Chương 4 4 Kinh tế chính trị trường Mỏ

Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ Kinh tế chính trị trường Mỏ

I CẠNH TRANH Ở CẤP ĐỘ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

1 Độc quyền và độc quyền nhà nước tác động của độc quyền

a) Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước

Cuối TK XIX, đầu TK XX, ở Mỹ và Tây Âu, xuất hiện các tổ chức độc quyền

CHƯƠNG 4 CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Nguyên nhân

Tích tụ và tập trung tư bản

Lực lượng sản xuất phát triển

Tự do cạnh tranh Khủng hoảng kinh tế (1873)

Độc quyền và

nguyên nhân

hình thành

độc quyền

Độc quyền là liên minh giữa các doanh nghiệp lớn, có khả năng thâu tóm việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hóa, có khả năng định ra giá cả độc quyền, nhằm thu lợi nhuận độc quyền cao

Một số ngành mới ra đời đòi hỏi sự tập trung vốn lớn (đường sắt, xe hơi, luyện kim)

Năng suất lao động tăng => tích tụ, tập trung vốn tăng

Phá sản =>liên kết, tập trung vốn => độc quyền

Đẩy nhanh quá trình phá sản => liên kết, tập trung vốn => độc quyền

Sự phát triển của tín dụng Đòn bẩy thúc đẩy tập trung vốn

V.I.Lênin khẳng định: “…cạnh

tranh tự do đẻ ra tập trung sản

xuất và sự tập trung sản xuất

này, khi phát triển tới một mức

độ nhất định, lại dẫn tới độc

quyền”

Cách mạng công nghiệp lần II (nửa sau TK XIX – nửa đầu TK XX)

30 năm cuối của thế kỷ XIX, những thành tựu khoa học – kỹ thuật mới xuất hiện như lò luyện kim mới Bétsơme, Máctanh, Tômat đã tạo ra sản lượng lớn gang thép với chất lượng cao; phát hiện ra hóa chất mới như axít sunphuaric (H2SO4), thuốc nhuộm ; máy móc mới ra đời: động cơ điêzen, máy phát điện, máy tiện, máy phay…; phát triển những phương tiện vận mới: xe hơi, tàu thủy, xe điện, máy bay… và đặc biệt là đường sắt Những thành tựu khoa học – kỹ thuật này, một mặt làm xuất hiện những ngành sản xuất mới đòi hỏi xí nghiệp phải có quy mô mới; mặt khác, nó dẫn đến tăng năng xuất lao động, tăng khả năng tích lũy tư bản, thúc đẩy phát triển sản xuất lớn

Hộp 4.1 P Samuelson bàn về độc quyền

Độc quyền là hiện tượng các hãng cam kết lại, thỏa thuận cùng

nhau quy định mức giá và sản phẩm làm ra, chia nhau thị trường

hoặc cùng nhau vạch ra các quyết định kinh doanh

Nguồn: P.Samuelson: Kinh tế học,Sđd, t1, tr350

CHƯƠNG 4 CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Giá cả độc quyền

Giá mua < Gsx

Giá bán > Gsx

Lợi nhuận độc quyền Pđq > Pbq

Nguồn gốc của Pđq: lao động công nhân

xí nghiệp độc quyền, xí nghiệp vừa và nhỏ, người lao động ở các nước thuộc địa

* Độc quyền nhà nước, nguyên nhân hình thành và bản chất của độc quyền nhà

nước

Khái niệm: ĐQNN là kiểu độc quyền trong đó

nhà nước nắm giữ vị thế độc quyền trên cơ sở

duy trì sức mạnh của các tổ chức độc quyền ở

những lĩnh vực then chốt của nền kinh tế nhằm

tạo ra sức mạnh vật chất cho sự ổn định của

chế độ chính trị - xã hội ứng với điều kiện phát

triển nhất định trong các thời kỳ lịch sử

Nguyên

nhân

Tích tụ tập trung tư bản cao độ sinh ra cơ cấu kinh tế to lớn - phải có sự điều tiết của nhà nước

Sự phát triển của phân công lao động xã hội - xuất hiện ngành mới mà cần nhà nước cung cấp Mâu thuẫn giai cấp trong xã hội gia tăng – cần đối sách xoa dịu của nhà nước

Xu hướng quốc tế hóa đời sống kinh tế, sự mở rộng của các TNCs – điều tiết của nhà nước

CHƯƠNG 4 CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

ĐQNN trong

CNTB là sự

thống nhất

của những

quan hệ kinh

tế - chính trị

nhằm:

Tăng sức mạnh của các tổ chức độc quyền Tăng vai trò can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế Kết hợp sức mạnh của tổ chức độc quyền tư nhân với sức mạnh của nhà nước

Bản chất của độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản

Bộ máy nhà nước ngày càng phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền

Ngày nay, vai trò của NN tư sản đã có sự biến đổi, không chỉ can thiệp bằng thuế, luật pháp… còn có vai trò tổ chức, quản lý các tổ chức thuộc tổ chức nhà nước, đòn bẩy kinh tế vào sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng

b Tác động của độc

quyền đối với nền kinh tế

Tích cực Tiêu cực

R & D rất mạnh NSLĐ cao

Thúc đẩy nền kinh tế phát triển theo hướng hiện đại

Thiệt hại cho người tiêu dùng Kìm hãm sự tiến bộ kỹ thuật Chi phối quan hệ chính trị, xã hội – nhà nước bị chi phối bởi các nhóm lợi ích – phân hóa giàu nghèo càng sâu sắc

2 Quan hệ cạnh tranh trong trạng thái độc quyền: Bên cạnh, cạnh tranh giữa các doanh nghiệp vừa và nhỏ thì còn thêm các hình thức cạnh tranh sau

II LÝ LUẬN CỦA V.I LÊNIN VỀ CÁC ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ CỦA ĐỘC QUYỀN VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG TƯ BẢN CHỦ NGHĨA

1 Lý luận của V.I Lê nin về đặc điểm kinh tế của độc quyền

CHƯƠNG 4 CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Các hình thức cạnh tranh

trong giai đoạn độc quyền

Tổ chức độc quyền >< các doanh nghiệp ngoài độc quyền

Tổ chức độc quyền >< Tổ chức độc quyền Nội bộ tổ chức độc quyền

a) Các tổ

chức độc

quyền có

quy mô tích

tụ và tập

trung tư bản

lớn

Tập trung sản xuất Số lượng doanh nghiệp lớn: chiếm tỷ trọng rất nhỏ, thị phần lớn

Tổ chức độc quyền

Là liên minh các nhà TB, chiếm phần lớn hoặc toàn bộ thị phần Hai loại hình: liên kết ngang; liên kết dọc (đơn ngành, đa ngành)

Các hình

thức tổ

chức độc

quyền từ

thấp đến

cao

Consortium

Trust

Syndicate

lưu thông

Độc lập về sản xuất nhưng lưu thông do BQT chung

Cả sản xuất và lưu thông do BQT chung đảm nhân

Một côngxoocxiom là sự liên kết/liên minh của hai hay nhiều nhà TB lớn các ngành khác nhau… có liên quan với nhau về kinh tế - kỹ thuật

Cartel là một thỏa thuận giữa các công ty cạnh tranh để kiểm soát giá hoặc loại trừ các sản phẩm của một đối thủ cạnh tranh mới trong thị trường Wikipedia

Tập đoàn là một nhóm tự tổ chức gồm các

cá nhân, công ty, tập đoàn hoặc tổ chức được thành lập để giao dịch một số doanh nghiệp cụ thể, để theo đuổi hoặc thúc đẩy lợi ích chung. Wikipedia

Tơ-rớt là một nhóm lớn các doanh nghiệp

có chung lợi ích kinh doanh cùng với 

sức mạnh thị trường đáng kể, thường dưới dạng một công ty cổ phần hoặc một nhóm các công ty hợp tác với nhau Wikipedia

- Các công ty vẫn giữ nguyên tư cách pháp nhân độc lập của mình

- Công ty mẹ đầu tư vào các công

ty khác thành công ty con nhằm tạo thế mạnh về tài chính để kinh doanh

Ngoài các ten của các doanh nghiệp, trên thế giới còn có các ten của các nước, tức hiệp định giữa các quốc gia nhằm ổn định giá cả và sản lượng hoặc một số phương diện khác của thị trường OPEC (Tổ chức các nước Xuất khẩu Dầu mỏ) là ví dụ điển hình

về loại các ten này

b Sức

mạnh

của tổ

chức độc

quyền do

tư bản tài

chính &

hệ thống

tài phiệt

chi phối

Tư bản tài chính

Hệ thống tài phiệt

Sự hình thành độc quyền trong lĩnh vực ngân hàng –> quyền lực ‘vạn năng’

TB tài chính = TBĐQ NH+ TBĐQ CN

Nhóm các nhà tư bản tài chính lớn chi phối/thống trị kinh tế - chính trị = tài phiệt

