Đề cương nghị định thư thứ 2 iccpr

Đề án triển khai đề tài nghiên cứu về Nghị định thư tùy chọn thứ hai của Công ước ICCPR 1 Tên đề tài “Nghị định thư tùy chọn thứ hai của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính tr[.]

Đề án triển khai đề tài nghiên cứu về Nghị định thư tùy chọn thứ hai của Công ước ICCPR

1 Tên đề tài: “Nghị định thư tùy chọn thứ hai của Công ước quốc tế về các quyền

dân sự và chính trị với mục tiêu xóa bỏ hình phạt tử hình và khả năng tham gia của Việt Nam.”

2 Sự cần thiết:

Hình phạt tử hình là một khái niệm pháp lý được đề cập trong khoa học pháp lý nói chung và khoa học luật hình sự nói riêng Đây là hình phạt nghiêm khắc nhất nhằm trừng trị những tội phạm đặc biệt nguy hiểm cho xã hội Trong lịch sử, hình phạt tử hình đã được áp dụng ngay từ buổi sơ khai hình thành hệ thống nhà nước

và pháp luật Ngày nay, hình phạt tử hình vẫn được áp dụng tại nhiều quốc gia trên thế giới không phân biệt về trình độ phát kinh tế - xã hội

Mặc dù vậy, trong những năm gần đây, hình phạt tử hình đang gây nhiều tranh cãi trên phạm vi quốc tế Hiện có hai luồng ý kiến về vấn đề này: duy trì hay bãi bỏ hình phạt này Những tranh cãi này xoay quanh hai chủ đề chính: tính đạo đức và tính pháp lý của hình phạt tử hình Dù còn thiếu sự đồng thuận, nhưng xu thế chung của thế giới hiện nay là giảm dần, tiến tới xóa bỏ hình phạt tử hình Đối với những quốc gia chưa có lộ trình cụ thể xóa bỏ hình phạt này trong tương lai gần thì cũng có xu hướng cải cách phương thức thi hành án sao cho hình phạt này trở nên nhân đạo hơn

Để đạt được những tiến bộ kể trên, Liên Hợp quốc (LHQ) đã đóng vai trò quan trọng với tư cách là tác nhân thúc đẩy xu thế giảm dần, tiến tới xóa bỏ hình phạt tử hình Ngày 15 tháng 12 năm 1989, Nghị định thư tùy chọn thứ hai của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (sau đây gọi là Nghị định thư tùy chọn thứ

2 ICCPR) với mục tiêu xóa bỏ hình phạt tử hình được Đại hội đồng LHQ thông qua tại New York (Có hiệu lực từ ngày 11 tháng 7 năm 1991) Hiện nay, số lượng thành viên của Nghị định thư này là 88 quốc gia Việc Đại Hội đồng (LHQ) thông qua nghị định thư này đã chứng tỏ quyết tâm vận động các quốc gia giảm, hoãn áp dụng và tiến tới xóa bỏ hình phạt tử hình Rộng hơn nữa, thông qua Nghị định thư tùy chọn thứ hai ICCPR và Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR), LHQ còn cho thấy mục tiêu bảo đảm tiến trình tố tụng công bằng và đối

xử nhân đạo với tử tù

Không nằm ngoài xu thế trên, Việt Nam trong những năm gần đây đang cải cách luật hình sự theo hướng giảm dần phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đối với các loại tội phạm Cụ thể:

- Bộ luật hình sự (BLHS) 1985 (qua các lần sửa đổi) quy định 44 điều luật có hình phạt tử hình;

- BLHS 1999 (qua các lần sửa đổi) đã giảm xuống còn 22 điều luật có hình phạt tử hình;

- BLHS 2015 (qua 01 lần sửa đổi) tiếp đà giảm xuống còn 18 điều luật có hình phạt tử hình

Với xu thế cải cách tư pháp kể trên, khả năng Việt Nam gia nhập Nghị định thư tùy chọn thứ hai ICCPR trong tương lai là hoàn toàn có thể Đề tài này được lựa chọn nghiên cứu nhằm mục đích làm rõ vấn đề về hình phạt tử hình, vai trò của Nghị định thư tùy chọn thứ hai ICCPR trong việc thúc đẩy bãi bỏ hình phạt tử hình

và khả năng gia nhập của Việt Nam trong tương lai Đây cũng là một cơ hội tăng cường hợp tác quốc tế về tư pháp giữa Việt Nam và các quốc gia thành viên công ước nói chung, CHLB Đức nói riêng nhằm làm sáng tỏ vấn đề trên

