CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC DẠY HỌC YẾU TỐ HÌNH HỌC Ở LỚP 4
2.2. Một số biện pháp tổ chức dạy học YTHH ở lớp 4 theo hướng tiếp
2.2.2. Biện pháp 2: Xây dựng các tình huống dạy học nhằm hình thành động cơ học tập cho HS trong hoạt động tìm tòi tri thức
Hình thành động cơ là làm cho HS có ý thức về ý nghĩa của những hoạt động và của đối tượng hoạt động. Hình thành động cơ nhằm làm cho những mục tiêu sư phạm biến thành những mục tiêu của cá nhân HS, chứ không phải chỉ là sự vào bài, đặt vấn đề một cách hình thức. [11, Tr.142]
Hoạt động học nhằm mục tiêu cải tạo, phát triển chính HS, là hoạt động không ai có thể làm thay. Vì thế, đòi hỏi HS phải tự giác, tích cực, sáng tạo, phải có động cơ học tập. Các nghiên cứu về dạy học phát triển đã cho kết quả rằng trong quá trình phát triển của mỗi cá nhân đều có tính tích cực bên ngoài và tính tích cực bên trong. Tính tích cực bên ngoài thể hiện ở ý chí quyết tâm thực hiện các yêu cầu học tập của GV, nhà trường.
Các thao tác hành vi bên ngoài có thể kiểm soát được. Tính tích cực bên trong thể hiện ở chỗ HS có động cơ học tập, mục đích học tập tiếp thu các tác động bên ngoài để biến thành nhu cầu nhận thức, tích cực đào sâu suy nghĩ một cách chủ động tự giác, tự lực.
Tính tích cực bên trong dẫn đến sự độc lập phát triển của mỗi cá nhân HS, là cơ sở cho năng lực tự học suốt đời. Người GV cần quán triệt tư tưởng dạy học là sự hợp tác giữa GV và HS. Như vậy hình thành động cơ cho HS trong dạy học YTHH chính là hình thành cho HS thái độ tích cực, hứng thú khám phá cái mới, đó chính là các khái niệm, các quy tắc, các hoạt động toán học liên quan đến YTHH. Việc hình thành động cơ học tập sẽ thúc đẩy các em sự nổ lực ý chí để chiếm lĩnh tri thức.
a) Trong dạy học hình thành công thức tính chu vi, diện tích, thể tích các hình.
VD11: Bài “Diện tích hình thoi”. (Toán 4 – Tr.141)
Mục tiêu : Giúp HS : - Xây dựng được công thức tính diện tích hình thoi.
- Bước đầu biết vận dụng công thức để tính diện tích hình thoi và giải các bài toán liên quan.
* Hình thành động cơ cho HS bằng cách: gợi ý cho HS vận dụng công thức tính diện tích hình chữ nhật đã biết để hình thành công thức tính diện tích hình thoi.
* Có thể tổ chức hoạt động hình thành quy tắc tính diện tích hình thoi như sau:
Hoạt động 1: Hoạt động với hình ảnh trực quan
- GV phát cho mỗi nhóm (5 6 HS) 2 hình thoi (trong đó 1 hình nguyên và 1 hình được cắt thành 3 mảnh nhỏ) đặt chồng khít lên nhau.
- Yêu cầu HS ghép hình thoi đã được cắt thành hình chữ nhật.
Hoạt động 2: Xác định công thức tính diện tích hình thoi.
- GV gợi động cơ cho HS: Từ hình chữ nhật vừa được ghép từ hình thoi.
Các em hãy tìm công thức tính diện tích hình thoi từ diện tích hình chữ nhật đã biết công thức.
- Yêu cầu HS so sánh và nhận xét về diện tích giữa hình thoi và hình chữ nhật vừa được ghép.
- HS nhận biết diện tích hình thoi bằng diện tích hình chữ nhật.
- Cho HS nêu công thức tính diện tích hình chữ nhật.
Hoạt động 3: Hình thành quy tắc tính diện tích hình thoi.
- Yêu cầu HS phát biểu thành quy tắc tính diện tích hình thoi từ công thức tính diện tích hình thoi vừa tìm được.
- Quy tắc tính diện tích hình thoi: “Diện tích hình thoi bằng tích độ dài của hai đường chéo chia cho 2”.
b) Trong dạy học giải các bài toán có yếu tố hình học
VD13: “Một nửa hình chữ nhật có chiều dài 9m, chiều rộng 8m. Người ta trồng một vườn hoa hình bình hành có độ dài đáy là 6m. Diện tích phần đất còn lại là 48m2. Tính độ dài chiều cao của vườn hoa hình bình hành.” [5, Tr. 10]
Mục tiêu: Giúp HS biết vận dụng công thức tính diện tích hình chữ nhật và công thức
tính diện tích hình bình hành (HBH) vào giải bài toán.
