âm nhạc thế tục đều sử dụng nhiều loại nhạc cụ khác nhau, ví dụ như đàn dây gồm có lyre, psaltery, fiddle hoặc vielle Đàn phím thời kỳ này chính là organ Nhạc cụ gõ gồm có trống và chuông nhỏ.
Nhạc phức điệu
Trước đó, tất cả các bài nhạc chỉ gồm một bè chính và
không có bè phụ (monophony) Sau đó, các nhạc sĩ bắt đầu cho nhiều bè diễn tấu cùng lúc, các bè này đều có vai trò quan trọng như nhau Đó chính là nhạc phức điệu
(polyphony).
Nhạc phức điệu mở rộng tư duy của nhạc sĩ, giúp họ sáng tạo tốt hơn Sumer is icumen in là một tác phẩm được viết khoảng năm 1300, cũng nổi tiếng như bài Row, row your boat.
Nghe nhạc: Sumer is icumen in
In ấn các bản nhạc
Trước khi phát minh ra máy in, trong nhà thờ có một đội ngũ tu sĩ chuyên làm nhiệm vụ sao chép lại các bản nhạc Thỉnh thoảng, người ta trình bày bản nhạc bằng lối viết rất bay bướm, trang trí đẹp mắt.
Khoảng năm 1025, Guido d’Arezzo phát minh ra một hệ thống ký âm sử dụng các dòng và khe nhạc Cho đến lúc
đó, người ta chỉ dùng khuôn nhạc có 2 dòng kẻ Guido đã
mở rộng hệ thống này thành 4 dòng kẻ, và phát minh ra
Trang 3các dòng kẻ phụ ở trên hoặc dưới khuôn nhạc Ông sử
dụng những nốt nhạc hình vuông gọi là neume Hệ thống này giúp ký âm những nốt vượt ra khỏi phạm vi khuôn
nhạc, và được sử dụng cho đến tận ngày nay Guido cũng
là người phát triển hệ thống khóa nhạc, đặt nền tảng cho những khóa nhạc hiện đại: khóa fa, khóa sol v.v…
Một cống hiến quan trọng khác của ông là luận án về nhạc phức điệu Đây là công trình đầu tiên, mở đường cho các nhạc sĩ Leonin và Perotin về sau.
Các nhạc sĩ tiêu biểu cho thời kỳ Trung cổ:
- Conon de Bethune
- La Comtessa Beatritz de Dia
- Hildegard von Bingen (1098-1179)
- Adam de la Halle
- Leonin (Leoninus) (c.1163-1201)
- Guillaume de Machaut (1300-1377)
- Perotin (Perotinus Magnus) (c.1160-1220)
- Wizlau von Rugen
- Hans Sachs
- Bernart de Ventadorn
- Maria de Ventadorn (1165-1221)
- Philippe de Vitry (1291-1361)
Thời kỳ Phục hưng (từ năm 1400 đến năm 1600)
Thời kỳ Phục hưng đánh dấu một giai đoạn hoàng kim
trong lịch sử thế giới Những chuyến thám hiểm của
Columbus và Francis Drake, tư tưởng khoa học tiến bộ của Galileo và Copernicus dẫn dắt nhân loại đến một chân trời mới Các họa sĩ như Leonardo da Vinci và Michelangelo có ảnh hưởng rất lớn trong hội họa, cũng như Shakespeare nổi tiếng với các vở kịch và thơ.
Trong thời kỳ Phục Hưng, tầng lớp trung lưu phát triển mạnh Ruộng đất không còn hoàn toàn thuộc về giới quý tộc Dân số các thành thị gia tăng, người ta bắt đầu giải trí bằng xem kịch và nghe nhạc Việc truyền bá, giáo dục âm nhạc được mở rộng hơn Nhờ việc phát minh ra máy in năm
1450, những bản nhạc được in ấn hàng loạt và phổ biến rộng rãi đến mọi người Cho đến năm 1600, những bản nhạc nổi tiếng đã được lưu truyền khắp châu Âu Tầng lớp trung lưu đã có thể tự học chơi nhạc cụ, thông qua những
Trang 4quyển sách giáo khoa âm nhạc dạy thổi tiêu, đánh đàn lute
và guitar.