3 Mục đích, yêu cầu

3.1 Mục đích

- Cung cấp nghiên cứu lý luận chuyên sâu về cơ sở hình thành, nội dung chính

và giá trị pháp lý của Nghị định thư tùy chọn thứ hai;

- Làm rõ mục tiêu mà Nghị định thư tùy chọn thứ hai hướng tới nhằm xóa bỏ hình phạt tử hình tại các quốc gia trên thế giới;

- Nghiên cứu thực tiễn bối cảnh pháp lý của Việt Nam Từ đó đưa ra nhận định

về khả năng tham gia của Việt Nam với Nghị định thư tùy chọn thứ hai

3.2 Yêu cầu

Để hoàn thành những mục tiêu kể trên, đề tài sẽ tập trung giải quyết các yêu cầu nhiệm vụ sau:

- Xác định cơ sở pháp lý, chính trị hình thành Nghị định thư tùy chọn thứ hai;

- Phân tích cách tiếp cận của các quốc gia thành viên Nghị định thư tùy chọn thứ hai trong việc đặt ra mục tiêu xóa bỏ hình phạt tử hình;

- Đánh giá chung về hiệu quả thực thi của Nghị định thư tùy chọn thứ hai;

- Đánh giá khả năng gia nhập của Việt Nam với Nghị định thư tùy chọn thứ hai dựa trên nghiên cứu thực tiễn bối cảnh pháp lý của Việt Nam

4 Kết quả đầu ra: Sách chuyên khảo song ngữ Anh – Việt độ dài 100 trang

5 Nội dung đề tài

- Nội dung 1 Những vấn đề lý luận về xóa bỏ án tử hình

1.1 Khái niệm và lịch sử của hình phạt tử hình

1.1.1 Khái niệm

Tử hình là một hình phạt phổ biến trên khắp các nền pháp luật trên thế giới Đối với các quốc gia phương Tây, thuật ngữ “hình phạt tử hình” được bắt nguồn từ tiếng Latin “caput” (cái đầu) Thuật ngữ có hàm ý việc

áp dụng hình phạt sẽ tước đoạt “cái đầu” hay chính là tính mạng của người bị áp dụng hình phạt Tại nền văn minh Trung Hoa, “Tử hình” có thể giải nghĩa là hình phạt chết Như vậy, ta có thể thấy dù trong ngôn ngữ nào, thuật ngữ “Tử hình” cũng nhằm nói tới hình phạt tước đi tính mạng của người bị phạt

Tại Việt Nam, khái niệm “Tử hình” được quy định tại Khoản 1 Điều 40

Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi bổ sung 2017); khái niệm “Thi hành án tử hình” được quy định tại Khoản 5 Điều 3 Luật thi hành án hình sự 2019

1.1.2 Lịch sử của hình phạt tử hình

Việc xác định được chính xác thời điểm hình phạt tử hình xuất hiện là bất khả thi Tuy vậy, bằng cách nghiên cứu những thư tịch cổ của nhân loại, chúng ta có thể thấy, hình phạt tử hình xuất hiện ngay từ buổi bình minh của văn minh nhân loại

Chứng minh cho điều này, hình phạt tử hình đã xuất hiện trong những bộ luật cổ xưa nhất thế giới như Bộ luật Hamurabi, Đạo luật 12 bảng,…

1.2 Tranh luận về hình phạt tử hình

1.2.1 Ý kiến đồng tình duy trì hình phạt tử hình

Duy trì hay bãi bỏ hình phạt tử hình là vấn đề gây tranh cãi trên thế giới

Ý kiến đồng tình duy trì hình phạt tử hình dựa trên những luận điểm sau:

• Hình phạt tử hình là hình phạt nghiêm khắc nhất trong hệ thống hình phạt đối với tội phạm Đặc biệt, đối với những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, người phạm tội không còn khả năng cải tạo nhân phẩm, việc áp dụng hình phạt tử hình sẽ giảm bớt nguy cơ xấu với xã hội trong tương lai;

• Hình phạt tử hình mang ý nghĩa răn đe đối với những người có ý định phạm tội trong tương lai Điều này thể hiện chức năng giáo dục của pháp luật Theo đó, trước khi thực hiện một hành vi phạm tội đặc

biệt nghiêm trọng, họ sẽ phải cân nhắc nếu biết rằng hành vi phạm tội của mình có thể dẫn tới hình phạt tử hình