Cơ chế thống trị = chế độ tham dự = “nắm cổ phần chi phối công ty mẹ” + Thủ đoạn: lập công ty mới, đầu cơ chứng khoán, đất đai…

Chính trị: chi phối chính sách đối nội, đối ngoại – lợi ích

CHƯƠNG 4 CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

c Xuất

khẩu tư

bản trở

nên phổ

biến

Là mang giá trị ra nước ngoài (đầu tư nước ngoài) nhằm tìm kiếm giá trị thặng dư

Nguyên nhân: “Thừa tư bản”  “Thiếu tư bản”

Hình thức: Trực tiếp – Gián tiếp; Tư nhân – Nhà nước

d) Cạnh

tranh để

phân chia

thị trường

thế giới

giữa các

tập đoàn tư

bản độc

quyền

Các tổ chức độc quyền quốc tế  Thỏa hiệp, ký kết hiệp định phân chia lĩnh vực, thị trường  Liên minh độc quyền quốc tế (Cartel, syndicate, trust quốc tế)

đ) Lôi kéo,

thúc đẩy

các chính

phủ vào

việc phân

định khu

vực, lãnh

thổ ảnh

hưởng

Mở rộng thị trường: xâm lược, phân chia thuộc địa, chiến tranh thế giới I, II để phân chia lại thuộc địa

Những năm 50 (XX), phong trào giải phóng dân tộc phát triển -> tan rã hệ thống thuộc địa -> Chính sách thực dân mới

Đầu TK XXI, sự phân chia thế giới về lãnh thổ thay bằng chiến tranh thương mại, chiến tranh sắc tộc, tôn giáo

2 Lý luận của V.I Lê nin về đặc điểm kinh tế của độc quyền nhà nước trong CNTB

CHƯƠNG 4 CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Đặc

điểm

a) Sự kết hợp về nhân sự - thông qua các đảng phái

b) Sự hình thành, phát triển sở hữu nhà nước

c) ĐQNN là công cụ để NN điều tiết nền kinh tế

Đứng sau các đảng phái là các hội chủ công ty độc quyền- là lực lượng kinh tế - chính trị lớn – chỗ dựa của nhà nước tư sản

Tổ chức độc quyền Bộ máy nhà nước

Là sở hữu tập thể của GCTS Bao gồm tài

sản công và các doanh nghiệp nhà nước

Chức năng

Chỗ dựa cho sự điều tiết của NN

Tạo ĐK hướng

TB tư nhân vào ngành có lãi

Mở rộng SX TBCN

Công cụ = Chính sách, ngân sách (thuế), DNNN, kế hoạch, luật pháp + Bộ máy NN

III BIỂU HIỆN MỚI CỦA ĐỘC QUYỀN, ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

TRONG ĐIỀU KIỆN NGÀY NAY; VAI TRÒ LỊCH SỬ CỦA CNTB

a) Biểu hiện mới của tích tụ và

tập trung

Xuất hiện các công ty độc quyền xuyên quốc gia (TNCs)

Concern: độc quyền đa ngành, phân

bố ở nhiều nước

Conglomerate: là kết hợp của hàng chục công ty vừa và nhỏ nhằm mục đích thu lợi từ kinh doanh TC/CK

 là một hệ thống liên kết của hai hay nhiều công ty có lĩnh vực kinh doanh khác nhau tạo thành một cấu trúc công

ty có quy mô quản lý lớn và phức tạp

Ý nghĩa tập đoàn có thể hình dung như một công ty mẹ và một số (hay nhiều) công ty con không cạnh tranh lẫn nhau.Conglomerate là một công ty

đa ngành, có quy mô rất lớn và thường kinh doanh đa quốc gia, chẳng hạn như General Electric

Số lượng các công ty vừa và nhỏ ngày càng tăng

Do sự phát triển của phân công lao động xã hội

Do ưu thế của các công ty vừa

và nhỏ

1 Biểu hiện mới của độc quyền

CHƯƠNG 4 CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

b Biểu

hiện mới

của tư

bản tài

chính

(Cuối TK

XX – nay)

CMKHCN -> Xuất hiện các ngành mới -> Phạm vi liên kết mở rộng: công + nông + thương + tín; công nghiệp + quân sự + dịch vụ quốc phòng…

Chế độ tham dự được bổ sung bằng chế độ ủy nhiệm = đại cổ đông được thay mặt cho đa số

cổ đông nhỏ

Các tập đoàn tài chính lập nên các ngân hàng đa quốc gia, xuyên quốc gia và sự ra đời của các trung tâm tài chính quốc tế

Trước: nước phát triển => các nước kém phát triển, thập niên gần đây: Giữa các nước phát tiển, giữa các nước đang phát triển, các nước đang phát triển => các nước phát triển

c Biểu

hiện mới

của xuất

khẩu tư

bản Chủ thể xuất khẩu có sự thay đổi lớn, vai trò của các TNCs ngày càng lớn

Hình thức XK đa dạng: đan xen XK HH và XKTB, hình thức mới BOT, BT Nguyên tắc cùng có lợi được đề cao (sự áp đặt, bóc lột được dẫn gỡ bỏ)

d Biểu hiện

mới của sự

phân chia

thị trường

thế giới

giữa các

liên minh

độc quyền

Sức mạnh của TNCs đã thúc đẩy quốc tế hóa, toàn cầu hóa và phân chia phạm vi ảnh hưởng giữa chúng với nhau – hình thành CNTB độc quyền quốc tế

Xu hướng khu vực hóa, hình thành các liên minh kinh tế khu vực: EU, NAFTA, MERCOSUS,

AFTA Cuối TK XX, chế độ thực dân cũ sụp đổ và thực dân mới suy yếu, các cường quốc

tư bản cạnh tranh phạm vi ảnh hưởng bằng “chiến lược biên giới mềm” = bành trướng “biên giới kinh tế” = vốn, công nghệ,  = chính trị

đ Biểu hiện

mới về sự

phân chia

lãnh thổ ảnh

hưởng dưới

sự chi phối

của các tập

đoàn độc

quyền

Chiến tranh lãnh thổ  chiến tranh thương mại, sắc tộc, tôn giáo

2 Biểu hiện mới của độc quyền nhà nước dưới chủ nghĩa tư bản

CHƯƠNG 4 CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

a) Những biểu hiện

mới về cơ chế quan

hệ nhân sự

b) Những biểu

hiện mới về sở

hữu nhà nước

c) Những biểu

hiện mới trong

vai trò công cụ

điều tiết kinh tế

của ĐQNN

Thể chế đa nguyên trong phân chia quyền lực nhà nước trở thành phổ biến

Ngân sách, tài sản công được quản lý, giám sát chặt chẽ

Đầu tư của nhà nước tập trung vào NCKH cơ bản, cơ sở hạ tầng

Thực hiện ổn định kinh tế vĩ mô (chống lạm phát, thất nghiệp, khủng hoảng…)

Ưu tiên cho các vấn đề an sinh xã hội, môi trường

3 Vai trò lịch sử của chủ nghĩa tư bản

a Vai trò tích cực

Thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển Chuyển nền sản xuất nhỏ thành nền sản xuất lớn hiện đại Thực hiện xã hội hóa sản xuất

b Những giới

hạn phát triển

của chủ nghĩa

tư bản

Mục đích của nền sản xuất TBCN chủ yếu vì lợi ích của thiểu số giai cấp tư sản

CNTB là một trong những nguyên nhân châm ngòi của hầu hết các cuộc chiến tranh

Sự phân hóa giàu nghèo ở chính ngay trong mỗi quốc gia, và giữa các quốc gia tăng

Xu hướng vận động

của chủ nghĩa tư bản Sự tiến bộ xã hội trong giai đoạn CNTB là những tiền đề để loài người quá độ sang một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh – xã hội XHCN

Thủ công – cơ khí – tự động hóa – tin học hóa – trí tuệ nhân tạo

Nền kinh tế HH nhỏ - nền KTTT quy mô lớn, hiện đại, NSLĐ cao Phát triển của PCLĐXH (chiều rộng, sâu) => biểu hiện cao nhất là TCH

CHƯƠNG 4 CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Hộp 4.2 Tổng thông thứ 45 của Hoa Kỳ Donald J.Trump nói về bất bình đẳng tại Mỹ

Tôi rất quan ngại về con số 46.5 triệu người đang sống trong cảnh nghèo đói và về đại đa

số người Mỹ trung lưu khó lòng mua nổi căn nhà cho họ (hoặc đã mất nhà) Tôi rất quan ngủa ngại về những người không thể trả tiền học cho con cái họ.

Nói ngắn gọn, tôi quan ngại cho những ai không thể tin tưởng vào giấc mơ Mỹ vì những chương trình tài chính của đất nước này quá thiên vị lợi ích của người giàu Không ngạc nhiên khi sự căng thẳng trong xã hội chúng ta đang ở mức cao nhất chưa từng có.

Nguồn: Donald J.Trump : Nước Mỹ nhìn từ bên trong, Nxb Thế giới, Hà Nội, 2016, tr.106, 108.