43 Nguyễn Thị Thoa 14111972.Docx

1 TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC & MẦM MON BÀI TẬP LỚN MỘT SỐ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC DẠY HỌC YẾU TỐ HÌNH HỌC LỚP 4 THEO HƯỚNG TIẾP CẬN HOẠT ĐỘNG Tên học phần Phương pháp NCKH chuyên ngành[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC & MẦM MON

-BÀI TẬP LỚN

MỘT SỐ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC DẠY HỌC YẾU TỐ HÌNH HỌC

LỚP 4 THEO HƯỚNG TIẾP CẬN HOẠT ĐỘNG

Tên học phần: Phương pháp NCKH chuyên ngành GDTH

Mã học phần: LLP203

Mã lớp: K19 DLCTHA4 Học kì II, năm học 2021-2022

Phú Thọ, tháng 3 năm 2023

Điểm kết luận của bài thi Số phách

(Do HĐ chấm thi ghi)

Số phách

(Do HĐ chấm thi ghi)

Họ và tên SV: Nguyễn Thị ThoaNgày, tháng, năm sinh: 14/11/1972Tên lớp: K19 ĐHLT TIỂU HỌC

Họ, tên và chữ ký của giảng viên

thu bài thi

Mục lụ

c

CÁC TỪ VÀ CỤM TỪ QUY ĐỊNH VIẾT TẮT TRONG ĐỀ TÀI 5

MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài: 6

2 Mục đích nghiên cứu: 7

3 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu: 8

3.1 Khách thể nghiên cứu: 8

3.2 Đối tượng nghiên cứu: 8

6 Phương pháp nghiên cứu: 8

6.1Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận: 8

6.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: 8

6.3 Nhóm phương pháp thống kê toán học: 9

7 Giới hạn, phạm vi nghiêm cứu 9

a Giới hạn nghiên cứu 9

7.2 Phạm vi nghiên cứu 9

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 10

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 10

1.2 Tiếp cận hoạt động trong dạy học 12

1.2.1 Định nghĩa về “Tiếp cận” 12

1.2.2 Tiếp cận hoạt động là gì? 12

1.2.3 Tiếp cận hoạt động trong dạy học 13

1.3 Đặc điểm nhận thức của HS lớp 4 13

1.3.1 Về mặt nhận thức của HS lớp 4 13

1.3.2 Về mặt nhận thức YTHH của HS lớp 4 14

1.4 Nội dung YTHH trong chương trình SGK Toán 4 15

1.4.1 Đặc điểm cấu trúc nội dung YTHH trong SGK Toán 4 15

1.4.2 Nội dung cụ thể 17

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC DẠY HỌC YẾU TỐ HÌNH HỌC Ở LỚP 4 THEO HƯỚNG TIẾP CẬN HOẠT ĐỘNG 18

2.1 Một số nguyên tắc xây dựng các biện pháp 18

Nguyên tắc 1: Đáp ứng mục tiêu dạy học môn Toán ở Tiểu học: 18

Nguyên tắc 2: Đảm bảo tính khoa học: 18

2.2 Một số biện pháp tổ chức dạy học YTHH ở lớp 4 theo hướng tiếp 19

cận hoạt động 19

2.2.1 Biện pháp 1: Tổ chức các hoạt động dạy học YTHH dựa trên con 19

đường khảo sát bằng quy nạp 19

2.2.2 Biện pháp 2: Xây dựng các tình huống dạy học nhằm hình thành động cơ học tập cho HS trong hoạt động tìm tòi tri thức 24

2.2.3 Biện pháp 3: Tổ chức các hoạt động dạy học dựa trên cơ sở toán học của những khái niệm, tính chất, quan hệ hình học 29

2.2.4 Biện pháp 4: Rèn luyện cho HS các thao tác tư duy (phân tích, tổng hợp, khái quát hoá, trừu tượng hoá, tưởng tượng không gian…) thông qua một số hoạt động mở rộng bài toán 31

2.2.5 Biện pháp 5: Tổ chức cho HS thực hiện những hoạt động hình học (cắt, ghép hình, vẽ hình, phân tích - tổng hợp hình,…) tương thích với mục tiêu và nội dung bài học 33

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2: 34

Chương 3 35

THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 35

3.1 Mục đích thực nghiệm 35

3.2 Nội dung thực nghiệm 35

3.3 Phương pháp thực nghiệm 35

3.3.1 Chọn trường, lớp TN 35

3.3.2 Bố trí TN 35

3.3.3 Kiểm tra, đánh giá HS 35

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm và biện luận 35

3.4.1 Phân tích kết quả học tập của học sinh 35

3.4.2 So sánh sự tiến bộ của HS lớp TN với lớp ĐC 35

TÀI LIỆU THAM KHẢO 36

CÁC TỪ VÀ CỤM TỪ QUY ĐỊNH VIẾT TẮT TRONG ĐỀ TÀI

Bộ GD&ĐT: Bộ Giáo dục và Đào tạo

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Nghị quyết của Đại hội Đảng lần thứ IV đã ra quyết định số 14 – NQTƯ về cảicách giáo dục với tư tưởng: “Xem giáo dục là bộ phận quan trọng của cuộc cách mạng tưtưởng; Thực thi nhiệm vụ chăm sóc và giáo dục thế hệ trẻ từ nhỏ đến lúc trưởng thành;Thực hiện tốt nguyên lý giáo dục học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sảnxuất, nhà trường gắn liền với xã hội”

Đại hội Đảng lần thứ X tiếp tục khẳng định: “Giáo dục và đào tạo cùng với khoahọc và công nghệ là quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động lực thúc đẩy công nghiệphóa, hiện đại hóa đất nước; Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện; đổi mới cơ cấu tổchức, cơ chế quản lí, nội dung phương pháp dạy học;(…); tạo nhiều khả năng, cơ hộikhác nhau cho người học…”

Luật giáo dục nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 2005 đã quy định:

“Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”

(chương I, điều 4)

Như vậy, quy định này hoàn toàn phù hợp với định hướng đổi mới phương phápdạy học (PPDH): Theo định hướng chung của các PPDH Toán Tiểu học là dạy học trên

cơ sở tổ chức và hướng dẫn các hoạt động học tập tích cực, chủ động, sáng tạo của HS

GV phải tổ chức, hướng dẫn cho HS hoạt động học tập với sự trợ giúp đúng mức và đúnglúc để từng HS (hoặc từng nhóm HS) tự phát hiện và giải quyết vấn đề của bài học, tựchiếm lĩnh nội dung học tập rồi thực hành, vận dụng các nội dung đó theo năng lực cánhân của HS Định hướng này có thể hiểu vắn tắt là học tập trong hoạt động và bằng hoạtđộng Nhìn chung, tư tưởng chủ đạo của phương pháp đổi mới là: tập trung vào các hoạtđộng của trò; trò tự nghiên cứu, tìm tòi, khám phá; tăng cường giao lưu giữa trò và trò

Tư tưởng này vừa phù hợp với quan điểm của tâm lí học, cho rằng hoạt động có ảnhhưởng trực tiếp tới sự hình thành và phát triển nhân cách, vừa phù hợp với luận điểm cơbản của giáo dục học Mac-xit: Con người phát triển trong hoạt động và học tập diễn ratrong hoạt động

Lí thuyết hoạt động (LTHĐ) được hình thành từ những năm 1930, đạt đỉnh cao vàonhững năm 1970 Đại diện cho cách tiếp cận này là các nhà tâm lí học Nga như:A.N.Leonchiep, L.X.Vưgotxki, X.L.Rubinstein, Piaget,…Và được các nhà nghiên cứutoán học ở nước ta vận dụng vào dạy học ở trường phổ thông như: GS Đào Tam (CB) –

Lê Hiển Dương với nội dung “Tiếp cận Lí thuyết hoạt động trong nghiên cứu và thựchành dạy học Toán ở trường Đại học và trường phổ thông”; ThS Trần Thị Kim Cúc với

đề tài “Hình thành kĩ năng soạn giáo án cho sinh viên”; PGS.TS Nguyễn Văn Khôi với

đề tài “ Sử dụng phương tiện và kĩ thuật dạy học theo hướng tương tác trong dạy học kĩthuật”; Chu Hương Ly với đề tài luận văn Thạc sĩ “Góp phần phát triển tư duy cho họcsinh Trung học phổ thông thông qua dạy học một số nội dung phương trình”; Lê ThịThảo Dịu với nội dung dạy học “Tổ chức hoạt động học tập ở Mầm non”;…Các đề tàiđều lấy quan điểm hoạt động làm cơ sở, làm nền tảng để hình thành phương pháp dạyhọc, hình thành các kĩ năng cần thiết cho người học Chẳng hạn như: bồi dưỡng cho sinhviên năng lực tiếp cận LTHĐ trong nghiên cứu và giảng dạy Toán; kĩ năng soạn giáo áncho sinh viên; tăng cường thái độ tích cực nhận thức cho HS trung học phổ thông; pháttriển sự sáng tạo, tính độc lập của trẻ mẫu giáo;… Qua đó cho thấy LTHĐ được vậndụng vào các cấp học, từ Mầm non cho đến Đại học Như vậy, việc vận dụng LTHĐ vàolĩnh vực dạy học thực sự rất cần thiết Tuy nhiên, việc vận dụng lí thuyết này vào dạy học