• Hình phạt tử hình là sự bù đắp công lý cho người bị hại và gia đình người bị hại Trong lịch sử nhân loại, “Luật công bình” hay công lý

“Nợ máu phải trả bằng máu” luôn là một trong những quy tắc để xây dựng hệ thống pháp luật Theo đó, đối với những hành vi phạm tội có tính chất man rợ, người tội phạm sẽ phải chịu hình phạt cao nhất là

tử hình Một số quan điểm còn cho rằng tha tội chết cho những kẻ phạm tội giết người là hành động phỉ bang đến nạn nhân và gia đình họ

1.2.2 Ý kiến phản đối duy trì hình phạt tử hình

Ý kiến phản đối duy trì hình phạt tử hình dựa trên những luận điểm sau:

• Duy trì hình phạt tử hình trên thực tế không làm giảm tỉ lệ tội phạm đặc biệt nghiêm trọng;

• Việc thi hành án tử hình đối với người phạm tội không đem lại niềm

an ủi cho người bị hại và gia đình bởi không ai có thể thanh thản khi hành động “nợ máu phải trả bằng máu”;

• Đối với mọi hệ thống pháp luật trên thế giới, luôn luôn có kẽ hở mà từ

đó xuất hiện các bản án oan sai Vì vậy, nếu người phạm tội phải chịu mức án tử hình thì họ sẽ không bao giờ có cơ hội được tái hòa nhập với cộng đồng Ngược lại, nếu bãi bỏ hình phạt tử hình, người phạm tội khi được minh oan sẽ vẫn còn cơ hội tái hòa nhập với cuộc sống xã hội

1.3 Vấn đề xóa bỏ hình phạt tử hình – Xu hướng chung của thế giới?

Số liệu cho thấy hiện nay, 103 quốc gia đã bãi bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình, 65 quốc gia vẫn duy trì hình phạt tử hình, 6 quốc gia bãi bỏ hình phạt tử hình hình cho những tội phạm thông thường (chỉ áp dụng tử hình với tội ác chiến tranh), và 30 quốc gia vẫn duy trì hình phạt tử hình nhưng

đã lâu không áp dụng trên thực tế

Như vậy có thể thấy, xu hướng hiện nay là hạn chế, dần tiến tới loại bỏ hình phạt tử hình khỏi hệ thống pháp luật

- Nội dung 2 Nghị định thư tùy chọn thứ hai của Công ước quốc tế về các

quyền dân sự và chính trị – Công cụ pháp lý quốc tế nhằm xóa bỏ án tử hình

2.1 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị – Công cụ pháp

lý quốc tế bảo vệ quyền được sống của mỗi cá nhân

• Điều 6 ICCPR quy định về quyền được sống của mỗi cá nhân

• Ủy ban công ước đã đưa ra nhiều khuyến nghị liên quan đến việc hướng tới bãi bỏ hình phạt tử hình

2.2 Nghị định thư tùy chọn thứ hai của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị – Mục tiêu xóa bỏ hình phạt tử hình

• Nội dung của Nghị định thư tùy chọn thứ hai

• Việc áp dụng công ước của các quốc gia thành viên

- Nội dung 3 Thực tiễn bối cảnh pháp lý và khả năng gia nhập của Việt Nam

vào Nghị định thư tùy chọn thứ hai của Công ước quốc tế về các quyền dân sự

và chính trị

3.1 Bối cảnh pháp luật Việt Nam và việc duy trì hình phạt tử hình

• Tình hình tội phạm tại Việt Nam liên quan đến hình phạt tử hình

• Quan điểm của Nhà nước Việt Nam về hình phạt tử hình

3.2 Hình phạt tử hình trong pháp luật Việt Nam

• Lịch sử pháp điển hóa về hình phạt tử hình trong BLHS qua các thời kỳ tại Việt Nam

• Quy định của BLHS, Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật thi hành án hình sự về hình phạt tử hình tại Việt Nam

3.3 Đánh giá khả năng Việt Nam tham gia Nghị định thư tùy chọn thứ hai của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị

• Xu hướng giảm dần hình phạt tử hình qua từng thời kỳ pháp điển hóa

• Đánh giá khả năng Việt Nam tham gia Nghị định thư tùy chọn thứ hai