Luận luật cạnh tranh

2 Phân tích quá trình ra đời của Luật cạnh tranh và ảnh hưởng của nó đến tính lưỡng tính của Luật Cạnh tranh Phân tích quá trình ra đời của Luật cạnh tranh và ảnh hưởng của nó đến tính lưỡng tính của Luật Cạnh tranh

"Phân tích quá trình ra đời của Luật cạnh tranh và ảnh hưởng của nó đến tính lưỡng tính của Luật Cạnh tranh"

PHẦN BÀI LÀM

Theo cuốn từ điển kinh doanh của Anh xuất bản năm 1992, “Cạnh tranh là sự ganh đua, sự kình địch giữa các nhà kinh doanh nhằm tranh giành cùng một loại tài nguyên hoặc cùng một loại khách hàng về phía mình” Cạnh tranh là cơ chế vận hành chủ

yếu của nền kinh tế thị trường, là một quy luật tất yếu của nền kinh tế thị trường

Cạnh tranh là động lực thúc đẩy nền kinh tế và xã hội Tuy nhiên, trong lịch sử phát triển, đã từng có một thời kỳ mà nguyên tắc tự do trong cạnh tranh được tôn trọng một cách tuyệt đối đã dẫn đến những cuộc khủng hoảng kinh tế kéo dài trên thị trường tự do, những lợi ích cạnh tranh có thể mang lại đã không được vận dụng một cách tối đa mà ngược lại bị những thành phần xấu lợi dụng sự “tự do” để gây phương hại đến nền kinh

tế Chính bởi những lẽ trên, pháp luật về cạnh tranh ra đời là một tất yếu khách quan, cần

có sự can thiệp và điều tiết của Nhà nước đối với môi trường cạnh tranh để ngăn cản những hành vi cạnh tranh không lành mạnh, phát triển nền kinh tế Bài luận này nghiên

cứu “Phân tích quá trình ra đời của Luật cạnh tranh và ảnh hưởng của nó đến tính lưỡng tính của Luật Cạnh tranh”.

Khác với sự ra đời của hầu hết các ngành luật khác, luật cạnh tranh ra đời khá muộn Trên thế giới, pháp luật cạnh tranh thời kỳ đầu khá sơ khai, tồn tại chủ yếu dưới dạng các án lệ của Tòa án Các nguyên tắc trong dân luật là cơ sở quan trọng để các nước duy trì trât tự cạnh tranh và là nền tảng cơ sở của các án lệ Tại Pháp, những trách nhiệm phát sinh cho các thương nhân trong cạnh tranh được án lệ của nước này xem là một loại hình mới của trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo quy định tại Điều

1382, 1383 Bộ luật dân sự của Pháp Ở Italia, Điều 1151, 1152 Bộ luật dân sự của Italia

1865 quy định các nguyên tắc cơ bản liên quan đến trách nhiệm của người thực hiện hành

vi không lành mạnh cũng được án lệ nước này áp dụng để giải quyết các trách nhiệm phát sinh trong cạnh tranh Tuy nhiên, những nguyên tắc trên đã bộc lộ những hạn chế nhất định, không thể hoàn toàn đáp ứng việc giải quyết các vấn đề về cạnh tranh cùng với sự

phát triển của thị trường, Khi đó, để có thể hoàn toàn ngăn cấm những hành vi cạnh tranh không lành mạnh, hầu hết các Nhà nước có nền kinh tế thị trường đã tiến hành ban hành các văn bản quy phạm pháp luật cạnh tranh Pháp đã ban hành một số văn bản pháp luật đơn hành cùng với những quy định mạng tính nguyên tắc tại Bộ luật dân sự 1804 tạo thành một chế định pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh Italia quy định về cạnh tranh không lành mạnh cụ thể, chi tiết và rõ ràng tại Bộ luật dân sự 1872

Đến cuối thế kỷ XIX, pháp luật cạnh tranh có những thay đổi rất cơ bản bởi sự xuất hiện của hiện tượng độc quyền Cuộc cách mạng công nghiệp vào cuối thế kỷ XIX đã hình thành hàng loạt các công ty và tập đoàn lớn đã gây ra hiện tượng hạ giá nhiều loại hàng hóa, dịch vụ dẫn đến nguy cơ phá sản nhiều công ty Để cứu vãn tình hình đó, các công ty đã thỏa thuận với nhau nhằm ổn định và tăng giá hàng hóa, dịch vụ,…gây ảnh hưởng rất lớn đến đời sống xã hội Trước sức ép đó, các bang của Hoa Kỳ đã ban hành các đạo luật Trust Đầu tiên là bang Alahama (1883), tiếp đó là Dự luật chống độc quyền (Luật Sherman) của bang Ohio (1890),… Luật Sherman được coi là viên gạch đầu tiên của hệ thống pháp luật chống độc quyền của Hoa Kỳ và của loài người, song trên thực tế, đến năm 1897 đạo luật này mới được sử dụng đúng với chức năng ngăn chặn và cấm đoán các thỏa thuận ngầm về giá thay vì được sử dụng như là một công cụ pháp lý chống lại các cuộc đình công của công nhân trước đó Sự ra đời của Luật Sherman đánh dấu bước phát triển mạnh về pháp luật cạnh tranh Pháp luật về cạnh tranh ngoài các quy định về cạnh tranh không lành mạnh, chế định chống hạn chế cạnh tranh, kiểm soát độc quyền còn có những quy định đánh dấu sự can thiệp, giành quyền quản lý của Nhà nước trong vai trò quản lý thị trường, điều tiết cạnh tranh Pháp luật về cạnh tranh ngày càng hoàn thiện và là chế định cơ bản của pháp luật kinh tế với 113 nước và vùng lãnh thổ có luật điều tiết hoạt động cạnh tranh và kiểm soát độc quyền tính đến năm 2007

Pháp luật cạnh tranh Việt Nam ra đời muộn hơn so với các nước khác trên thế giới cũng như so với các ngành luật khác tại Việt Nam Pháp luật cạnh tranh Việt Nam có thể chia thành hai giai đoạn: trước năm 2004 và sau năm 2004

Sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng năm 1986, thực hiện chính sách đổi mới nền kinh tế từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, từ đó hình thành nên sự tồn tại của cạnh tranh Thời kỳ đầu, tuy chưa có văn bản pháp luật riêng biệt điều chỉnh hoạt động cạnh tranh nhưng các quy định liên quan đến cạnh tranh cũng đã dần dần hình thành và nằm rải rác ở nhiều văn bản luật khác nhau Hiến pháp 1992 đã quy định một số vấn đề mang tính nguyên tắc tại các Điều

151, 222, 233, 284,575, 586 Bộ luật dân sự 1995 đã quy định những nguyên tắc cơ bản trong giao dịch dân sự, cơ sở pháp lí quan trọng cho sự phát triển của các quy định pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh, quy định pháp luật kiểm soát hành vi hạn chế cạnh tranh trong các nguyên tắc tại các Điều 47, 78, 89, 910, 39511 và chế tài cho các chủ thể kinh doanh gây thiệt hại cho người khác trọng hoạt động sản xuất kinh doanh tại Điều 60912 Luật thương mại 1997 cũng quy định một số nguyên tắc cạnh tranh trọng hoạt động thương mại tại khoản 113, 214 Điều 8 và khoản 115, 216, 317 Điều 9 Ngoài ra, pháp luật cũng quy định trong từng lĩnh vực cụ thể tại các văn bản luật khác nhau như tại lĩnh vực quảng cáo: Luật thương mại năm 1997, Pháp lệnh bảo vệ người tiêu dùng năm 1999, Pháp lệnh chất lượng hàng hoá năm 2000, Pháp lệnh quảng cáo năm 2001; lĩnh vực bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp: Nghị định số 45/1998/NĐ-CP và Nghị định số 12/1999/NĐ-CP; lĩnh vực đấu thầu: Luật thương mại năm 1997 và Quy chế đấu thầu ban hành kèm theo Nghị

1 Khẳng định sự tồn tại của nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo cơ chế thị trường

2 Ghi nhận quyền bình đẳng trước pháp luật của các chủ thể kinh doanh thuộc mọi thành phần kinh tế

3 Nhà nước bảo hộ quyền sở hữu đối với vốn và tài sản hợp pháp của cá nhân và tổ chức

4 Bảo vệ quyền lợi chính đáng cho các nhà sản xuất và người tiêu dùng

5 Ghi nhận nguyên tắc tự do kinh doanh

6 Nhà nước bảo hộ quyền sở hữu đối với vốn và tài sản hợp pháp của cá nhân và tổ chức

7 Nguyên tắc tôn trọng đạo đức, truyền thống tốt đẹp

8 Nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thoả thuận

9 Nguyên tắc bình đẳng

10 Nguyên tắc trung thực, thiện chí

11 Các nguyên tắc tự do giao kết hợp đồng nhưng không trái pháp luật, đạo đức xã hội; tự nguyện, bình đẳng, thiện chí, họp tác, trung thực và ngay thẳng

12 Chấm dứt hành vi vi phạm, xin lồi, cải chính công khai

13 Thương nhân được cạnh tranh hợp pháp trong hoạt động thương mại

14 Các hành vi cạnh tranh gây tổn hại đến lợi ích quốc gia, lợi ích của đối thủ và lợi ích của người tiêu dùng sẽ bị cấm

15 Thương nhân có nghĩa vụ thông tin đầy đủ, trung thực về hàng hoá, dịch vụ mà mình cung ứng; phải đảm bảo tính hợp pháp của hàng hoá bán ra

16 Thương nhân có nghĩa vụ thông tin đầy đủ, trung thực về hàng hoá, dịch vụ mà mình cung ứng; phải đảm bảo tính hợp pháp của hàng hoá bán ra

17 Các hành vi cạnh tranh gây tổn hại đến lợi ích quốc gia, lợi ích của đối thủ và lợi ích của người tiêu dùng sẽ bị cấm

định của Chính phủ số 88/1999/NĐ-CP; việc kiểm soát giá cả hàng hoá, dịch vụ: Nghị định 137/HĐBT 1992, Nghị định số 22/2000/NĐ-CP…Bên cạnh đó, vào thời gian này, Nhà nước còn ban hành một số quy phạm pháp luật hành chính và một số quy phạm pháp luật hình sự xử lí các hành vi làm giả, buôn bán hàng giả, các hành vi xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, quảng cáo gian dối

Năm 2004, Luật cạnh tranh chính thức ra đời điều chỉnh hành vi cạnh tranh không lành mạnh và hành vi hạn chế cạnh tranh Tuy nhiên, sau 10 năm thực thi, Luật cạnh tranh năm

2004 đã bộc lộ nhiều bất cập, chưa có hiệu quả để kiểm soát các hành vi gây phản cạnh tranh trên thị trường trong điều kiện Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới Luật cạnh tranh thứ hai đã ra đời năm 2018, Luật này đã có sự mở rộng hơn, khắc phục được đáng kể những hạn chế mà Luật cạnh tranh 2004 không thể giải quyết như mở rộng cả với hành vi xảy ra bên ngoài lãnh thổ Việt Nam mà hậu quả gây tác động đến cạnh tranh thị trường Việt Nam…

Tại sao nói Luật cạnh tranh có tính lưỡng tính? Bởi Luật cạnh tranh vừa mang đặc điểm của luật công vừa mang đặc điểm của luật tư, vừa là luật nội dung, vừa là luật hình thức Luật cạnh tranh điều chỉnh bằng chế tài của luật công (hình sự, hành chính) và luật

tư (dân sự) Khác với các ngành luật khác, như hình sự: Bộ luật hình sự quy định hững hành vi bị cấm, tội phạm và hình phạt (luật nội dung), và Bộ luật tố tụng hình sự quy định

về trình tự thủ tục khởi tố, truy tố, xét xử, điều tra…(luật hình thức)… Luật cạnh tranh vừa quy định những hành vi bị cấm của các chủ thể kinh doanh trên thị trường, hành vi hạn chế cạnh tranh, hành vi vi phạm qui định về tập trung kinh tế, hành vi cạnh tranh không lành mạng (luật nội dung) vừa quy định trình tự thủ tục xử lý hành vi hạn chế cạnh tranh, hành vi vi phạm qui định về tập trung kinh tế, hành vi cạnh tranh không lành mạnh (luật hình thức); Luật cạnh tranh dùng chính nó để giải quyết chính nó

Luật cạnh tranh mang tính lưỡng tính như ngày nay chịu một phần tác động từ quá trình ra đời của Luật cạnh tranh Như đã phân tích ở trên, vào thế kỷ XVII, XVIII khi mà nền kinh tế tư bản chủ nghĩa xuất hiện và để phục vụ cho nền sản xuất mới này so với nền sản xuất phong kiến cũ, nhiều học thuyết kinh tế xuất hiện để hỗ trợ cho kinh tế tư bản

chủ nghĩa Trong đó, đặc biệt là sự xuất hiện trường phái kinh tế học cổ điển với thuyết

bàn tay vô hình, “nhà nước không can thiệp vào nền kinh tế mà để nó tự điều chỉnh, nhà nước không cần ban hành pháp luật điều chỉnh nền kinh tế, vì lẽ đó mà thời kỳ này không có luật cạnh tranh” – thời kỳ tự do trong cạnh tranh được tôn trọng tuyệt đối Tuy nhiên,

đến thế kỷ XIX, tại Pháp, có hiện tượng thương nhân xâm phạm lẫn nhau gây ra những tác động, làm ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất kinh doanh của thương nhân khác, gây thiệt hại cho nhau Vào lúc này, cơ quan nhà nước có thẩm quyền của Pháp đã áp dụng Bộ luật dân sự của mình để xử lý những thương nhân có hành vi gây thiệt hại bồi thường thiệt hại mà ngày nay gọi là bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong dân sự Thông qua những án lệ ấy, thời kỳ này tuy chưa có luật cạnh tranh để điều chỉnh nhưng đã có sự áp dụng các quy định của luật dân sự, chế tài dân sự để xử lý vi phạm về cạnh tranh Đây là dấu ấn lịch sử thể hiện sự mang đặc điểm luật tư của Luật cạnh tranh Cho đến 1890 cuối thế kỷ XIX tại Mỹ, hiện tượng độc quyền, chiếm đoạt thị trường, tăng giá sản phẩm đã gây ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng Lúc này đây, dự thảo luật Sherman chống độc quyền ra đời Luật Sherman điều chỉnh quy định chế tài hình sự để xử lý những doanh nghiệp có hành vi canh tranh gây phương hại đến lợi ích kinh tế, xã hội Đây chính là dấu

ấn đanh dấu đặc điểm luật công của luật cạnh tranh Luật Sherman sau 3, 4 lần tu sửa thì ngày nay luật này đã mở rộng phạm vi điều chỉnh, điều chỉnh cả hành vi mua bán, sáp nhập và kiểm soát độc quyền Luật cạnh tranh đã có sự chuyển hóa từ mang đặc điểm của luật tư thành mang luôn cả đặc điểm của luật công Tính chất này càng được thể hiện rõ trong Luật cạnh tranh Việt Nam: chế tài bồi thường thiệt hại, xử phạt vi phạm hành chính

và chế tài hình sự tại Điều 217 Bộ luật hình sự 2015 xử lý những vi phạm về cạnh tranh

Quá trình ra đời của Luật cạnh tranh gồm nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau: giai đoạn sử dụng các nguyên tắc cơ bản và nguồn án lệ là chủ yếu để điều chỉnh đến giai đoạn ra đời của luật chống độc quyền, một bước ngoặt mới của quá trình hình thành Luật cạnh tranh rồi đến sự hoàn thiện pháp luật về cạnh tranh như ngày nay Song song với từng giai đoạn đó cũng cho thấy sự ảnh hưởng nhất định của quá trình ra đời đến tình lưỡng tính của Luật cạnh tranh