Các nhạc sĩ nổi tiếng như Josquin des Prez và Giovanni Palestrina đi đầu trong công cuộc cách tân âm nhạc Con người, chứ không phải Thượng đế, trở thành đối tượng
chính trong âm nhạc Các nhạc sĩ chuyển hướng sáng tác
về phía công chúng Kỹ thuật hòa âm đã làm thay đổi diện mạo nền âm nhạc.
Âm nhạc nhà thờ
Âm nhạc nhà thờ thời kỳ Phục hưng là sự phát triển tự
nhiên của thể loại bình ca Dạng nhạc phức điệu 2 bè đơn giản cuối thời Trung cổ được mở rộng thành phức điệu 4
bè, trong đó mỗi bè đều quan trọng như nhau Hình thức mới này được gọi là motet Trái với thời Trung cổ, trong giai đoạn này âm nhạc được chú trọng hơn lời ca Josquin des Prez và Giovanni Palestrina là hai nhạc sĩ nổi tiếng nhất của thời kỳ Phục hưng về thể loại motet.
Trong giai đoạn này, âm nhạc bắt đầu trở nên hoa mỹ hơn Những bản lễ ca (messe) và motet trở nên tinh vi, phức tạp hơn Nhiều loại giọng được đưa vào, các chương nhạc trở nên dài hơn và cầu kỳ hơn Các nhạc sĩ bắt đầu thích thể hiện phong cách hơn là truyền tải các thông điệp tôn giáo Những vị lãnh đạo nhà thờ bắt đầu lo ngại thính giả
sẽ không hiểu được tầm quan trọng của lời ca, và tại Hội đồng tôn giáo, họ đề nghị âm nhạc nhà thờ phải dùng để minh họa cho lời ca Điều này đánh dấu cho sự khởi đầu của cấu trúc hài hòa giữa lời ca và giai điệu.
Âm nhạc thế tục
Madrigal, những bài hát dành cho một nhóm nhỏ biểu diễn không nhạc đệm, đã trở thành thể loại nhạc thế tục phổ biến nhất Thường nói về tình yêu, madrigal trở thành một phần quan trọng trong các dịp lễ hội đặc biệt Người ta thường hát madrigal trong những bữa tiệc, đám cưới và thường có một đội hợp xướng họa theo Cách hát này vẫn còn phổ biến đến tận ngày nay.
Tác phẩm El Grillo của nhạc sĩ Josquin des Pres là một điển hình về những cách tân âm nhạc trong thời kỳ này.
Những cải cách
Trang 5Từ đầu thế kỷ 16, nhà thờ Tân giáo tách khỏi nhà thờ Công giáo kéo theo những thay đổi mạnh mẽ về mọi mặt trong đời sống xã hội Martin Luther muốn tất cả các tín đồ của ông cùng tham gia vào hoạt động âm nhạc Vì vậy, trong những nhà thờ Tân giáo, người ta sáng tác những bài
thánh ca cho mọi người cùng hát, chứ không chỉ dành cho dàn hợp xướng Phong cách hợp xướng mới này là nền
tảng cho những bài thánh ca ngày nay Những bài thánh ca được viết cho người hát, nhưng 200 năm sau, Bach đã ứng dụng hình thức này vào những tiểu phẩm cho đàn organ.
Có thể nói âm nhạc nhà thờ Thiên Chúa giáo thế kỷ 16
phát triển trên nền tảng của bình ca, còn âm nhạc nhà thờ Tân giáo thế kỷ 17 - 18 phát triển từ thánh ca nhiều bè.
