Phương pháp dạy học trực quan

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA SƯ PHẠM BỘ MÔN SƯ PHẠM LỊCH SỬ HỌC PHẦN NGUYÊN LÝ DẠY HỌC LỊCH SỬ BÀI BÁO CÁO CHỦ ĐỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN 6 MỞ ĐẦU Lịch sử là một khoa học thuộc lĩnh vực khoa học xã hội n.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC

KHOA SƯ PHẠM

BỘ MÔN SƯ PHẠM LỊCH SỬ



HỌC PHẦN: NGUYÊN LÝ DẠY HỌC LỊCH SỬ

BÀI BÁO CÁO

CHỦ ĐỀ: PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN

6

MỞ ĐẦU

Lịch sử là một khoa học thuộc lĩnh vực khoa học xã hội - nhân văn, nghiên cứu những sự kiện đã xảy ra trong quá khứ, đã diễn ra, đã trải qua, hiện không tồn tại nguyên vẹn trong thực tiễn, ngoài những dấu vết chứng minh một quá khứ có thật đã tồn tại Do đó, nhận thức lịch sử chủ yếu không phải nhận thức bằng con đường trực tiếp hoặc tiến hành các thí nghiệm như nhiều môn học khác, khi đối tượng kiến thức khoa học nhiều khi là những sự vật, hiện vật cụ thể đang tồn tại trong thực tế cuộc sống

Lịch sử bao gồm những sự việc, hiện tượng đã diễn ra trong quá khứ Việc tiếp nhận tri thức quá khứ đòi hỏi tính trừu tượng rất cao và óc tưởng tượng rất phong phú, để khôi phục lại hình ảnh chân thực về một

sự kiện đã diễn ra, mà sự kiện đó không còn tồn tại

Dạy học lịch sử thông qua các phương pháp dạy học bộ môn giúp học sinh tái tạo lại bức tranh lịch sử đã xảy ra trên cơ sở tạo ra các biểu

tượng của sự kiện lịch sử

Học lịch sử trước hết là phải biết những kiến thức cơ bản và chính xác

về quá khứ, đó là điều kiện cần, nhưng chưa đủ Trên cơ sở biết phải hiểu Biết và hiểu có quan hệ với nhau, song không đồng nhất, do đó trong quá trình dạy học lịch sử, giáo viên phải sử dụng và kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp dạy học bộ môn một cách có hiệu quả nhất Một trong các phương pháp dạy học lịch sử có tác dụng gây hứng thú

học tập và phát huy tính tích cực, chủ động cho sinh viên chính là

phương pháp trực quan

Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan có tác dụng to lớn trong việc gây hứng thú, phát huy tính tích cực, chủ động học tập của sinh viên chuyên ngành lịch sử ở bậc đại học và cao đẳng Đồ dùng trực quan là chiếc cầu nối giữa quá khứ với hiện tại, là sự phản ánh khách quan, chân thực nhất về quá khứ Những hình ảnh trực quan có tác dụng giúp sinh viên dễ dàng tiếp nhận tri thức lịch sử, thông qua đó, các em hứng thú học tập hơn, tạo sự tò mò, say mê học tập nghiên cứu lịch sử, trên cơ sở

đó sinh viên nắm chắc quá khứ lịch sử, gợi cho họ những suy nghĩ về nhiệm vụ hiện tại và tương lai

NỘI DUNG

CHỦ ĐỀ: PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN

Xã hội ngày càng phát triển xu hướng toàn cầu hóa ngày càng được nâng cao Để bắt kịp xu hướng của các nước phát triển đòi hỏi nước ta phải đầu tư cho các lĩnh vực lợi thế Để thực hiện mục tiêu giành thắng lợi thì nguồn lực con người được xem là nhân tố quyết định Muốn đầu tư cho chất xám cho nền kinh tế tri thức thì giáo dục và đào tạo được xem là quốc sách hàng đầu

Một nội dung của đổi mới giáo dục là đổi mới phương pháp giáo dục

Và một trong những phương pháp đem lại hiệu quả, hiệu ứng cao giữa lý thuyết và thực hành đó là phương pháp dạy học trực quan

Vậy phương pháp dạy học trực quan là gì? Nó có tác dụng như thế nào trong dạy học Lịch sử?

1 Khái niệm:

Phương pháp dạy học trực quan là phương pháp được xây dựng trên cơ

sở quán triệt nguyên tắc đảm bảo tính trực quan trong quá trình dạy học Trong quá trình dạy học giáo viên hướng dẫn cho học sinh thực hiện các biện pháp quan sát sự vật, hiện tượng hay hình ảnh của chúng trên cơ sở

đó mà hình thành khái niệm

Trong dạy học lịch sử, phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan góp phần quan trọng tạo biểu tượng cho học sinh cụ thể hóa các sự kiện, khắc sâu kiến thức, khắc phục tình trạng hiện đại hóa lịch sử của học sinh

2 Các loại đồ dùng trực quan:

Trong dạy học trực quan các môn học nói chung mỗi môn học đều có những loại đồ dùng trực quan riêng góp phần nâng cao chất lượng trong các môn học Song trong dạy học Lịch sử cũng có những loại đồ dùng đặt trưng riêng của nó

Đồ dùng trực quan trong dạy học Lịch sử bao gồm nhiều loại khác nhau, chúng ta có thể chia thành ba nhóm:

Nhóm thứ nhất: đồ dùng trực quan hiện vật, bao gồm các di tích lịch sử, những hiện vật khảo cổ học và những di vật của các thời đại lịch sử

Ví dụ: Khi dạy bài lịch sử địa phương “ Chiến thắng Tầm Vu” giáo viên

có thể dẫn học sinh đến tham quan khu di tích đó để học sinh có cái nhìn chân thực khách quan hơn về những hiện vật trong khu di tích

Hoặc khi dạy bài 1 “ Xã hội nguyên thủy” ( lớp 10), giáo viên đem lên lớp cho học sinh xem hiện vật thật về những hòn đá, rìu,….của người tối cổ, tinh khôn làm ra trong quá trình lao động

Nhóm thứ hai: đồ dùng trực quan tạo hình, bao gồm các phục chế, mô hình, sa bàn, tranh ảnh lịch sử

Ví dụ: Khi dạy bài các cuộc chiến tranh của Napoleon, giáo viên sử

dụng tranh ảnh về Napoleon, tranh về các trận chiến, cho học quan sát

và phân tích cụ thể các vấn đề mà giáo viên đặt ra

Nhóm thứ ba: đồ dùng trực quan qui ước, bao gồm các loại bản đồ lịch

sử, lược đồ, đồ thị, niên biểu

Ví dụ: khi dạy bài 8 ( lịch sử lớp 8) “ nước ta buổi đầu độc lập”, đén

mục tình hình chính trị cuối thời Ngô, giáo viên treo lược đồ 12 sứ quân, cho học sinh thấy rõ tên của 12 sứ quân đồng thời thấy được địa điểm

mà họ hoạt động

3 Hình thức, biện pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học Lịch sử? Cho ví dụ minh họa?

3.1 Hình thức sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học Lịch sử:

Hình thức trình bày trực quan là hình thức sử dụng những phương tiện trực quan trong dạy học nhằm tạo ra những biểu tượng, những khái niệm cho học sinh thông qua sự tri giác trực tiếp bằng các giác quan của các

em như:

Giáo viên treo những đồ dùng trực quan có tính chất minh họa và trình bày các nội dung trong lược đồ, sơ đồ, bản đồ, trình chiếu các thiết bị

kĩ thuật, phim đèn chiếu, phim điện ảnh, và nêu yêu cầu định hướng cho sự quan sát của học sinh

Hình thức quan sát: quan sát của học sinh được diễn ra khi giáo viên trình bày những phương tiện trực quan nhằm rút ra kết luận hình thành tri thức mới, tùy theo đặc điểm nội dung bày học, điều kiện cụ thể của nhà trường mà giáo viên có thể lựa chọn hình thức trực quan cho phù hợp

Giáo viên yêu cầu một số học sinh quan sát, trình bày lại, giải thích nội dung sơ đồ, biểu đồ, trình bày những gì thu nhận được qua những

phương tiện trực quan mà giáo viên đưa ra

Từ những chi tiết, thông tin học sinh thu được từ phương tiện trực quan, giáo viên nêu câu hỏi yêu cầu học sinh rút ra kết luận khái quát về vấn

đề mà phương tiện trực quan cần chuyển tải

3.2 Biện pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học Lịch sử:

Để cải tiến phương pháp giảng dạy phù hợp với chương trình giáo dục mới ở bộ môn Lịch sử cần phải trang bị đầy đủ các loại dụng cụ trực quan chủ yếu như sau:

Hình vẽ, tranh ảnh, mô hình, bản đồ, lược đồ, băng video, máy chiếu, giáo án điện tử, Đối với các loại phương tiện này thì người giáo viên Lịch sử cần có phương pháp như sau:

 Sử dụng chân dung : sử dụng chân dung, hình vẽ các nhà cách

mạng, các anh hùng dân tộc, các vị lãnh tụ, các nhà phát minh khoa học, được sử dụng trong quá trình dạy học không chỉ giúp các em miêu tả bề ngoài mà còn giúp các em chú ý phân tích nội dung, tính cách, hành vi được thể hiện ở tranh ảnh Giáo viên phải làm nổi bật tính cách nhân vật để gây hứng thú cho học sinh, kích thích óc tò mò, phát triển năng lực nhận thức Từ đó làm cho các em khâm phục học tập được đạo đức, tài năng của họ

Giáo viên cần phải chọn thời gian phù hợp để đưa chân dung của nhân vật lịch sử Khi sử dụng giáo viên phân tích, định hướng cho học sinh định hình tính cách của nhân vật

Ví dụ: Khi dạy bài “Đảng cộng sản Việt Nam ra đời”, khi đến mục

“Luận cương chính trị năm 1930”, giáo viên cho học sinh quan sát bức ảnh Trần Phú Sau đó cho học sinh phát biểu nêu lên sự hiểu biết về nhân vật lịch sử này, giáo viên kể cho các em nghe tiểu sử, quá trinh hoạt động cách mạng và khí tiết của người chiến sĩ cộng sản Trần Phú – Tổng bí thư đầu tiên của nước ta Có thể là hình vẽ được giáo viên chuẩn

bị trước (như: hình vẽ minh họa các sự kiện lịch sử, )

 Sử dụng t ranh ảnh lịch sử :

Khi sử dụng tranh ảnh lịch sử trên lớp để minh họa cho nội dung lịch sử, giáo viên cần hướng dẫn học sinh tìm hiểu những vấn đề sau:

Nội dung bức tranh, ảnh phản ánh sự kiện, hiện tượng tiến trình lịch sử dụng nào, ở khía cạnh nào?

Khai thác tranh ảnh lịch sử như là một trong những cách tiếp cận thực tế như: Xuất xứ của bức ảnh, thời gian, hoàn cảnh, những nhân vật trong ảnh,… đồng thời dựa vào tranh ảnh đó giáo viên gợi ý cho học sinh khai thác bức tranh, ảnh như : trang phục, nhân vật đại diện cho thành phần xã hội nào, ngoài nhân vaath chính ra còn có những cảnh vật nào,…

Ví dụ: Khi dạy bài “Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc ở nước ngoài (1919-1925)”, giáo viên cho học sinh quan sát bức ảnh vị lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đang phát biểu ý kiến tại hội Tua (12-1920) Sau khi tường thuật giáo viên cho học sinh cảm nhận được việc Nguyễn Ái Quốc bắt đầu tiếp thu chủ nghĩa Mác-Lênin để truyền bá vào Việt Nam Từ đó giúp cho các em có tình cảm tự hào về con người Nguyễn Ái Quốc

Như vậy, việc sử dụng tranh ảnh vừa khai thác được nội dung lịch sử thể hiện trong tranh ảnh bổ sung cho bài giảng, vừa phát huy năng lực tư duy cho học sinh, kích thích trí tưởng tượng phong phú, tạo hứng thú học tập cho các em

 Sử dụng mô hình:

Dùng những vật liệu đơn giản để tạo ra những hiện vật, những sự kiện lịch sử đơn giản để minh họa cho tiết giảng sinh động hơn

Giáo viên giới thiệu mô hình đang sử dụng, mô hình là vật tượng trưng cho sự kiện lịch sử nào

Dùng câu hỏi hướng dẫn cho học sinh quan sát, trả lời tìm ra các sự kiện lịch sử

Ví dụ: Trong mô hình Cảnh Thoát Hoan thua chạy Giáo viên đặt câu

hỏi Thoát Hoan phải thua chạy chui vào ống đồng trong cuộc kháng chiến chống quân Mông-Nguyên lần thứ mấy và diễn ra vào năm nào?

 Sử dụng bản đồ và lược đồ:

Khi sử dụng bản đồ, lược đồ trong dạy học Lịch sử giáo viên cần chú ý những biện pháp sau:

- Tìm hiểu bản đồ, lược đồ phản ánh lãnh thổ nào của thế giới hay quốc gia, tên gọi là gì, giả thích chú giải

- Xác định bản đồ, lược đồ được vẽ như thế nào? Ai vẽ và vẽ với mục đích gì? Nội dung lịch sử được thể hiện trên bản đồ

- So sánh những bản đồ, lược đồ phản ánh cùng khu vực, quốc gia trong những khoảng thời gian khác nhau để thấy rõ những thay đổi về biên giới, khu vực,,…

- Giải thích và đánh giá những thay đổi nêu trên về các mặt kinh

tế, chính trị, quân sự,…

Bên cạnh đó trong giảng dạy lịch sử, giáo viên có thể sử dụng lược đồ câm giúp học sinh nhớ các sự kiện, địa danh diễn ra sự kiện và điền vào lược đồ Với cách này, học sinh sẽ khắc sâu trí nhớ

Ví dụ: khi dạy bài 18 (lịch sử lớp 12) “Những năm đầu của cuộc

kháng chiến chống thực dân Pháp 1946-1950” Đến mục 3-chiến dịch Việt Bắc-Thu đông 1947, sử dụng lược đồ chiến dịch Việt Bắc-Thu Đông 1947, để học sinh thấy rõ về vị trí, địa điểm, hướng tấn công của ta và địch khái quát hơn so với nội dung trong sách giáo khoa

Cách tiếp cận bản đồ lược đồ nêu trên khi sử dụng phương pháp trực quan trong dạy học lịch sử là rất cần thiết giúp cho học sinh

có cái nhìn “ động” và biện chứng về mối tương tác giữa lịch sử

và địa lí

 Đối với video: Với phương tiện này, đòi hỏi giáo viên phải có sự

công phu, sử dụng những thiết bị hiện đại tạo cho học sinh lĩnh hội tri thức với chất lượng cao

Ví dụ: Khi dạy bài “Hoàn thành giải phóng đất nước (1973-1975)”, giáo

viên sử dụng băng video giúp học sinh dễ cảm nhận được hào khí của dân tộc, của 5 cánh quân cùng lúc vượt qua tuyến phòng thủ bên ngoài của địch tiến vào trung tâm Sài Gòn từ đó giúp học sinh tiếp thu bài và nhớ lâu những hình ảnh mà mình đã xem qua video

Ngoài ra còn có biện pháp áp dụng vào phương pháp dạy học trực quan

đó là: sử dụng đèn chiếu trong dạy học lịch sử, sử dụng giáo án điện tử,

4 Vai trò, nhiệm vụ của giáo viên – học sinh:

Trong dạy học nói chung và dạy lịch sử nói riêng, phương pháp sử dụng

đồ dùng trực quan góp phần quan trọng trong quá trình dạy học lịch sử

Nó giúp cho học sinh phát huy khả năng quan sát, tiếp thu bài nhanh hơn

và rèn luyện những kỹ năng khái quát vấn đề, kết luận lịch sử, tạo hứng thú cho học sinh trong mỗi tiết học lịch sử Để phương pháp sử dụng trực quan trong dạy học môn lịch sử đạt hiệu quả cao thì vai trò, nhiệm

vụ của giáo viên và học sinh được thể hiện rõ trong hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học tập của học sinh

4.1 Vai trò của giáo viên- học sinh:

4.1.1 Vai trò của giáo viên :

Trong quá trình dạy học, người giáo viên luôn giữ một vai trò chủ đạo, đặc biệt đối với phương pháp sử dụng trực quan trong dạy học Lịch sử Giáo viên là những người đã được chuẩn bị về chuyên môn, nghiệp vụ Với kinh nghiệm dạy học được trang bị, Giáo viên đóng vai trò là người lãnh đạo, tổ chức và điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh

 Vai trò lãnh đạo: Giáo viên cùng với học sinh xác định mục tiêu

của việc sử dụng đồ dùng trực quan trong môn Lịch sử, bài học và từng đơn vị kiến thức trong bài

Ví dụ: Trong bài 31: “Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII” ( Lịch

sử lớp 10) Giáo viên sử dụng kênh hình về tình cảnh nông dân Pháp trước cách mạng Giáo viên xác định mục tiêu của việc sử dụng kênh hình này là làm cho học sinh hiểu được tình hình kinh tế, xã hội, sự khốn khổ của nông dân trước cách mạng diễn ra hay mục tiêu chiếu hình ảnh ngục Bax-ti là giúp học sinh hiểu đây là một biểu tượng của chế độ

phong kiến chuyên chế ở Pháp

 Vai trò tổ chức: Giáo viên cùng với học sinh chuẩn bị kế hoạch,

chương trình dạy phù hợp Trong việc soạn giáo án, giáo viên tổ chức các hoạt động cho học sinh như phân chia nhóm về sưu tầm tài liệu, tranh ảnh, câu chuyện,… liên quan đến bài học

Ví dụ: Bài 23 “Phong trào Tây sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ Tổ quốc cuối thế kỉ XVIII” (Lịch sử lớp 10) Giáo viên phân chia nhóm sưu tầm tranh ảnh và tiểu sử về người lãnh đạo trong phong trào, nhóm tìm đoạn phim nói về phong trào, nhóm tìm sơ đồ các trận đánh

 Vai trò điều khiển: Giáo viên sử dụng đồ dùng trực quan, hình

thức tổ chức dạy học để hướng dẫn học sinh học tập tích cực theo

kế hoạch của bài Dựa vào đồ dùng trực quan để đặt ra câu hỏi, hướng dẫn học sinh đưa ra hướng giải quyết vấn đề

Ví dụ: Bài 1 “Sự xuất hiện loài người và bầy người nguyên thủy” (Lịch

sử lớp 10) Giáo viên cho học sinh quan sát hình ảnh người tối cổ và người tinh khôn, sau đó đặt ra câu hỏi: Hãy so sánh người tối cổ và

người tinh khôn về cấu tạo cơ thể?

Bên cạnh đó giáo viên còn có vai trò kiểm tra, đánh giá thường xuyên, hướng dẫn học sinh tự kiểm tra, đánh giá nhằm điều khiển, điều chỉnh quá trình dạy học lịch sử

4.1.2 Vai trò của học sinh :

Trong quá trình học tập các các môn nói chung và môn Lịch sử nói

riêng, học sinh vừa là đối tượng khách thể của hoạt động dạy vừa là chủ thể của nhận thức

Để học tập đạt hiệu quả cao học sinh không ngừng phát huy cao độ vai trò tự giác, tích cực, độc lập của mình trong quá trình học đặc biệt là môn Lịch sử

 Vai trò tự giác của học sinh: Trong học tập môn Lịch sử, học

sinh tự thực hiện những hoạt động nhận thức mà không cần phải nhắc nhở

 Vai trò tích cực của học sinh: Vai trò này được thể hiện ở chỗ:

học sinh chú ý lắng nghe, quan sát đồ dùng trực quan mà giáo viên đưa ra, nắm rõ câu hỏi giáo viên đặt ra và học sinh tích cực tham gia phát biểu, tích cực hoàn thành nhiệm vụ giáo viên đưa ra như: sưu tầm hình ảnh, sơ đồ, tài liệu, liên quan đến bài học

 Vai trò độc lập của học sinh: Trong việc học tập sử dụng đồ dùng

trực quan trong môn Lịch sử, dựa vào câu hỏi, yêu cầu của giáo viên, học sinh thể hiện vai trò độc lập của mình ở chỗ: tự phát hiện vấn đề khi quan sát hiện vật, tư liệu, kênh hình, và đồng thời tự tìm ra phương án giải quyết vấn đề

4.2 Nhiệm vụ của giáo viên và học sinh:

Dạy học sử dụng phương pháp trực quan trong môn Lịch sử là một trong những phương pháp dạy học góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử, đem lại kết quả cao cho học sinh Song, trong quá trình dạy và học môn Lịch sử thì giáo viên luôn giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động dạy, học sinh giữ vai trò tự giác, tích cực và độc lập trong học tập Đặc biệt việc sử dụng phương pháp trực quan trong dạy học Lịch sử, giáo viên và cả học sinh đều cần có những nhiệm vụ cụ thể để cho đạt được mục tiêu đề ra trong dạy học môn Lịch sử

4.2.1 Nhiệm vụ của giáo viên: