Luận văn thạc sĩ sư phạm lịch sử sử dụng infographic trong dạy học lịch sử việt nam (thế kỉ x xv) ở trường trung học phổ thông chuyên hưng yên

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGÔ THỊ MƠ SỬ DỤNG INFOGRAPHIC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (THẾ KỈ X XV) Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN HƢNG YÊN LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM LỊCH S[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGÔ THỊ MƠ

SỬ DỤNG INFOGRAPHIC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (THẾ KỈ X - XV)

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN HƯNG YÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGÔ THỊ MƠ

SỬ DỤNG INFOGRAPHIC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (THẾ KỈ X - XV)

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN HƯNG YÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ

Mã số: 8.14.01.11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Thế Bình

HÀ NỘI - 2019

LỜI CẢM ƠN

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Thị Thế Bình - người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ trong suốt quá trình tác giả thực hiện luận văn của mình

Tác giả xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa, đặc biệt các thầy

cô thuộc chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tận tình trong quá trình học tập, nghiên cứu tại Khoa

và Trường

trường trung học phổ thông Chuyên Hưng Yên đã tạo điều kiện cho tôi điều tra thực tế

và nhiệt tình giúp đỡ tôi trong việc thực nghiệm sư phạm Cũng xin cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đã cùng chia sẻ, giúp đỡ, động viên tạo mọi điều kiện thuận lợi để tác giả có thể hoàn thành luận văn này

Trong quá trình thực hiện đề tài, không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp để luận văn hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 12 năm 2019

Học viên

Ngô Thị Mơ

DANH MỤC VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Ưu thế của infographic trong dạy học lịch sử ở trường THPT 37 Bảng 1.2 Những biện pháp sử dụng infographic trong dạy học lịch sử ở trường THPT 39 Bảng 1.3 Mức độ hứng thú của học sinh với các cách sử dụng infographic trong dạy học lịch sử ở trường THPT 42 Bảng 1.4 Những hoạt động giáo viên thường tổ chức trong dạy học lịch sử khi sử dụng infographic 43 Bảng 1.5 Mong muốn của học sinh khi giáo viên thiết kế và sử dụng infographic vào dạy học lịch sử 43 Bảng 2.1 Thống kê mức độ hứng thú ở lớp đối chứng và thực nghiệm 87 Bảng 2.2 Bảng thống kê điểm kiểm tra của học sinh lớp đối chứng và lớp thực nghiệm (theo nhóm điểm và tỉ lệ %) 88 Bảng 2.3 Độ chênh lệch điểm kiểm tra giữa lớp thực nghiệm và đối chứng 88

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 1.1 Nhận thức của giáo viên về infographic 36 Biểu đồ 1.2 Mức độ sử dụng infographic của giáo viên 37 Biểu đồ 1.3 Nhận thức của giáo viên về cách phân loại infographic 38 Biểu đồ 1.4 Các hình thức dạy học có sử dụng infographic trong DHLS ở trường THPT chuyên 38 Biểu đồ 1.5 Mức độ hứng thú của học sinh với việc sử dụng infographic trong dạy học lịch sử ở trường THPT 39 Biểu đồ 1.6 Khó khăn của giáo viên khi sử dụng infographic 40 trong dạy học lịch sử ở trường THPT 40 Biểu đồ 1.7 Những thuận lợi khi sử dụng infographic trong dạy học lịch sử ở trườngTHPT 40 Biểu đồ 1.8 Nhận thức của học sinh về infographic 41 Biểu đồ 1.9 Mức độ sử dụng các công cụ trong dạy học lịch sử ở trường THPT 42

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Khả năng ghi nhớ con người thông qua các giác quan 3

Hình 1.2 Thời gian xử lý thông tin của não người 3

Hình 1.3 Infographic về khủng hoảng kinh tế 1929 - 1933 16

Hình 1.4 Infographic về Hiến pháp Hoa Kỳ 1787 19

Hình 1.5 Infographic về Tuyên ngôn độc lập (1776) của nước Mĩ 21

Hình 1.6 Infographic về Chủ tịch Hồ Chí Minh và những đóng góp lớn với tiến trình lịch sử dân tộc 22

Hình 1.7 Infographic về diễn biến chiến tranh giành độc lập 23

của các thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ 23

Hình 1.8 Infographic về Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 24

Hình 1.9 Infographic về Ấn Độ 25

Hình 1.10 Infographic so sánh các quốc gia cổ đại 26

Hình 1.11 Infographic về điều kiện tự nhiên và dân cư Ấn Độ cổ đại 29

Hình 2.1 Infographic về quá trình hình thành và phát triển 54

Hình 2.2 Infographic về cuộc kháng chiến chống Tống (1075 – 1077) 55

Hình 2.3 Infographic về sông Bạch Đằng 56

Hình 2.4 Infographic về các cuộc kháng chiến, khởi nghĩa chống ngoại xâm (X – XV)57 Hình 2.5 Infographic về Lê Thánh Tông 58

Hình 2.6 Infographic về văn minh sông Hồng 62

Hình 2.7 Infographic về sự hưng thịnh của Đại Việt (X – XV) 71

Hình 2.9 Phiếu học tập về sử thi Ramayana 81

Hình 2.10 Phiếu học tập về các vương triều Hồi giáo Ấn Độ 82

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC VIẾT TẮT ii

DANH MỤC BẢNG iii

DANH MỤC BIỂU ĐỒ iv

DANH MỤC HÌNH v

MỤC LỤC vi

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG INFOGRAPHIC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 11

1.1 Cơ sở lí luận của việc sử dụng infographic trong dạy học lịch sử ở trường THPT 11

1.1.1.Quan niệm về infographic và sử dụng infographic trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông 11

1.1.2 Ðặc điểm của infographic 13

1.1.3 Phân loại infographic 20

1.1.4 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng infographic lịch sử ở trường THPT 27

1 2 Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng infographic trong dạy học lịch sử ở trường THPT Chuyên Hưng Yên 30

1.2.1 Khái quát tình hình sử dụng infographic trong các trường phổ thông hiện nay 30

1.2.2 Thực trạng sử dụng infographic trong dạy học lịch sử ở trường THPT Chuyên Hưng Yên 33

1.2.3 Định hướng sử dụng infographic trong dạy học lịch sử ở trường THPT Chuyên Hưng Yên 45

Tiểu kết chương 1 47

CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG INFOGRAPHIC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (TỪ THẾ KỈ X - XV) Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN HƯNG YÊN 48

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung của lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV lớp 10 THPT 48

2.1.1 Vị trí 48

2.1.2 Mục tiêu 48

2.1.3 Nội dung cõ bản của lịch sử Việt Nam (thế kỉ X - XV) có thể và cần thiết sử dụng infographic 50

2.2 Thiết kế infographic theo chủ đề trong dạy học lịch sử Việt Nam (thế kỉ X – thế kỉ XV) 51

2.2.1 Một số yêu cầu khi thiết kế infographic trong dạy học lịch sử 51

2.2.2.Qui trình thiết kế infographic trong dạy học lịch sử ở trường THPT 52

2.2.3 Thiết kế một số infographic trong dạy học lịch sử Việt Nam (thế kỉ X - XV) 54

2.3 Một số yêu cầu khi xác định các biện pháp sử dụng infographic trong dạy học lịch sử Việt Nam (thế kỉ X - XV) 59

2.4 Các biện pháp sử dụng infographic trong dạy học lịch sử Việt Nam (thế kỉ X - XV) ở trường trung học phổ thông Chuyên Hưng Yên 60