ở Tiểu học, cụ thể là mạch Yếu tố hình học (YTHH) vốn chưa được đi sâu nghiên cứu Trong bốn mạch nội dung của môn Toán ở Tiểu học là Số học, YTHH, Yếu tố đạilượng và Giải toán có lời văn, chúng tôi chọn nghiên cứu mạch kiến thức YTHH ở lớp 4

vì YTHH phát huy thế mạnh của LTHĐ Thêm vào đó Toán 4 mở đầu cho giai đoạn hai(giai đoạn các lớp 4, 5), giai đoạn chuyên sâu hơn giai đoạn một (các lớp 1, 2, 3) Ở giaiđoạn này, HS được tiếp thu kiến thức ở mức khái quát hơn, tăng hoạt động thực hành –vận dụng

Nhận thức tầm quan trọng trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài “Một số biện

pháp tổ chức dạy học yếu tố hình học ở lớp 4 theo hướng tiếp cận hoạt động” nhằm giúp

phát triển năng lực hoạt động Toán, rèn tư duy suy luận lôgic cho HS, góp phần nâng cao

chất lượng dạy học Toán ở Tiểu học

- Giúp GV và HS đổi mới cách dạy và học hình học lớp

3 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

3.1 Khách thể nghiên cứu:

HS lớp 4 trường tiểu học Hợp Nhất, huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ

3.2 Đối tượng nghiên cứu:

Một số biện pháp tổ chức dạy học YTHH ở lớp 4 theo hướng tiếp cận hoạt động

4 Giả thuyết nghiên cứu.

Nếu xây dựng được một số biện pháp tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 4 thì sẽ nâng cao năng lực sử dụng tư duy, từ đó nâng cao chất lượng dạy học môn Toán lớp 4

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về các biện pháp tổ chức dạy học YTHH lớp 4 theo hướngtiếp cận hoạt động

- Nghiên cứu thực trạng dạy học YTHH lớp 4 ở một số trường Tiểu học

- Đề xuất một số biện pháp tổ chức dạy học YTHH lớp 4 theo hướng tiếp cận hoạtđộng

- Kiểm nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng tính hiệu quả của các biện pháp

mà đề tài đã đề xuất

6 Phương pháp nghiên cứu:

6.1Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận:

- Phương pháp phân loại – hệ thống hóa lý thuyết

- Phương pháp cụ thể hóa lý thuyết

6.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

- Phương pháp thực nghiệm

6.3 Nhóm phương pháp thống kê toán học:

- Thống kê các số liệu thu được làm cơ sở kiểm tra tính khả thi của giảthuyết khoa học đặt ra

7 Giới hạn, phạm vi nghiêm cứu

a Giới hạn nghiên cứu

- Các bài toán liên quan yếu tố hình học lớp 4

7.2 Phạm vi nghiên cứu

Do điều kiện và khả năng có hạn nên trong đề tài, chúng tôi tập trung nghiên cứu

Một số biện pháp tổ chức dạy học yếu tố hình học ở lớp 4 theo hướng tiếp cận hoạt động

tại Trường Tiểu học Hợp Nhất, Đoan Hùng, Phú Thọ năm học 2022 -2023

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Tìm hiểu các công trình nghiên cứu về LTHĐ của một số nhà nghiên cứu:

* Ở nước ngoài:

 Ph.Ăngghen viết: “Lao động đã sáng tạo ra con người.” Hoạt động là phương thứctồn tại của con người Và thông qua hoạt động con người nhận thức được các thuộc tính

và quy luật của sự vật, tự tạo cho mình hình ảnh tâm lí vững chắc về thế giới khách quan

và hình thành chính bản thân mình như một nhân cách [1, Tr 44]

 A.N Lêonchiep: “Hoạt động của chủ thể do sự phản ánh tâm lí về thực tại làmtrung giới và điều tiết Cái xuất hiện trong thế giới đối tượng như là động cơ, mục đích

và điều kiện hoạt động đối với chủ thể và bản thân chủ thể, cần phải được chủ thể trigiác, hình dung, hiểu biết, lưu giữ và tái hiện lại trong trí nhớ bằng cách này hay cáchkhác.” [1, Tr 140]

 Theo Jean Piaget: “Trẻ em được phú cho tính hoạt động thực sự và giáo dụckhông thể thành công nếu không sử dụng và không thực sự kéo dài tính hoạt động đó”[45]

 B.D Elcônin cho rằng: GV không chỉ dạy tri thức khoa học mà còn phải dạy trẻcách học Với quan điểm này phải hình thành các hành động cho trẻ Hành động phântích, hành động mô hình hoá, hành động cụ thể hoá… [16, Tr 202]

Từ các quan điểm của các nhà tâm lí học trên cho thấy: Con người làm ra chính bảnthân mình bằng lao động và hoạt động xã hội Toàn bộ đời sống tâm lý, ý thức của conngười là sự phản ánh thực tiễn đời sống vật chất của nó Tâm lý ý thức được hình thành

và được biểu hiện qua hoạt động, mà trước hết là lao động sản xuất và hoạt động xã hội.Vận dụng vào dạy học, việc học tập của HS có bản chất là hoạt động, bằng hoạt động vàthông qua hoạt động tích cực của bản thân mà chiếm lĩnh kiến thức, biến những tri thứccủa nhân loại thành tri thức của bản thân và nhờ vào hoạt động học tập không ngừng, HStiếp tục hoàn thiện tri thức và nhân cách cho bản thân

* Ở trong nước:

 Theo Nguyễn Bá Kim: “PPDH cần hướng vào việc tổ chức cho người học học tậptrong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo.” [11, Tr 125]

 Theo Phan Trọng Ngọ về quan điểm dạy học hiện đại thì người dạy với sứ mạng

là nhà tổ chức, hướng dẫn, điều khiển hoạt động học của người học Là người tham vấn,người trợ giúp hoạt động học của người học Còn người học là chủ thể tích cực, năngđộng sáng tạo trong quá trình học Quá trình dạy học là sự tác động hai chiều giữa hoạtđộng dạy của người dạy và hoạt động học của người học [18]

 Nguyễn Thanh Hưng: “ PPDH là một hệ thống các tác động liên tục của ngườidạy nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của người học để người học lĩnh hộivững chắc các thành phần của nội dung giáo dục nhằm đạt được mục tiêu đã định” [10,Tr22]

Các tác giả đã khái quát quá trình dạy học thực chất là quá trình thực hiện một chuỗicác hoạt động dạy và hoạt động học GV với vai trò là người hướng dẫn, điều khiển hoạtđộng học của HS giúp cho các em tự giác, tích cực hoạt động trong quá trình chiếm lĩnhtri thức

Bên cạnh đó, còn có một số đề tài vận dụng LTHĐ vào dạy học như:

- GS Đào Tam (Chủ biên) – TS Lê Hiển Dương với nội dung “Tiếp cận Lí thuyếthoạt động trong nghiên cứu và thực hành dạy học Toán ở trường Đại học và trường phổthông” [20, Tr5] Tác giả đã đề cập những vấn đề sau:

Khái quát một số kiến thức cơ bản về LTHĐ; Từ đó, tác giả đề xuất một số cách rènluyện cho học sinh, sinh viên năng lực nắm các khái niệm, quan hệ toán học, năng lựckhai thác tiềm năng sách,…; Cuối cùng là ý kiến về việc cần chú ý hơn đến các biệnpháp rèn luyện các năng lực mà tác giả đã đề xuất

- PGS.TS Nguyễn Văn Khôi với đề tài: “Sử dụng phương tiện và kĩ thuật dạy họctheo hướng tương tác trong dạy học kĩ thuật” [44] Tác giả đã vận dụng quan điểm hoạtđộng làm cơ sở cho việc xây dựng kĩ thuật dạy học theo hướng tương tác trong dạy học

kĩ thuật Bởi theo tác giả hoạt động chính là sự tương tác giữa chủ thể với đối tượng hoạt

động thông qua phương tiện Vậy nên, hoạt động dạy học chính là điều kiện để sự tươngtác có thể xảy ra, không có hoạt động thì không có sự tương tác

- Vũ Thị Huyền là GV trường Tiểu học Thổ Sơn với sáng kiến kinh nghiệm “Một

số biện pháp dạy học Toán 4 theo hướng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh”[42] Tác giả đã nêu biện pháp nhằm phát huy tính tích cực hoạt động của HS là phối hợpmột số PPDH với nhau để tổ chức cho HS hoạt động Tuy nhiên tác giả chưa đi sâunghiên cứu việc tổ chức dạy học thành các hoạt động nhằm giúp cho HS theo từng mụctiêu, nội dung bài học cụ thể

LTHĐ ra đời và đã được một số nhà nghiên cứu trong nước vận dụng vào lĩnh vựcdạy học Theo chúng tôi, dạy học theo quan điểm hoạt động là một quá trình điều khiểnhoạt động học tập của HS nhằm thực hiện các mục tiêu dạy học Xuất phát từ nội dungbài học ta cần phát hiện những hoạt động liên hệ với nội dung đó, rồi căn cứ vào mụctiêu của bài mà chọn ra một số hoạt động cho HS thực hiện, nhằm phát hiện kiến thứcmới hoặc luyện tập các kĩ năng Việc phân tách một hoạt động thành những hoạt độngthành phần giúp GV tổ chức những hoạt động với độ phức hợp vừa sức với HS

Như vậy việc vận dụng LTHĐ vào dạy học là rất cần thiết Và việc vận dụng líthuyết này vào dạy học các YTHH ở bậc Tiểu học còn quan trọng hơn Thế nên vấn đề

đề xuất một số biện pháp tổ chức dạy học YTHH ở lớp 4 theo quan điểm hoạt động sẽ rấthữu ích cho công việc giảng dạy Toán ở Tiểu học nói chung và Toán 4 nói riêng vì vốnchưa được đi sâu nghiên cứu

1.2 Tiếp cận hoạt động trong dạy học

1.2.1 Định nghĩa về “Tiếp cận”

Theo từ điển Tiếng Việt [40, Tr1537] “Tiếp cận” có nhiều cách định nghĩa:

- (1) Tiếp liền với VD: vùng tiếp cận thành phố

- (2) Tiến sát gần VD: bí mật tiếp cận sào huyệt địch

- (3) Đến gần để tiếp xúc VD: từng bước tiếp cận với giám đốc; chưa được tiếp cậnvới thực tế

- (4) Từng bước, bằng những phương pháp nhất định để tìm hiểu một vấn đề, côngviệc nào đó VD: tiếp cận vấn đề; tìm cách tiếp cận với công nghệ mới

1.2.2 Tiếp cận hoạt động là gì?

Từ định nghĩa về “tiếp cận” chúng ta có thể hiểu “Tiếp cận hoạt động” là bằng nhữngphương pháp nhất định để từng bước đi sâu nghiên cứu một dạng hoạt động đặc thù nào

đó

1.2.3 Tiếp cận hoạt động trong dạy học

Vận dụng quan điểm trên vào lĩnh vực dạy học ta có quan điểm về “Tiếp cận hoạtđộng trong dạy học” Dạy học theo hướng tiếp cận hoạt động là một quá trình tổ chức,điều khiển quá trình dạy học nhằm phát huy tối đa các hoạt động học tập của HS để đạtđược các mục tiêu dạy học Xuất phát từ nội dung bài học ta cần phát hiện những hoạtđộng liên hệ với nội dung đó, rồi căn cứ vào mục tiêu của bài học mà phân tách một hoạtđộng thành những hoạt động thành phần với độ phức hợp vừa sức cho HS thực hiện

1.3 Đặc điểm nhận thức của HS lớp 4

1.3.1 Về mặt nhận thức của HS lớp 4

1.3.1.1.Nhận thức cảm tính

Nhận thức của HS lớp 4 đã có bước tiến bộ lớn, nhất là trình độ phân tích, tổng hợp,

hệ thống hoá, khái quát hoá lí luận… nhưng vẫn phụ thuộc nhiều vào mô hình, vật thật.Các em đã biết tìm ra các dấu hiệu đặc trưng của đối tượng, biết phân biệt sắc thái củacác chi tiết để đi đến phân tích, tổng hợp và tìm ra mối liên hệ giữa chúng Tri giác, ởđây, đã mang tính mục đích và có phương hướng rõ ràng

Khi tổ chức dạy học theo hướng tiếp cận hoạt động GV cần đảm bảo tính trực quantrong dạy học như sử dụng các mô hình, hình ảnh quan sát trực tiếp; cách giải cụ thể, trựcquan; tổ chức cho HS huy động vốn hiểu biết của mình để lập mối quan hệ giữa vấn đềcần giải quyết với các kiến thức đã biết để tự tìm cách giải quyết vấn đề

1.3.1.2.Nhận thức lí tính

- Khả năng suy luận đã phát triển song vẫn là một dãy các phán đoán, nhiều khi còn

mang màu sắc cảm tính Do đó,việc nhận thức các khái niệm Toán học phải dựa nhiềuvào mô hình, vật thật Tuy vậy, bước đầu đã xuất hiện khả năng khái quát hóa lí luậnnhất là ở những HS khá, giỏi Các em có thể phát biểu khá đầy đủ, chính xác các kháiniệm, các công thức Toán học tuy rằng chỉ ở mức độ sơ giản

Trong những tình huống nhất định GV cần tạo điều kiện để các em có điều kiện phátbiểu các quy tắc tính, các cách giải mới theo cách hiểu riêng, không cứng nhắc, gò bó,học thuộc quy tắc một cách khiên cưỡng

- Tư duy của HS đã bước sang thời kì mới, các em đã biết dựa trên các dấu hiệu bản

chất bên trong, những dấu hiệu chung, bản chất của sự vật, hiện tượng để khái quát hóathành khái niệm, quy luật Các em đã nhìn thấy một sự vật có thể diễn biến theo nhiềuhình thức, một bài Toán được giải bằng nhiều cách khác nhau

Từ đặc điểm này ta thấy, trong QTDH GV cần sử dụng hình thức tổ chức dạy họctheo hướng tiếp cận hoạt động để phát triển năng lực trí tuệ (phân tích, tổng hợp, trừutượng hóa, khả năng phán đoán và suy luận…), bồi dưỡng những phẩm chất của hoạtđộng trí tuệ (tính nhanh nhạy, linh hoạt,…) Trên cơ sở đó giúp HS lĩnh hội tri thức, hìnhthành kĩ năng, kĩ xảo và hình thành nhân cách

- Trí nhớ: khả năng ghi nhớ của HS đã phát triển mạnh, việc ghi nhớ từ tài liệu trực

quan đã có hiệu quả cao Trí nhớ logic có sự “lột xác” so với các lớp dưới Song việc ghinhớ đó phải dựa trên tài liệu trực quan, hình tượng để đảm bảo bền vững

Như vậy, việc tổ chức dạy học theo hướng tiếp cận hoạt động sẽ giúp cho các emchiếm lĩnh kiến thức tốt hơn vì các em dễ ghi nhớ và nhớ lại tốt những gì được trực tiếptác động lên đó hơn là những gì chỉ được giảng giải

- Tưởng tượng của HS giai đoạn này thường dựa trên những tri giác đã có từ trước

và dựa trên vốn ngôn ngữ Khả năng điều ứng đã có nhiều biến đổi như biết vận dụngnhững kiến thức cũ để giải quyết những tình huống mới Bởi các em đã biết tưởng tượngsáng tạo dựa vào ngôn ngữ để xây dựng những trường hợp khái quát (xây dựng cách giảicho những dạng toán), đi từ những trường hợp khái quát đến cụ thể (Tìm cách tóm tắtgọn, dễ hiểu; Đưa những cách giải hay, độc đáo; Sáng tạo những bài toán mới)

- Khả năng tập trung và phân phối chú ý, vốn ngôn ngữ và khả năng diễn đạt đã có

bước phát triển rõ rệt so với lớp dưới

Tạo điều kiện cho HS nhận thức những nội dung toán học cao hơn như giải các bàitoán có nội dung hình học đòi hỏi phải thực hiện những thao tác tư duy: tách, ghép, hợp,giao,…

1.3.2 Về mặt nhận thức YTHH của HS lớp 4

Các công trình tâm lí của Jean Piaget và các cộng sự đã chứng minh rằng, trẻ emdưới 6 tuổi tuy chưa nhận thức được các bất biến về chiều dài, khoảng cách nhưng bướcđầu đã xác định được những quan hệ tiếp cận với nhau: quan hệ tách rời, quan hệ thứ tự,liên tục và gián đoạn – gọi là những thao tác TôPô sơ đẳng Các bất biến về khoảng cáchchỉ được nhận thức vào khoảng 7 đến 8 tuổi cùng với những thao tác xác định vị trí vàkhoảng cách: bên phải, bên trái, đằng trước, đằng sau… – những thao tác xạ ảnh