Khí nhạc
Trong thời kỳ Phục hưng, các nhạc sĩ bắt đầu viết phức điệu cho nhạc cụ trình diễn Những bài phức điệu này
thường dành cho các vũ hội trong dinh cơ của tầng lớp quý tộc Ống tiêu (recorder) và đàn lute là 2 nhạc cụ thông dụng nhất Ống tiêu và đàn viol đủ kích cỡ diễn tấu thành từng nhóm gọi là consort Những nhạc cụ khác của thời Phục hưng là đàn lute, kèn shawm, krummhorn, kèn
trumpet và trombone loại nhỏ Ngoài ra, nhạc cụ thường dùng để đệm cho người hát Nhạc sĩ Joan Ambrosia Dalza
đã viết 3 vũ khúc rất nổi tiếng, đó là Tasta la corde,
Ricercar, và Calata.
Các nhạc sĩ tiêu biểu cho thời kỳ Phục hưng:
- Jacob Arcadelt
- Gilles Binchois
- Jacopo da Bologna
- William Byrd (1543-1623)
- Francesca Caccini (1587-1640)
- William Cornysh
- John Dowland
- Guillaume Dufay (c.1400-1474)
- John Dunstable (c.1390-1453)
- Giovanni Gabrieli
- Carlo Gesualdo
- Orlando Gibbons (1583-1625)
- Heinrich Isaac
Trang 6- Orlando di Lasso (1532-1594)
- Cristobal de Morales (c.1500-1553)
- Jacob Obrecht (c.1450-1505)
- Johannes Ockeghem (c.1410-1497)
-Giovanni Pierluigi da Palestrina (c.1525-1594)
- Michael Praetorius
- Josquin des Prez (c.1440-1521)
- Thomas Tallis (c.1505-1585)
- John Taverner
- Tomas Luis de Victoria (1548-1611)
- Thomas Weelkes
- Adrian Willaert
Thời kỳ Baroque (từ năm 1600 đến năm 1750)
Thời kỳ Baroque chiếm một vị trí quan trọng trong lịch sử thế giới Galileo, Kepler và Newton tìm ra những lý thuyết mới để giải thích về vũ trụ Trong âm nhạc, hội họa, kiến trúc và thời trang, những hoa văn trang trí cầu kỳ hoa mỹ trở thành thời thượng Cả phụ nữ và đàn ông đều đội tóc giả và mặc trang phục viền đăngten.
Trong suốt thời kỳ Baroque, các nhạc sĩ tiếp tục phục vụ cho nhà thờ và tầng lớp giàu có Giới tăng lữ và quý tộc thuê mướn nhạc sĩ dưới hình thức bảo trợ Người bảo trợ trả thù lao cho nhạc sĩ theo từng tác phẩm, và có quyền yêu cầu anh ta viết loại nhạc mà họ thích Điều này làm giới hạn quyền tự do sáng tạo của nhạc sĩ.
Những nhà soạn nhạc nổi tiếng trong thời kỳ Baroque gồm Johann Sebastian Bach, George Frederic Handel, Johann Pachelbel, Georg Phillip Telemann, Henry Purcell và
Antonio Vivaldi
Đặc điểm âm nhạc thời kỳ Baroque
Hình thức và thể loại: các vũ khúc rất phổ biến trong thời
kỳ này Ngoài ra còn có prelude, fugue, suite (tổ khúc), toccata và variation (biến tấu) Nhịp đôi và nhịp ba thường được sử dụng.
Hòa âm: 2 hoặc nhiều giai điệu được trình tấu cùng lúc, tạo thành một kết cấu âm nhạc gọi là đối âm Hòa âm
thường xuyên biến hóa Điệu tính chủ yếu dựa trên trưởng
và thứ
Trang 7Đàn phím: Chủ yếu là đàn clavichord, harpsichord, và
organ
Tiết tấu: Nhấn vào phách mạnh, nhịp lấy đà, và thường xuyên thay đổi Nốt móc đơn, móc kép và chùm ba thường được sử dụng.
Phong cách: Dấu chia câu và ký hiệu diễn cảm không được
sử dụng Những câu nhạc nhanh thường được đàn liền
tiếng (legato), những câu chậm hơn được đàn không liền tiếng (nonlegato) Dùng rất nhiều nốt hoa mỹ.
Các xu hướng của nhạc Baroque
Các nhạc sĩ như Johann Sebastian Bach đã tạo ra một xu hướng mới cho nhạc Baroque bằng các bản nhạc phức
điệu, gồm nhiều bè kết hợp và nối tiếp nhau Những giai điệu này thường có các nốt láy rền (trill) và láy nhanh Hợp
âm dùng để đệm cho 1 hoặc nhiều bè được sử dụng nhiều Ngoài ra, các nhạc sĩ bắt đầu dùng các ký hiệu diễn tả
cường độ và tốc độ trong bản nhạc Biểu diễn ứng tác
(improvisation) cũng rất phổ biến, ngay cả trong nhạc nhà thờ Sau cùng, các nhạc sĩ bắt đầu dùng âm nhạc để thể hiện những cảm xúc vui, buồn, giận dữ.
Thanh nhạc
Thời kỳ Baroque chứng kiến sự ra đời của thể loại nhạc kịch (opera) Một vở opera có sự kết hợp của âm nhạc, diễn xuất, cảnh trí, phục trang và đạo cụ Các diễn viên hát theo kịch bản Một số vở opera có tính chất chính kịch (opera seria), một số vở mang sắc thái hài hước (opera buffa) Vở opera đầu tiên là Orfeo của nhạc sĩ Claudio
Monteverdi.
Tương tự opera là thể loại cantata Giống như opera,
cantata gồm những bài hát (aria) và những đoạn hát nói (recitative) xen kẽ nhau Tuy nhiên, trong cantata không
có diễn xuất sân khấu.
Khí nhạc
Trong thời kỳ Baroque, khí nhạc trở thành quan trọng
không kém thanh nhạc Đây là giai đoạn nở rộ của các tác phẩm viết cho kèn flute, oboe, bassoon, trombone,
trumpet, horn, viết cho đàn harpsichord và organ Ống tiêu không còn phổ biến, đàn viol được thay thế bằng
Trang 8violin, viola và cello Trống định âm (timpani) là nhạc cụ
gõ duy nhất dùng trong các opera chính kịch.
Hầu hết các tác phẩm khí nhạc đều gồm vài đoạn hoặc vài chương có tính chất tương phản nhau Concerto là một thể loại tiêu biểu Concerto phát triển vào nửa cuối thế kỷ 17,
do công lao của các nhạc sĩ người Ý như Torelli, Alessandro Scarlatti và Corelli Chỉ trong vòng 25 năm, rất nhiều nhạc
sĩ ở các nước khác đã thành công với thể loại concerto Một trong những concerto nổi tiếng nhất là bản “Bốn
mùa” của Antonio Vivaldi.
Concerto được trình diễn bởi một người hoặc một nhóm nhạc công độc tấu Concerto cho một nhóm trình diễn gọi
là concerto grosso Concerto grosso được viết cho một nhóm nghệ sĩ độc tấu cùng với dàn nhạc, thường gồm 3 chương (nhanh - chậm – nhanh).
Các nhạc sĩ tiêu biểu cho thời kỳ Baroque
Johann Sebastian Bach (1685-1750)
Dietrich Buxtehude
Arcangelo Corelli (1653-1713)
Francois Couperin (1668-1733)
Girolamo Frescobaldi
George Frideric Handel (1685-1759)
Elizabeth-Claude Jacquet de la Guerre (1659-1729)
Jean-Baptiste Lully
Claudio Monteverdi (1567-1643)
Jacopo Peri
Georg Phillip Telemann
Henry Purcell (1659-1695)
Jean-Philippe Rameau (1683-1764)
Alessandro Scarlatti
Heinrich Schutz (1585-1672)
Antonio Vivaldi (1678-1741)