2.4.1 Sử dụng infographic khi tạo động cơ và hứng thú học tập cho học sinh 60

2.4.2 Sử dụng infographic khi tổ chức cho học sinh chiếm lĩnh kiến thức mới 63

2.4.3 Sử dụng infographic khi củng cố kiến thức đã học cho học sinh 74

2.4.4 Sử dụng infographic khi kiểm tra hoạt động nhận thức của học sinh 78

2.5 Thực nghiệm sư phạm 83

2.5.1 Mục đích thực nghiệm 83

2.5.2 Ðối tượng,thời gian, địa bàn thực nghiệm sư phạm 83

2.5.3 Nội dung thực nghiệm và phương pháp tiến hành thực nghiệm 84

2.5.4 Kết quả thực nghiệm 85

Tiểu kết chương 2 90

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 91

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hội nghị lần thứ 8 Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (khóa XI) đã thông qua Nghị quyết về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế Ngày 25/12/2018, Bộ giáo dục và Đào tạo chính thức thông qua Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể cho các cấp từ Tiểu học tới THPT Theo đó, tất cả các môn học ở trường phổ thông đều hướng tới việc thực hiện mục tiêu đổi mới nhằm đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp giáo dục và đào tạo thời đại mới

Trong bối cảnh phải thích ứng với thời đại, giáo dục, đặc biệt là giáo dục lịch

sử cũng đang thực hiện đổi mới, không chỉ nhằm cung cấp kiến thức mà còn phải tập trung phát huy được các năng lực của học sinh Tuy nhiên, với lượng thông tin quá lớn yêu cầu học sinh cần ghi nhớ, vận dụng trong các môn học như hiện nay, rõ ràng việc cần có những phương tiện dạy học mới nhằm đơn giản hóa cách thức thể hiện thông tin để hỗ trợ đắc lực cho việc tiếp nhận của người học là một yêu cầu cấp thiết và infographic là một giải pháp hợp lý cho yêu cầu đó Với đặc điểm nổi trội là khả năng tổng hợp, khái quát hóa, tính thẩm mĩ, tính sáng tạo,… infographic có thể trở thành một công cụ, một giải pháp mới, góp phần nâng cao hứng thú và hiệu quả học tập bộ môn Những trang infographic ngắn gọn về nội dung, màu sắc và hình ảnh bắt mắt sẽ thu hút học sinh và hỗ trợ học sinh tốt hơn trong quá trình học tập lịch sử - bộ môn vốn được xem là khó nhớ, khó học vì quá dài và nhiều sự kiện với đại đa số học sinh Mặc dù có nhiều ưu thế nổi trội trong việc truyền tải thông tin,

có tiềm năng trong việc cải thiện hứng thú học tập của học sinh nhưng trên thực tế, nghiên cứu và ứng dụng infographic trong dạy học lịch sử vẫn còn là một vấn đề mới mẻ, chưa được khai thác hiệu quả

Chương trình lịch sử Việt Nam giai đoạn từ thế kỉ X - XV gắn liền với sự thành lập của các triều đại phong kiến với vai trò nền tảng cho sự phát triển của chế

độ phong kiến độc lập Hiểu biết về giai đoạn lịch sử này có vai trò đặc biệt quan trọng để giúp học sinh nhận thức, giải thích các nội dung lịch sử của các giai đoạn tiếp sau đó Không những thế nội dung của lịch sử Việt Nam giai đoạn từ thế kỉ X đến thế kỉ XV có lượng kiến thức lớn, lại có nhiều phần kiến thức hấp dẫn nhưng dung lượng về mặt thời gian dạy học trên lớp lại bị hạn chế Đây là cơ sở để giáo viên có thể tổ chức thiết kế và sử dụng infographic trong dạy học để tối ưu hóa về mặt thời gian và gây hứng thú với người học

Việc sử dụng infographic trong dạy học lịch sử là một giải pháp hiệu quả giúp học sinh học nhanh, nhớ lâu, tổng hợp kiến thức tốt và phát huy cá tính sáng tạo của học sinh, đồng thời đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học lịch sử theo hướng hiện đại, khơi dậy được hứng thú học tập, tư duy sáng tạo của học sinh