HS lớp 4 (9 đến 10 tuổi) bắt đầu có khả năng nhận thức được các mối quan hệ giữamột đồ vật với những vị trí kề nhau của đồ vật ấy làm xuất hiện khả năng đo lường –Jean Piaget gọi tên là những thao tác Ơclít Bên cạnh đó các em còn nhận thức được cácliên hệ tọa độ vuông góc là biểu hiện của việc hoàn thành các thao tác không gian cụ thể.Trong giai đoạn này trẻ có khả năng phân biệt các hình cạnh thẳng cùng loại (hìnhchữ nhật, hình vuông,…) có các kích thước khác nhau, gọi tên các hình cạnh thẳng cógóc vuông (các góc hình chữ nhật, hình vuông); góc không vuông nhưng có các cạnhbằng nhau (các góc của hình thoi), góc không vuông nhưng có các cạnh đối bằng nhau(hình bình hành)

Từ việc nghiên cứu đặc điểm nhận thức YTHH của trẻ cho thấy trong QTDH cầntập trung vào việc tổ chức các hoạt động học tập cho HS, kết hợp hoạt động của các cánhân vào hoạt động hợp tác trong nhóm GV hướng dẫn có mức độ bằng lời, bằng hànhđộng, tổ chức môi trường học tập (chia nhóm, giao việc,…), đảm bảo cho HS phát huyđược tính tích cực, chủ động trong việc chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng, quan trọng hơn làdạy các em phương pháp tự học thông qua các hoạt động học tập

1.4 Nội dung YTHH trong chương trình SGK Toán 4

1.4.1 Đặc điểm cấu trúc nội dung YTHH trong SGK Toán 4

1.4.1.1 Thời lượng chương trình:

Tổng thời lượng dạy học Toán 4 có 175 tiết học Nếu chia Toán 4 thành 4 mạch nộidung (gồm số học, đo lường, yếu tố hình học, giải toán có lời văn) thì thời lượng dạy họccác YTHH gồm 16 tiết, chiếm khoảng 9% tổng thời lượng dạy học Toán 4

1.4.1.2 Cách sắp xếp các nội dung đan xen nhau:

Nội dung YTHH cùng với số học, các yếu tố đại lượng và giải toán có lời văn đượcsắp xếp xen kẽ nhau trong từng chủ đề, từng chương, trong phần lớn các tiết học, tất cảtạo ra sự gắn bó và hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình dạy học Toán 4

Các nội dung giáo dục khác (như những hiểu biết về tự nhiên và xã hội, giáo dục môitrường,…) được tích hợp trong dạy học và thực hành các YTHH, đặc biệt trong thựchành phát hiện và giải quyết các vấn đề gần gũi trong đời sống, góp phần thực hiện học

đi đôi với hành, lí luận gắn liền với thực tiễn,…

1.4.1.3 Cách trình bày nội dung YTHH trong SGK:

Tính trực quan của các hình ảnh hình học đã được quan tâm một cách đúng mức, đadạng và phong phú hỗ trợ đối với đổi mới PPDH Các dạng bài luyện tập thực hành; nhậndạng hình; đo độ dài, tính chu vi, diện tích; vẽ hình; gấp, xếp hình,… được tăng cườngnhằm rèn luyện, phát triển tư duy, trí tưởng tượng cho HS

1.4.1.4 Mức độ yêu cầu về kiến thức, kĩ năng cơ bản của nội dung YTHH:

Theo đúng trình độ chuẩn phù hợp với sự phát triển tư duy hình học của HS Tiểuhọc Chẳng hạn như ở các lớp đầu cấp chỉ yêu cầu HS nêu đúng tên hình ở dạng tổng thể,chưa yêu cầu nhận ra hình vuông cũng là hình chữ nhật, hình chữ nhật cũng chính là hình

tứ giác,… HS lớp 4 được làm quen với hình bình hành, hình thoi với với một số đặc điểm

về cạnh (chẳng hạn như hình bình hành có hai cặp cạnh đối diện song song và bằng nhau,

…)

1.4.1.5 Giảm nhẹ việc dạy học một số nội dung lí thuyết:

Nhằm tăng cường cơ hội để HS tự phát hiện vấn đề của bài học, Toán 4 đã chuyểnmột số nội dung lí thuyết thành bài tập Điều đó cũng thể hiện trong nội dung dạy học cácYTHH, chẳng hạn:

+ Xây dựng các công thức tính chu vi, diện tích hình chữ nhật, hình vuông

VD1: Một hình vuông có độ dài cạnh là a Gọi chu vi hình vuông là P Ta có: P = a x

VD2: Trong hình thoi ABCD, AC va BD là hai đường chéo của hình thoi Dùng ê ke

để kiểm tra xem hai đường chéo có vuông góc với nhau hay không Dùng thước có vạchchia xăng-ti-mét để kiểm tra xem hai đường chéo có cắt nhau tại trung điểm của mỗiđường hay không.(Bài 2, Tr.141,Toán 4)

B

D Nhận xét: Hình thoi có hai đường chéo vuông góc với nhau và cắt nhau tại trungđiểm của mỗi đường

1.4.2 Nội dung cụ thể

1.4.2.1 Vị trí, vai trò của YTHH trong SGK Toán 4

a) Trong chương trình môn Toán ở Tiểu học, số học là nội dung trọng tâm, là hạtnhân của toàn bộ môn Toán từ lớp 1 đến lớp 5 Các nội dung về đo lường, yếu tố hìnhhọc, yếu tố thống kê, giải bài toán có lời văn được tích hợp với nội dung số học và tạo ra

sự hỗ trợ lẫn nhau giữa các nội dung của môn Toán, tạo thành môn Toán thống nhấttrong nhà trường Tiểu học

Sau đây là một số ví dụ về nội dung dạy học các YTHH đã “hỗ trợ” cho dạy học sốhọc và các mạch kiến thức khác trong Toán 4 như thế nào

- Khi HS vận dụng các công thức để tính chu vi, diện tích các hình (hình vuông,hình chữ nhật, hình bình hành, hình thoi), HS được củng cố cách tính giá trị biểu thức cóchứa chữ

VD3: Chu vi P của hình chữ nhật có chiều dài a, chiều rộng b là P = (a + b) x 2 Tính

chu vi diện tích hình chữ nhật biết a = 45m, b = 15m (Bài 5, Tr 46,Toán 4)

- Khi HS giải các bài có nội dung hình học, các em được củng cố về kĩ năng thựchiện các phép tính trên các số đo đại lượng (độ dài, diện tích) hoặc đổi các đơn vị đo đại

O

lượng (về cùng một đơn vị đo)… Mặt khác, HS được củng cố về cách giải và trình bàybải giải bài toán có lời văn

VD4: “Để lát nền một viên gạch hình chữ nhật, người ta dùng loại gạch men hình

vuông có cạnh 20cm Hỏi cần bao nhiêu viên gạch để lát kín phòng học đó, biết rằng nềnphòng học có chiều rộng 5m, chiều dài 8m và phần mạch giữa không đáng kể ?” (Bài 4,Tr.173, Toán 4)

b) Các YTHH ở lớp 4 là sự kế thừa, bổ sung và phát triển các kiến thức Toán học vềcác YTHH đã được học ở các lớp trước (lớp 1, 2, 3)

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC DẠY HỌC YẾU TỐ HÌNH

HỌC Ở LỚP 4 THEO HƯỚNG TIẾP CẬN HOẠT ĐỘNG.

2.1 Một số nguyên tắc xây dựng các biện pháp

Nguyên tắc 1: Đáp ứng mục tiêu dạy học môn Toán ở Tiểu học:

Mỗi tiết học có những mục tiêu cụ thể mà HS cần đạt Phải chú ý trước tiên đến vấn đề: HS cần đạt cái gì khi dạy học nội dung này để chọn PPDH tương ứng, cũng như chọn hình thức dạy học phù hợp Nhằm phát huy tối đa hoạt động học tập tích cực, chủ động của HS Chính nhờ việc xác định đúng mục tiêu mà người dạy có thể định hướng tốt nhất cho tiết dạy của mình Bởi một khi người dạy xác định sai mục tiêu thì bài dạy không thể thành công được và điều này có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng là việc nhận thức sai lệch của HS

Chính vì vậy, trong quá trình xây dựng các biện pháp tổ chức dạy học theo hướng tiếp cận LTHĐ phải căn cứ vào nội dung và mục tiêu, phải giải quyết được nhiệm vụ dạy học đã đề ra