Phương pháp dạy học trực quan và việc vận dụng kênh hình trong dạy học địa lý 6 ở trường THCS

Do phương pháp này rất đa dạng và phong phú nên giáo viên phải biết vận dụng sáng tạo, hợp lí những phương pháp trực quan khác nhau và kết hợp với việc vận dụng kênh hình vào bài học cụ

1.Phần mở đầu

1.1 Lý do chọn đề tài.

Từ trước tới nay đã có rất nhiều ý kiến học sinh và phụ huynh cho rằng bộ môn Địa lý là một môn phụ Vì vậy các em không cần đầu tư vào học tập nhiều, chỉ học mang hình thức đại khái, qua loa để đạt điểm trung bình

Nhưng trong thời kì 4.0 này, thời kì mà khoa học ngày càng phát triển cùng với sự phát triển của đất nước theo hướng Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa, rất nhiều những thành tựu khoa học được áp dụng vào đời sống và sản xuất, làm giảm bớt những gánh nặng về chân tay cho con người Vậy vì sao khi nền kinh

tế phát triển đồng nghĩa với việc vấn đề môi trường, sinh thái gây ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống hàng ngày của con người chúng ta

Bộ môn Địa lý 6 sẽ cung cấp cho các em những kiến thức cơ bản, phổ thông, cần thiết về Trái Đất, về môi trường sống của con người, về những hoạt động của con người trên Trái Đất, bước đầu giúp các em hình thành thế giới quan khoa học, có tư tưởng tình cảm đúng đắn và làm quen với việc vận dụng kiến thức địa lí đã học vào thực tiễn cuộc sống sao cho phù hợp với môi trường xung quanh và thực tế của đất nước Để cho học sinh hiểu được mục đích trên người giáo viên phải biết vận dụng phương pháp dạy học trực quan làm nòng cốt Thông qua việc sử dụng trực quan, học sinh được quan sát và có thể nhìn nhận vấn đề một cách rõ ràng, dễ hiểu, khơi dậy hứng thú học tập cho học sinh

Do phương pháp này rất đa dạng và phong phú nên giáo viên phải biết vận dụng sáng tạo, hợp lí những phương pháp trực quan khác nhau và kết hợp với việc vận dụng kênh hình vào bài học cụ thể, để bài học đạt được kết quả cao nhất

Từ việc không đồng tình với quan điểm chủ quan của học sinh và một bộ phận phụ huynh Bản thân tôi thấy mình cần phải có trách nhiệm xác định cho học sinh hiểu mục đích, tác dụng của môn học đối với cuộc sống Tôi quyết định

chọn đề tài nghiên cứu về “Phương pháp dạy học trực quan và việc vận dụng kênh hình trong dạy học Địa lý 6 ở trường THCS”.

1.2 Mục đích nghiên cứu.

Tìm hiểu phương pháp dạy học trực quan để nhằm tận dụng tối đa và sử dụng có hiệu quả các thiết bị dạy học của bộ môn

- Vận dụng việc khai thác kênh hình để kiểm tra kiến thức và rèn luyện kĩ năng, tạo thông tin hai chiều

- Thông qua học tập môn Địa lý để tạo ra con người mới, năng động, có khả năng thích ứng với xã hội, hòa nhập với xu thế phát triển của xã hội

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

Vận dụng đối với toàn bộ học sinh khối 6 Trường THCS Quảng Trạch huyện Quảng Xương tỉnh Thanh Hóa trong năm học 2019 -2020 và học kì I năm học 2020 – 2021 Với tồng số học sinh toàn khối trong năm học 2019 -2020 là

85 học sinh và học kì I năm học 2020 – 2021 là 93 học sinh

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu lí thuyết:

Điều tra tìm hiểu ở sách giáo khoa địa lý 6, các tài liệu tham khảo, tạp chí những thông tin, số liệu, hình ảnh minh họa cho đề tài

Phương pháp khảo sát điều tra:

Điều tra qua phiếu bằng các câu hỏi dưới dạng lí thuyết, thực hành, điều tra khách quan

Phương pháp quan sát:

Theo dõi, quan sát học sinh trong giờ học trên lớp, khi học sinh làm bài thực hành

Phương pháp đàm thoại:

- Đàm thoại trực tiếp với học sinh trong các giờ ra chơi, ngoài giờ học

- Đàm thoại gợi mở trong trong từng tiết học, giờ thực hành

Phương pháp kiểm tra, đánh giá:

Sau mỗi bài kiểm tra có nhận xét, đánh giá kết quả, đánh giá trung thực nhưng nhẹ nhàng Có thể đánh giá cụ thể những bài nổi bật, những bài làm chưa tốt một cách thẳng thắn Khi đánh giá cần có động viên nhắc nhở kịp thời đối với học sinh và rút ra kinh nghiệm cho bản thân trong giảng dạy

Để nghiên cứu tốt nội dung này, tôi sử dụng một số phương pháp sau đây:

- Phương pháp tham khảo tài liệu: Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên cho

GV THCS chu kỳ 3; các tạp chí về giáo dục

- Phương pháp thực nghiệm: Đối chiếu kết quả điều tra, đánh giá

- Phương pháp quan sát: Thông qua dự giờ đồng nghiệp nhằm kiểm tra các nội dung liên quan

- Xây dựng kế hoạch, tích lũy tư liệu, số liệu

1.5 Những điểm mới cuả SKKN: Không

2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Hội nghị TW 8 khóa XI, Đảng ta đã đề ra Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/203 về đổi mới căn bản , toàn diện giáo dục và đào tạo mục tiêu là: Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ Quốc và nhu cầu học tập của nhân dân Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện.Thực hiện quy chế ban hành theo quyết định số 41/2000/QĐ/BGD&ĐT ngày 24/3/2000 của BGD&ĐT “Thiết bị dạy học phải được sử dụng có hiệu quả nhất, đáp ứng các yêu cầu về nội dung và phương pháp được quy định trong chương trình giáo dục”( điều 10.2) Thiết bị dạy học đối với môn Địa lý rất đa dạng và phong phú, tranh ảnh, hình vẽ, sơ đồ, bản đồ, mẫu vật… trong khuôn khổ đề tài này tôi xin

đề cập tới việc thực hiệndạy học trực quan và khai thác, sử dụng kênh hình lớp 6( nội dung chủ yếu là hình ảnh) Nội dung của các hình ảnh lớp 6, tập trung vào các hiện tượng tự nhiên trên Trái Đất Chính vì vậy việc sử dụng khai thác kênh hình trong giảng dạy Địa lý THCS là một yêu cầu cần thiết không thể xem nhẹ được Có như vậy mới đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay nhằm pháp huy tính tích cực chủ động, sáng tạo trong học tập của học sinh nói chung và học môn địa lý nói riêng

Để đạt được mục tiêu đó, ngay khi bước chân vào trường THCS, học sinh phải rèn luyện khả năng suy nghĩ, hoạt động một cách tự chủ, năng động và sáng tạo Giáo viên từng bước áp dụng phương tiện dạy học tiên tiến hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo thời gian tự học và tự nghiên cứu cho học sinh

Xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng của bộ môn Địa lí và trước yêu cầu đổi mới giáo dục cũng như thực tiễn dạy học bộ môn địa lý Sách giáo khoa địa lý tự nhiên hiện nay được biên soạn không chỉ là tài liệu cho giáo viên giảng dạy mà còn là quyển sách bài tập cho học sinh theo định hướng mới

Đó là học sinh không phải học thuộc lòng sách giáo khoa mà phải tìm tòi, nghiên cứu, quan sát….những vấn đề về tự nhiên, về sự vật hiện tượng trong kênh hình để hoàn thiện nội dung bài học qua câu hỏi trong sách giáo khoa, dưới

sự tổ chức hướng dẫn của giáo viên Nên trong đổi mới phương pháp dạy học, việc biên soạn sách giáo khoa cũng có sự thay đổi , đó là số lượng kênh chữ đã được giảm tải và số lượng kênh hình được tăng lên đáng kể so với chương trình

cũ Thực hiện quy chế ban hành theo Quyết định số 41/2000/QĐ/BGD&ĐT ngày 23/4/2000 của BDG&ĐT “Thiết bị dạy học phải được sử dụng hiệu quả nhất, đáp ứng các yêu cầu về nội dung và phương pháp được quy định trong chương trình giáo dục”

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến

2.2.1 Thuận lợi:

Trường THCS Quảng Trạch là trường nằm về phía Tây Bắc của huyện Quảng Xương Năm học 2020-2021 Trường có 8 lớp với 4 khối Toàn trường

có trên 330 học sinh, trong đó khối 6 là 2 lớp với 93 em Với sự quan tâm của cấp uỷ và chính quyền địa phương, Ban giám hiệu nhà trường cùng với sự nỗ lực vươn lên của tập thể giáo viên và học sinh Nhà trường luôn thực hiện tốt nhiệm vụ giáo dục thế hệ trẻ thành người công dân có ích cho xã hội, đặt những nền móng vững chắc để các em học sinh tiếp tục tiến những bước cao hơn, vững chắc hơn trên bước đường tương lai của mình

Nhìn chung đa số các em học sinh trong khối đều ngoan có ý thức học tập, gia đình phụ huynh đều quan tâm đến việc học của con em Môn Địa lý là một môn học được chú trọng trong chương trình giáo dục phổ thông, giảng dạy đầy đủ cho tất cả các khối lớp từ 6 →9 với số tiết phân phối chương trình từ 1- 2 tiết/ tuần/ lớp

Được Sở GD & Phòng GD-ĐT thường xuyên mở các lớp tập huấn về chuyên môn như bồi dưỡng chuyên đề, chuẩn kiến thức kỹ năng cho môn địa lý, trao đổi về các phương pháp dạy bồi dưỡng học sinh giỏi, thay sách…

Được quan tâm trong các kỳ thi học sinh giỏi cấp trung học cơ sở, học sinh giỏi cấp tỉnh, cấp quốc gia, thi đại học - cao đẳng

Giáo viên nhiệt tình trong giảng dạy, có đầu tư đổi mới phương pháp giảng dạy, ứng dụng công nghệ thông tin khá tốt Vẫn có học sinh yêu thích môn địa lý, đăng kí tham gia dự thi học sinh giỏi môn địa lý và đạt kết quả cao Cụ thể môn địa lý do bản thân tôi phụ trách trong 5 năm qua đã có 5 em đạt học sinh giỏi cấp tỉnh và nhiều em đạt học sinh giỏi cấp huyện với các giải cao

2.2.2 Khó khăn:

Theo quan niệm của xã hội, của phần lớn cha mẹ học sinh và một số bộ môn khác thì đây là môn học phụ, chương trình lớp 6 khô khan, khó hiểu Cho nên học sinh có sự thiên lệch trong nhận thức về vai trò, vị trí, tầm quan trọng của môn học, không khuyến khích học sinh học tốt môn địa lý, nhiều em học lệch, không quan tâm nhiều đến môn học (học đối phó), nhiều em cho rằng địa

lý không phải là môn để thi tuyển vào THPT,học địa lý nhưng chưa hiểu để làm

gì, ứng dụng vào lĩnh vực nào của cuộc sống

Một khó khăn nữa cho thấy thực tế của môn địa lý chưa đáp ứng nhu cầu

về việc lựa chọn ngành nghề trong tương lai hoặc lựa chọn được rất ít ngành nghề Môn địa lý là môn học khó (vừa có kiến thức tự nhiên vừa có kiến thức xã hội ), khô khan, cứng nhắc, chương trình học nặng, đòi hỏi học sinh trong quá trình học tập phải có óc quan sát thực tế , phải nắm chắc các kỹ năng, phải thường xuyên cập nhật thông tin Học sinh trong trường chủ yếu là con em thuần nông, bố mẹ đi làm ăn xa, chưa quan tâm đến việc học của con em nên việc tiếp thu kiến thức của các em còn hạn chế Hơn nữa các em điều kiện gia đình còn nhiều khó khăn do đó việc học tập của các em thực sự chưa được sự

quan tâm đúng mức của cha mẹ,có nhiều em còn thiếu sách vở, đồ dùng học tập đối với bộ môn …Do đó việc trau dồi thêm kiến thức địa lí cho học sinh là một vấn đề rất cần được quan tâm nhất là đối với các giáo viên dạy môn địa lý

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.

2.3.1 Tìm hiểu phương pháp dạy học trực quan.

2.3.1.1 Khái niệm.

Phương pháp dạy học trực quan là phương pháp sử dụng các phương pháp trực quan trước, trong và sau khi lĩnh hội kiến thức, tài liệu học tập mới Sử dụng các phương tiện trực quan nhằm gợi mở và hướng dẫn học sinh khai thác các nguồn tri thức và phát triển các năng lực tư duy, sáng tạo cho học sinh

2.3.1.2 Vai trò của phương pháp dạy học trực quan.

Phương pháp dạy học trực quan có vai trò rất quan trọng đối với việc dạy

và học địa lý, đặc biệt là đối với dạy và học môn địa lý theo phương pháp đổi mới Các phương tiện dạy học trực quan vừa là phương tiện để dạy học, nhưng

nó vừa chứa đựng nguồn tri thức cụ thể cho học sinh khai thác Các phương tiện dạy học trực quan được thể hiện thông qua phương pháp dạy học trực quan, giúp học sinh hiểu bài nhanh chóng và nhớ lâu hơn, đặc biệt nó gây hứng thú học tập, kích thích trí tò mò, khả năng sáng tạo của học sinh, làm cho giờ học thêm sinh động

2.3.1.3 Các phương pháp trong dạy học trực quan.

- Phương pháp sử dụng bản đồ

- Phương pháp sử dụng tranh ảnh, hình vẽ

- Các phương pháp khác

2.3.1.4 Định hướng về việc sử dụng phương tiện dạy học trực quan trong dạy học địa lý.

Vai trò của phương tiện dạy học trực quan đối với chức năng quan trọng nhất là cơ sở hình thành các biểu tượng địa lý và từ biểu tượng để đi đến khái niệm Các thiết bị dạy học là điều kiện, phương tiện dạy học không thể thiếu được trong quá trình dạy học Đặc biệt trước yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, thiết bị dạy học lại càng có vai trò quan trọng, bởi chúng là cơ sở vật chất để giáo viên hướng dẫn học sinh hoạt động và tạo môi trường hoạt động cho học sinh nhất là trong quá trình thảo luận

Các thiết bị dạy học địa lý vừa là nguồn cung cấp kiến thức, vừa là phương tiện minh họa cho bài học, là nguồn kiến thức khi nó được sử dụng để

khai thác kiến thức địa lý, là phương tiện minh họa khi nó được minh họa nội dung đã được thông báo trước đó

Tính trực quan trong phương tiện dạy học tạo cho học sinh có sự tin tưởng vào tính chân thực của sự vật được quan sát Tuy nhiên bất kì sự tri giác thực sự nào cũng không thể diễn ra ngoài điều kiện tư duy tích cực Nói một cách khác trong dạy học sử dụng các phương tiện trực quan thì ở bất cứ hoạt động tri giác nào cũng thống nhất với tư duy trừu tượng Việc giảng dạy bằng phương tiện trực quan sẽ dẫn tới khái quát hóa, quy nạp

Như vậy, phương tiện trực quan trong dạy học có một chức năng quan trọng: Đó là làm chỗ dựa cho hoạt động tư duy, phát triển tư duy, phát triển trí tuệ Phương tiện dạy học là một nguồn kiến thức quan trọng mà trong dạy học lấy học sinh làm trung tâm, người học dưới sự tổ chức, chỉ đạo của giáo viên khai thác tìm hiểu, từ đó những tri thức cần thiết phục vụ cho việc nhận thức các mối quan hệ, các khái niệm, các quy luật địa lý Sử dụng các phương tiện dạy học địa lý, yêu cầu giáo viên phải rèn luyện cho học sinh các kĩ năng khai thác tri thức khác nhau như bản đồ, bảng thống kê, các số liệu, lát cắt, sơ đồ hình vẽ, sách giáo khoa và các phương tiện khác Chính nhờ vào các kĩ năng đó, học sinh có thể độc lập làm việc với các nguồn tri thức khác nhau để nhận thức nội dung học tập

Như vậy, trong dạy học địa lý còn chú ý nhiều hơn đến chức năng, nguồn kiến thức của các thiết bị dạy học, đồng thời cũng tạo điều kiện để học sinh làm việc với phương tiện này

2.3.1.5 Giải pháp khắc phục

Trong điều kiện dụng cụ trực quan còn chưa được cung cấp đồng bộ Trước mắt giáo viên phải biết linh hoạt vận dụng mọi biện pháp, mọi khả năng

có thể để xây dựng kế hoạch hoạt động cho mình, tự thiết kế những đồ dùng đơn giản Sưu tầm tranh ảnh minh họa, đặc biệt sử dụng quả địa cầu dạy được rất nhiều bài, cung cấp được rất nhiều thông tin cho học sinh hoặc vẽ những sơ đồ, hình vẽ trong sách giáo khoa phóng to để sử dụng và chuyển chúng sang dạng hình vẽ, sơ đồ, lược đồ câm để kiểm tra kiến thức

Như vậy việc chuẩn bị của giáo viên ở nhà là rất quan trọng, giáo viên phải nghiên cứu thật kỹ nội dung bài dạy để sáng tạo cho mình những dụng cụ trực quan phù hợp sinh động nhất

Đối với những dụng cụ trực quan đã có sẵn chúng ta cần khai thác triệt để lượng kiến thức cho phép trong dụng cụ trực quan đó phát huy vai trò của dụng

cụ trực quan kênh hình và kênh chữ trong một bài học, chú trọng vào chất lượng dạy và học, lựa chọn phương pháp phù hợp giữa khai thác, kiểm tra và rèn luyện

kỹ năng cho học sinh

2.3.2.Việc sử dụng kênh hình trong dạy học môn địa lý 6 trường THCS

2.3.2.1 Một số vấn đề trong dạy học địa lý 6 ở trường THCS

Đối với chương trình địa lý lớp 6 hiện nay được biên soạn theo tinh thần cung cấp các tình huống, thông tin đã được lựa chọn Vậy giáo viên phải tổ chức học tập, phân tích, tổng hợp và xử lí thông tin, tạo điều kiện cho học sinh trong quá trình học tập vừa tiếp nhận được kiến thức vừa rèn luyện các kĩ năng và nắm được phương pháp học tập tạo điều kiện tự khám phá, tự phát hiện, tự tìm đến với kiến thức mới, phát huy tính tích cực, độc lập của học sinh

Những tranh ảnh, hình vẽ trong sách giáo khoa không đơn thuần chỉ là minh họa cho bài giảng mà chúng còn gắn bó hữu cơ với bài học là một phần không thể thiếu được trong nội dung bài học

2.3.2.2 Một số ví dụ cụ thể:

Ví dụ1 Bài 1: Vị trí hình dạng, kích thước của Trái Đất

Mục 1.Vị trí của Trái Đất trong hệ Mặt Trời

Nếu chỉ đơn thuần khai thác kênh chữ thì cả giáo viên và học sinh vô tình bỏ qua vị trí của Trái Đất trong hệ Mặt Trời Như vậy phần quan trọng nhất trong mục 1 sẽ bị bỏ qua Trong phần này kênh hình đã thể hiện đầy đủ nội dung cơ bản của mục 1 Giáo viên chỉ cần hỏi: Quan sát Hình1 em hãy cho biết có mấy hành tinh trong hệ Mặt Trời? Trái Đất nằm ở vị trí thứ mấy theo thứ tự xa dần Mặt Trời?

Hình 1 Các hành tinh trong hệ Mặt Trời

Học sinh sẽ quan sát H1 và trả lời dễ dàng câu hỏi của giáo viên Sau đó giáo viên có thể tổng kết mục 1 như sau:

- Trong hệ Mặt Trời có 8 hành tinh

- Trái Đất đứng ở vị trí thứ 3 theo thứ tự xa dần Mặt Trời

Như vậy việc sử dụng kênh hình phải được giáo viên sử dụng tối đa, triệt để, để khai thác kiến thức

Sang mục 2 giáo viên cho học sinh quan sát H2 và hỏi: Dựạ vào H2 trong sách giáo khoa em hãy cho biết chiều dài đường xích đạo, bán kính của Trái Đất là bao nhiêu?

Hình 2 Kích thước của Trái Đất

Học sinh nhìn vào H1 trong sách giáo khoa và trả lời:

- Bán kính của Trái Đất là: 6.370 km

- Đường xích đạo dài: 40.076 km

Từ thực tế trên thì công việc chuẩn bị bài ở nhà của giáo viên là tối quan trọng, mang tính khoa học cao, hình vẽ, sơ đồ, lược đồ phải rõ ràng, dễ hiểu, dễ quan sát, câu hỏi phải gãy gọn, hàm ý rõ ràng, kích thích sự tìm tòi, hứng thú học tập của học sinh Giáo viên không chỉ đơn thuần dạy bằng thiết bị sẵn có,

mà còn phải sáng tạo ra những hình vẽ đơn giản, sưu tầm tranh ảnh, minh họa tổ chức hoạt động có hiệu quả, phù hợp với đối tượng học sinh Khi dạy giáo viên cần tận dụng việc khai thác kiến thức kết hợp kiểm tra kiến thức và rèn luyện kĩ năng cho học sinh

Ví dụ 2: Bài 5: Kí hiệu bản đồ Cách biểu hiện địa hình trên bản đồ

Mục 1 Các loại kí hiệu bản đồ

Khai thác kiến thức:

Quan sát H14 hãy cho biết có mấy loại kí hiệu bản đồ? Kể tên một số đối tượng địa lí được biểu hiện bằng các loại kí đó?

Hình 14 Phân loại các kí hiệu

Hình 15 Các dạng kí hiệu

Giáo viên chốt kiến thức dựa vào kênh hình trong sách giáo khoa ở mục 1:

- Kí hiệu điểm, kí hiệu đường và kí hiệu diện tích

HS kể tên một số đối tượng địa lí được biểu hiện bằng các loại kí hiệu đó

Có các dạng kí hiệu như: kí hiệu hình học, kí hiệu chữ, kí hiệu tượng hình Mục 2: Cách biểu hiện địa hình trên bản đồ

Giáo viên cho học sinh quan sát H16 trang 19 và H44 trang 51 và sách giáo khoa hãy cho biết độ cao địa hình trên bản đồ được biểu hiện bằng gì?

Hình 16.Núi được cắt ngang và hình biểu hiện của nó trên bản đồ

Hình 44 Lược đồ địa hình tỉ lệ lớn.

HS quan sát và trả lời : bằng thang màu hoặc đường đồng mức

Dựa vào H16 cho biết mỗi lát cắt cách nhau bao nhiêu mét?

Dựa vào khoảng cách các đường đồng mức ở hai sườn núi phía Đông và phía Tây, hãy cho biết sườn nào có độ dốc lớn hơn?

HS có thể dễ dàng trả lời được câu hỏi của giáo viên dựạ vào hình ảnh, màu sắc trong hình ảnh ở sách giáo khoa

- Mỗi đường đồng mức cách nhau 100m Sườn nào có các đường đồng mức càng gần nhau thì địa hình sẽ dốc hơn

Ví dụ 4: Bài 7: Sự vận động tự quay quanh trục của Trái Đất và các hệ quả Mục 1: Sự vận động của Trái Đất quanh trục

Giáo viên cho học sinh quan sát H19 trong sách giáo khoa và giáo viên xoay quả địa cầu đang quay cho biết: Trái Đất tự quay quanh trục theo hướng nào? Thời gian Trái Đất tự quay một vòng quanh trục trong một ngày đêm được quy ước là bao nhiêu giờ?

Hình 19 Hướng tự quay của Trái Đất