Xuất phát từ thực tế trên cùng với điều kiện nghiên cứu của bản thân, chúng

tôi chọn vấn đề: “Sử dụng infographic trong dạy học lịch sử Việt Nam (thế kỉ X -

XV) ở trường trung học phổ thông Chuyên Hưng Yên” để làm đề tài nghiên cứu

luận văn thạc sĩ của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Tài liệu nước ngoài

Nghiên cứu về infographic là nội dung đã được đề cập đến trong một số bài viết, bài nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước Căn cứ vào lịch sử nghiên

cứu vấn đề, có thể kể đến các tác giả tiêu biểu như:

Paul Martin Lester – Giáo sư ở Sở truyền thông, Đại học bang California tại

Fullerton trong nghiên cứu của mình có tựa đề Lý thuyết cú pháp của truyền thông

hình ảnh (2006) đã chỉ ra rằng hình ảnh truyền hình vượt qua mọi biên giới quốc tế,

chúng trở nên dễ hiểu hơn bởi hầu hết mọi người Từ ngữ dễ bị lãng quên, nhưng hình ảnh ở lại trong tâm trí Bởi vì: Từ ngữ và hình ảnh trở thành một phương tiện giao tiếp hiệu quả mạnh mẽ trong tâm trí Trong cuốn sách của mình, Lester cũng

sử dụng dẫn chứng từ nghiên cứu của nhà tâm lý học giáo dục Jerome Bruner của

làm Khi tất cả các thành viên trong xã hội dù ở nhà, ở trường và trong công việc đều học cách sử dụng máy tính để xử lý văn bản và hình ảnh, việc chuyển đổi sẽ được thực hiện từ xem thụ động sang sử dụng chủ động Từ ngữ và hình ảnh sẽ trở thành một phương thức giao tiếp mạnh mẽ và đáng nhớ

Hình 1.1 Khả năng ghi nhớ con người thông qua các giác quan

(Nguồn: Lester, P.M., 2006)

Hình 1.2 Thời gian xử lý thông tin của não người

(Nguồn: Lester, P.M., 2006)

Daniel Adams trong bài viết “What Are Infographics and Why Are They

Important?” (2011) có đề cập đến 2 nội dung chính: Infographic là gì và tại sao

chúng quan trọng? Từ khái niệm infographic, tác giả tập trung phân tích những ưu điểm của infographic, nhấn mạnh sự cần thiết của việc sử dụng infographic trong

cuộc sống hiện nay bởi “người đọc dẫn lối sống bận rộn nhịp độ nhanh không có

nhiều thời gian để giải thích dữ liệu, và vì vậy những cách thức truyền đạt thông tin sáng tạo cần phải được khám phá Infographic truyền đạt thông tin chính một cách nhanh chóng Họ thu hút sự chú ý và duy trì trọng tâm của độc giả”

Kim Eun Sook trong bộ sách Lược sử thế giới bằng tranh, NXB Dân trí, Hà Nội, 2017 đã biên soạn gồm 7 tập với tinh thần “học mà vui cùng infographic” Trong lời đề dẫn, tác giả có khẳng định: “việc học lịch sử sẽ trở nên vô cùng nhàm

chán nếu chúng ta bị buộc phải ghi nhớ thụ động hàng hàng, dãy dãy những con số,

sự kiện, những đánh giá chủ quan của người khác… Trí não chúng ta cũng sẽ lười

đi vì đã có người khác nghĩ hộ mình Phương pháp dạy lịch sử theo kiểu “truyền đạt – ghi nhớ” dần dà sẽ khiến ta không còn hứng khởi” [38, tr 3] Theo tác giả,

“chiếc chìa khóa vàng mở cánh cửa thời gian, tìm về “lịch sử của tất cả chúng ta” –

lịch sử thế giới” chính là infographic Nhờ infographic với “phương pháp chủ động

tư duy, “bạn sẽ có hết thảy những hình dung sống động về quá khứ qua những lời dẫn dắt thú vị, những hội thoại sinh động, những bức tranh tả thực… Từ đó, tự bản thân bạn sẽ có những đánh giá, cảm nhận của riêng mình” [38, tr 3]