* Hình thành động cơ cho HS giải bài toán theo hướng: Hãy xác định mối liên hệ giữa diện tích một nửa hình chữ nhật với diện tích vườn hoa HBH và diện tích phần đất còn lại.
* Có thể tổ chức hoạt động giải bài toán như sau:
Hoạt động 1: Tìm hướng giải cho bài toán.
- HS đọc bài toán.
- GV hỏi : bài toán cho biết vườn hoa HBH có độ dài đáy là 6m, muốn tính chiều cao HBH ta cần biết gì ?
- Cần phải biết diện tích HBH.
- GV gợi động cơ cho HS : Các em có thể tìm diện tích vườn hoa HBH dựa vào diện tích nửa hình chữ nhật và diện tích phần đất còn lại như thế nào ?
- HS tìm được mối liên hệ là : diện tích vườn hoa HBH bằng diện tích nửa hình chữ nhật trừ đi diện tích phần đất còn lại.
- Hỏi HS : diện tích nửa hình chữ nhật và diện tích phần đất còn lại đã biết chưa? Ta tính bằng cách nào ?
- Tính diện tích nửa hình chữ nhật từ các số liệu bài toán đã cho, diện tích phần đất còn
Hoạt động 2 : Trình bày bài giải cho bài toán.
- HS tiến hành trình bày bài giải cho bài toán.
Bài giải
Diện tích thửa đất đó là : 9 x 8 = 72 (m2) Diện tích vườn hoa là:
72 – 48 = 24 (m2) Chiều cao vườn hoa HBH là:
24 : 6 = 4 (m2) Đáp số: 4m2. Hoạt động 3 : Kiểm tra bài giải
- Tổ chức cho HS sửa chữa và nhận xét bài giải.
VD14: Một mảnh đất hình chữ nhật có chiều dài 12m, chiều rộng 9m. Người ta làm một
bồn hoa hình thoi để trồng hoa. Hãy tính diện tích phần đất còn lại” [5, Tr.41]
Mục tiêu: Giúp HS biết vận dụng công thức tính diện tích hình chữ nhật và công thức tính diện tích hình thoi vào giải bài toán.
* Hình thành động cơ cho HS giải bài toán theo hướng: Hãy xác định mối liên hệ giữa diện tích phần đất còn lại với diện tích hình chữ nhật và diện tích bồn hoa hình thoi .
* Có thể tổ chức hoạt động giải bài toán như sau:
Hoạt động 1: Tìm hướng giải cho bài toán.
- HS đọc bài toán.
- GV hỏi HS : tìm diện tích phần đất còn lại bằng cách nào ? - Lấy diện tích hình chữ nhật trừ đi diện tích bồn hoa hình thoi.
- GV gợi ý cho HS : Không cần tính diện tích bồn hoa hình thoi. Các em có thể dựa vào mối liên hệ giữa đường chéo của hình thoi với chiều dài và chiều rộng hình chữ nhật để xác định tỉ số giữa diện tích bồn hoa hình thoi và diện tích mảnh đất hình chữ nhật.
- Mối liên hệ là : diện tích bồn hoa hình thoi có hai đường chéo chính là chiều dài và chiều rộng mảnh đất nên diện tích bồn hoa hình thoi bằng 12 diện tích mảnh đất hình chữ nhật.
- Yêu cầu HS xác định tỉ số giữa diện tích phần đất còn lại với diện tích mảnh đất hình chữ nhật.
- (Vì diện tích mảnh đất hình chữ nhật bằng tổng diện tích của bồn hoa hình thoi và diện tích phần đất còn lại) Diện tích phần đất còn lại cũng bằng 12 diện tích mảnh đất.
- Hỏi HS : diện tích mảnh đất hình chữ nhật đã biết chưa ? Tính bằng cách nào ? (Lấy chiều dài là 12m nhân với chiều rộng là 9m).
Hoạt động 2 : Trình bày bài giải cho bài toán. - HS tiến hành trình bày bài giải cho bài toán.
Bài giải
Diện tích mảnh đất là : 12 x 9 = 108 ( m2)
Vì bồn hoa hình thoi có hai đường chéo chính là chiều dài và chiều rộng mảnh đất nên diện tích bồn hoa 12 diện tích mảnh đất. Vậy diện tích phần đất còn lại chính là
1
2 diện tích mảnh đất.
Diện tích phần đất còn lại là : 108 : 2 = 54 ( m2)
Đáp số: 54 m2
Hoạt động 3 : Kiểm tra bài giải - Tổ chức cho HS sửa chữa và nhận xét bài giải.