Ximena Vengoechea thực hiện bộ sách Muốn học giỏi Lịch sử không? Tớ

cho cậu mượn vở, NXB Thế giới, Hà Nội, 2018 với mong muốn trở thành cẩm nang

giúp học sinh phổ thông trung học học tốt hơn môn Lịch sử Thế giới Bộ sách gồm

ba tập do các dịch giả Mai Nguyễn, Huyền Phạm chuyển ngữ Mặc dù bộ sách không động chạm đến khái niệm infographic nhưng cách thức thể hiện trong nội dung 3 tập sách lại sử dụng những nguyên lý khi xây dựng infographic Mỗi trang sách giống như một infographic với các nội dung đưa ra đều là những ý chính, những thông tin, dữ liệu nổi bật kết hợp với tranh vẽ minh họa, các bản đồ, niên biểu, sơ đồ… Tác giả cũng dụng tâm phân màu cho những nội dung khác nhau để

hỗ trợ trí nhớ và duy trì hứng thú với người đọc: với những từ khóa quan trọng được

tô màu vàng, các khái niệm lịch sử đều giản lược, dễ hiểu, đóng khung và được tô

Như vậy, việc sử dụng infographic đã được đề cập đến trong nhiều công trình nghiên cứu như một phương pháp mới trong hệ thống hóa thông tin, thậm chí được ứng dụng trong dạy học các môn ở trường THPT Tuy nhiên, chưa có một công trình nghiên cứu chính thức nào đề cập đến việc ứng dụng infographic vào quá trình dạy học lịch sử nhằm nâng cao hiệu quả bài học và phát huy năng lực của học sinh trong học tập lịch sử

2.2 Tài liệu trong nước

Bên cạnh các tác giả nước ngoài, việc nghiên cứu, tìm hiểu và ứng dụng infographic cũng là vấn đề được các học giả trong nước quan tâm Trong đó có thể

kể đến:

Huỳnh Phẩm Dũng Phát, Trần Thị Hoa Lan, Nguyễn Thị Thanh Thùy, Sử

dụng Piktochart thiết kế infographic phục vụ giảng dạy địa lí, tạp chí Khoa học

trường ĐHSP TP Hồ Chí Minh, 2016 Trong bài viết bày, tác giả có khẳng định: Infographic sẽ là một phương tiện hỗ trợ đắc lực cho bộ môn Địa lí sau này để giáo viên cung cấp và học sinh khai thác thông tin tích cực Các dữ liệu sẽ được chọn lọc

và thiết kế theo mục tiêu định trước Với mỗi vấn đề, infographic có thể chọn lựa nhiều hướng tiếp cận khác nhau nên hoàn toàn có thể sử dụng infographic để phát huy cá tính sáng tạo riêng của học sinh trong quá trình tự học

Nhật Anh trong bài viết giới thiệu về Infographic – bức tranh thay ngàn lời

nói (2014) trên tạp chí STINFO do Trung tâm thông tin KH&CN thành phố Hồ Chí

Minh – Sở KH&CN thành phố Hồ Chí Minh xuất bản năm 2014 đã khẳng định: Khi con người càng tiêu tốn nhiều thời gian vào biển thông tin tràn ngập trên mạng thì vai trò của infographic càng trở nên quan trọng Infographic trở thành tâm điểm chú

ý như một cách để truyền những ý tưởng và thông tin phức tạp Như chính tên gọi của bài viết, tác giả đã phân tích chi tiết những ưu điểm làm nên điểm mạnh vượt trội của infographic, đồng thời chỉ ra cả những điểm hạn chế của công cụ này

Hội thảo Ứng dụng Infographic trong giảng dạy lịch sử kiến trúc của trường

Đại học Kiến trúc TP.Hồ Chí Minh ngày 7/10/2017 Tại hội thảo, ThS.KTS Nguyễn Ngọc Sơn - giảng viên bộ môn Lý luận và lịch sử kiến trúc khẳng định: