NÂNG CAO HIỆU QUẢ dạy học môn GDCD ở TRƯỜNG THPT HƯƠNG KHÊ hà TĨNH THÔNG QUA VIỆC sử DỤNG PHƯƠNG PHÁP dạy học TRỰC QUAN

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Chúng ta đang sống trong những thập kỷ đầu của thế kỷ XXI Thể kỷ mà cả nhân loại đang chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ như vũ bão của khoa học kỹ thuật. Để hoà nhập được với xu thế đó thì ngành giáo dục phải đào tạo được những con người phát triển toàn diện. Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng xác định: Giáo dục đào tạo thực sự là quốc sách hàng đầu, thông qua đổi mới toàn diện giáo dục và đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, chấn hưng nền giáo dục Việt Nam, với các biện pháp cụ thể là: Đổi mới cơ cấu tổ chức, nội dung, phương pháp dạy học và học theo hướng “chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá”, phát huy tính sáng tạo, khả năng vận dụng, thực hành của người học, tập trung vào đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện dạy học dựa vaò hoạt động tích cực, chủ động của học sinh với vai trò tổ chức, hướng dẫn đúng mực của giáo viên nhằm phát triển tư duy độc lập, sáng tạo, góp phần hình thành phương pháp và nhu cầu tự học ham muốn tìm hiểu, khám phá kiến thức, tạo hứng thú, niềm vui trong học tập của học sinh, tận dụng những ưu điểm của các phương pháp dạy học truyền thống và dần làm quen, vận dụng phương pháp dạy học tích cực vào dạy học. Thực hiện nghị quyết đại hội, ngành giáo dục đào tạo không ngừng tích cực đẩy mạnh tiến hành việc đổi mới về nội dung cũng như phương pháp dạy học trong đó đặc biệt chú trọng về đổi mới phương pháp dạy học. Giáo dục công dân là một môn học có vị trí quan trọng trong việc hình thành thế giới quan, nhân sinh quan và phương pháp luận cho học sinh. Kiến thức môn học tích hợp nhiều nội dung giáo dục xã hội cho công dân, hướng học sinh vươn tới những giá trị cơ bản của người công dân Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hoá hiện đại hoá. Nội dung môn học gắn bó chặt chẽ với cuộc sống thực tiễn của học sinh, gắn liền với sự kiện trong đời sống đạo đức, pháp luật, kinh tế, chính trị, nhân cách, phẩm chất, niềm tin cho học sinh. Song một thực tế đáng buồn là việc dạy và học bộ môn này lại chưa được quan tâm đúng mức và đặt xứng tầm với những môn học khác, phương pháp dạy học của giáo viên còn khiểm khuyết nghiêm trọng cả về nội dung cũng như phương pháp, nếu không được khắc phục một cách triệt để thì không thể nâng cao hiệu quả giáo dục của môn học. Giáo dục công dân là một môn học trừu tượng vận dụng phương pháp trực quan trong dạy học là hết sức cần thiết. Phương pháp trực quan là một phương pháp đóng vai trò rất quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học của bộ môn. Phương pháp trực quan có tác dụng tạo hình ảnh, làm phong phú, mở rộng kinh nghiệm cảm tính, giúp học sinh lĩnh hội tri thức một cách cụ thể, chính xác và sinh động, là con đường tốt nhất giúp học sinh tiếp thu hiện thực khách quan, phát triển hứng thú nhận thức, năng lực quan sát, năng lực tư duy. Việc sử dụng phương pháp trực quan một cách hợp lý sẽ giúp giáo viên tố chức điều khiển quá trình nhận thức cho học sinh một cách chủ động đạt được hiệu quả cao. Hương Khê I là một trưòng miền núi, cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học phục vụ cho việc dạy học còn thiếu thốn, học sinh nơi đây chủ yếu là ở vùng cao, vùng sâu, năng lực học tập và khả năng tư duy của các em so với học sinh cùng lứa tuổi ở trường khác vùng khác còn nhiều hạn chế. Hơn nữa nội dung chương trình môn GDCD lại tương đối trừu tượng, giáo viên bộ môn hầu như chỉ sử dụng đơn thuần một phương pháp giảng bài Phương pháp giảng giải.Thực tế cho thấy những sơ đồ đơn giản do giáo viên tự làm lấy cũng giúp cho học sinh tiếp thu bài học thuận lợi, hào hứng hơn nhiều. Tuy nhiên những giờ học như vậy có chăng cũng rất hạn hữu.Tình trạng dạy chay dạy suông vẫn là phổ biến.Chính vì thế học sinh hầu như không hứng thú học tập, học chỉ để đối phó. Chiếu lệ, kết quả học tập vì thế chưa cao, không phát huy được tính tích cực, chủ động nhận thức của học sinh…Dẫn tới tình trạng giờ dạy GDCD ở một số lớp trở thành giờ sinh hoạt lớp, giờ giải bài tập của học sinh.Tình trạng này nếu không được khắc phục, việc cải cách môn học coi như chỉ được thực hiện một cách hạn chế. Trong rất nhiều phương pháp và biện pháp tiến hành nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD ở trường THPT Hương Khê I, theo tôi sử dụng phương pháp trực quan được xem là tối ưu. Bởi như trên đã trình bày kiến thức môn học chứa đựng nhiều tri thức khó truyền đạt, mang tính lý luận và trừu tượng cao, khả năng tư duy của học sinh nơi đây lại còn nhiều hạn chế. Vì vậy để có được những giờ dạy học GDCD thật sự có hiệu quả, có hứng thú đối với học sinh ngoài việc sử dụng lời nói giáo viên cần phải tăng cường tìm tòi và sử dụng các hình thức trực quan một cách thường xuyên, linh hoạt và mềm dẻo. Xuất phát từ những lý do trên được sự giúp đỡ tận tình của Tiến Sĩ Nguyễn Thái Sơn chúng tôi đã chọn đề tài nghiên cứu của mình với tiêu đề: “Nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD ở trường THPT Hương Khê I Hà Tĩnh thông qua việc sử dụng phương pháp dạy học trực quan. 2. Tình hình nghiên cứu đề tài Trong dạy học vấn đề trực quan và phương pháp dạy học trực quan đã được các tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu và đề cập đến. Ở Việt Nam vấn đề nghiên cứu phương tiện dạy học nói chung và sử dụng phương pháp dạy học trực quan nói riêng đã có một số tác giả bàn đến. Tác giả Đinh Quang Báo trong cuốn “Sử dụng phương tiện trực quan đơn giản, rẻ tiền nhưng có hiệu quả trong môn sinh kỹ thuật nông nghiệp phố thôngđã đề cập đến vai trò, ý nghĩa của các loại phương tiện trực quan trong dạy học. Bài “Một vài kinh nghiệm bước đầu về việc sử dụng các phương tiện trực quan trong dạy học nhằm pháp huy tính độc lập và chủ động của học sinh trong quá trình học tập báo cáo tại hội nghị khoa học về thiết bị dạy học, viện KHGD 1999 của tác giả Võ Chấp, tác giả đã trao đổi về những kinh nghiệm sử dụng phương tiện trực quan như thế nào để phát huy hiệu quả học tập của học sinh. Tác giả Tô Xuân Giáp trong cuốn “phương tiện dạy học”đã đề cập đến khái niệm, cách phân loại cũng như cách tự làm một số phương tiện dạy học cơ bản Tác giả Trần Doãn Quới trong bài “Sử dụng đồ dùng dạy học,vấn đề chủ yếu khoa học và khẩn cấp của công tác đồ dùng dạy học”báo cáo của hội nghị thiết bị dạy học và trường sở, viện khoa học và giáo dục, đã đề cập đến tính cấp thiết của đồ dùng dạy học trong nhà trường. Bài “Đổi mới giáo dục bằng công nghệ thông tin và truyền thông” của tác giả Quách Tuấn Ngọc đăng trên trang edu.net.vn tháng 82004 đề cập đến vai trò công nghệ thông tin và truyền thông trong quá trình dạy học, trong đó việc sử dụng máy tính điện tử kết hợp với các thiết bị hỗ trợ sẽ nâng cao hiệu quả việc giảng dạy và học tập trong nhà trường. Ở nước ngoài có nhiều tác giả cũng đã đề cập đến vấn đề này Nhà giáo dục người Séc vĩ đại J.A.Comenki là người đầu tiên đưa ra yêu cầu phải đảm bảo tính trực quan trong dạy học. Ông kịch liệt phê phán lối dạy học giáo điều trong nhà trường và đưa ra “ qui tắc vàng ngọc” với nội dung là: trong quá trình dạy học cần tận dụng mọi giác quan của học sinh để trực tiếp sờ mó, ngửi, nhìn, nghe những thứ cần thiết trong phạm vi có thể.Theo ông cách dạy này sẽ giúp học sinh dễ dàng nắm vững tri thức. Quan điểm của Comenxki đánh dấu bước phát triển quan trọng trong lý luận dạy học lúc bấy giờ, tuy nhiên qui tắc này lại được xây dựng trên cơ sở cảm giác luận học thuyết cường điệu vai trò của cảm giác. Đây cũng chính là hạn chế của ông. Trong lý luận giáo dục của mình J.J.Rút Xô đã chú trọng các phương pháp dạy học mang tính trực quan.Dạy học theo ông không chỉ mang đến tri thưc cho học sinh mà cái lớn hơn là dạy cho học sinh phương phap tư duy. Nhà giáo dục Nga K.Đ.Usinxki đã xây dựng dạy học trực quan trên cơ sở tâm lý học.Đó là việc dạy hoc không dựa trên những biểu tượng và trừu tượng mà trên những hình ảnh cụ thể do học sinh trực tiếp tri giác được.Ông cho rằng trực quan không chỉ là phương tiện nhận thức mà còn là phương tiện để phát triển tư duy trực quan làm cho quá trình lĩnh hội tri thức của học sinh trở nên dễ dàng hơn, tự giác, có ý thức và vững chắc hơn tạo ra hứng thú học tập cho học sinh, kích thích tính tích cực của học sinh, là phương tiện tốt nhát giúp giáo viên phát triển tư duy cho học sinh. Nhìn chung các tác giả trong và ngoài nước đã khẳng định vai trò và tầm quan trọng của phương tiện trực quan đối với quá trình dạy học. Tuy nhiên dưới góc độ giáo dục đào tạo vẫn chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách cơ bản, có hệ thống hoặc in thành sách về việc sử dụng phương pháp dạy học trực quan vào giảng dạy ở trường THPT nói chung và môn giáo dục công dân nói riêng.Vì thế đây có lẽ là lần đầu tiên chúng tôi nghiên cứu đề tài này với mong muốn góp phần nhỏ bé vào việc luận giải một số vấn đề lý luận và thực tiễn sử dụng phương pháp dạy học trực quan vào giảng dạy môn GDCD ở các trường THPT nói chung, trường THPT Hương Khê I Hà Tĩnh nói riêng. 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3.1 Mục đích nghiên cứu. Nghiên cứu phương pháp trực quan trong hệ thống các phương pháp dạy học để khuyến khích sử dụng phưong pháp này trong quá trình giảng dạy môn GDCD ở trường THPT Hương Khê I. Sử dụng phương pháp trực quan nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD. Đề ra một số giải pháp tối ưu cho việc sử dụng phương pháp trực quan trong giảng dạy môn GDCD. Phát huy tính tích cực, chủ động, óc quan sát, khiếu thẩm mỹ, cách tiếp cận phương tiện kỹ thuật hiện đại cho học sinh. Hướng vào việc nâng cao chất lượng dạy học môn GDCD ở trường THPT nói chung và trường THPT Hương Khê I nói riêng. Góp phần nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo các thế hệ học sinh. 3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu: Để hoàn thành tốt đề tài chúng tôi xác định nhiệm vụ nghiên cứu sau: Tìm cơ sở lý luận của phương pháp dạy học trực quan. Tìm cơ sở thực tiễn của phương pháp trực quan với các hình thức của nó trong việc ứng dụng vào giảng dạy môn GDCD ở trường THPT. Sử dụng phương pháp trực quan trong giảng dạy môn GDCD ở trường THPT Hương Khê I Hà Tĩnh. Đưa ra một số giải pháp và những kiến nghị để góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn GDCD ở trường THPT Hương Khê I. 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4.1 Đối tượng: Vấn đề sử dụng phương pháp trực quan vào giảng dạy môn GDCD ở trường THPT nhằm nâng cao hiệu quả môn học. Diện khảo sát: Trường THPT Hương Khê I Hà Tĩnh 4.2 Phạm vi nghiên cứu: Đề tài chỉ giới hạn trong việc nghiên cứu phương pháp dạy học trực quan trong hệ thống các phương pháp dạy học. 5. Phương pháp nghiên cứu Trong quá trình nghiên cứu đề tài này chúng tôi sử dụng các phương pháp sau: 5.1 Phưong pháp nghiên cứu lý thuyết: Đọc, phân tích, tổng hợp, khái quát hoá, trừu tượng hoá…nhằm thu thập các thông tin lý luận có liên quan đến đê tài nghiên cứu. 5.2 Phương pháp quan sát, điều tra: Xây dựng câu hỏi, bảng biểu quan sát việc dạy của giáo viên và việc học của học sinh…nhằm tìm hiểu thực tiễn dạy học môn GDCD ở trường THPT Hương Khê I Hà Tĩnh hiện nay. 5.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Dự giờ, thăm lớp, thiết kế bài thực nghiệm, phân tích số liêu thống kê…nhằm xem xét, xác nhận tính đúng đắn và tính khả thi của việc sử dụng phương pháp trực quan vào dạy học môn GDCD ở trường THPT Hương Khê I Hà Tĩnh. 6 .Ý nghĩa lý luận và thực tiễn 6.1 ý nghĩa về mặt lý luận: Xác định cơ sở khoa học để thiết kế bài giảng và sử dụng phưong pháp trực quan trong quá trình dạy học. Xác định một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn GDCD. 6.2 ý nghĩa về mặt thực tiễn: Thể hiện được câc yêu cầu sư phạm đã chỉ ra vào việc sử dụng phương pháp trực quan trong quá trình giảng dạy môn GDCD. Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho giáo viên giảng dạy môn GDCD ở trường THPT và những ai quan tâm đến mảng đề tài này. 7. Cấu trúc của luận văn: Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài kiệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 3 chương Chương1: Cơ sở lý luận và tính tất yếu của việc sử dụng phương pháp trực quan vào giảng dạy môn GDCD ở trường THPT Hương Khê I Hà Tĩnh. Chương2: Thực nghiệm sử dụng phương pháp trực quan vào dạy học môn GDCD ở trường THPT Hương Khê I Hà Tĩnh. Chương3: Một số giải pháp và những yêu cầu nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD ở trường THPT Hương Khê I Hà Tĩnh thông qua việc sử dụng phương pháp trực quan.

- Lãnh đạo trường THPT Hương Khê Hà Tĩnh và các giáo viên bộ môn đãtạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm.

- Gia đình, bạn bè luôn là nguồn động viên giúp đỡ để tôi có thêm nghị lựctinh thần để hoàn thành luận văn này

Đặc biệt tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới GVC.TS Nguyễn Thái Sơn

người thầy, người hướng dẫn khoa học đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trìnhnghiên cứu để hoàn thành luận văn

Mặc dù bản thân tôi đã cố găng nhiều song trong quá trình nghiên cứu luậnvăn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, kính mong được sự góp ý, chí dẫn thêmcủa Hội đồng khoa học, Thầy cô và toàn thể bạn đọc

Vinh ngày tháng năm 2009

Tác giả

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chúng ta đang sống trong những thập kỷ đầu của thế kỷ XXI -Thể kỷ mà cảnhân loại đang chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ như vũ bão của khoa học kỹthuật Để hoà nhập được với xu thế đó thì ngành giáo dục phải đào tạo đượcnhững con người phát triển toàn diện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X củaĐảng xác định: Giáo dục đào tạo thực sự là quốc sách hàng đầu, thông qua đổimới toàn diện giáo dục và đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao,chấn hưng nền giáo dục Việt Nam, với các biện pháp cụ thể là: Đổi mới cơ cấu

tổ chức, nội dung, phương pháp dạy học và học theo hướng “chuẩn hoá, hiện đạihoá, xã hội hoá”, phát huy tính sáng tạo, khả năng vận dụng, thực hành củangười học, tập trung vào đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện dạy học dựavaò hoạt động tích cực, chủ động của học sinh với vai trò tổ chức, hướng dẫnđúng mực của giáo viên nhằm phát triển tư duy độc lập, sáng tạo, góp phần hìnhthành phương pháp và nhu cầu tự học ham muốn tìm hiểu, khám phá kiến thức,tạo hứng thú, niềm vui trong học tập của học sinh, tận dụng những ưu điểm củacác phương pháp dạy học truyền thống và dần làm quen, vận dụng phương phápdạy học tích cực vào dạy học

Thực hiện nghị quyết đại hội, ngành giáo dục đào tạo không ngừng tích cựcđẩy mạnh tiến hành việc đổi mới về nội dung cũng như phương pháp dạy họctrong đó đặc biệt chú trọng về đổi mới phương pháp dạy học

Giáo dục công dân là một môn học có vị trí quan trọng trong việc hình thànhthế giới quan, nhân sinh quan và phương pháp luận cho học sinh Kiến thức mônhọc tích hợp nhiều nội dung giáo dục xã hội cho công dân, hướng học sinh vươntới những giá trị cơ bản của người công dân Việt Nam trong thời kỳ công

nghiệp hoá- hiện đại hoá Nội dung môn học gắn bó chặt chẽ với cuộc sống thựctiễn của học sinh, gắn liền với sự kiện trong đời sống đạo đức, pháp luật, kinh

tế, chính trị, nhân cách, phẩm chất, niềm tin cho học sinh

Song một thực tế đáng buồn là việc dạy và học bộ môn này lại chưa đượcquan tâm đúng mức và đặt xứng tầm với những môn học khác, phương phápdạy học của giáo viên còn khiểm khuyết nghiêm trọng cả về nội dung cũng nhưphương pháp, nếu không được khắc phục một cách triệt để thì không thể nângcao hiệu quả giáo dục của môn học

Giáo dục công dân là một môn học trừu tượng vận dụng phương pháp trựcquan trong dạy học là hết sức cần thiết Phương pháp trực quan là một phươngpháp đóng vai trò rất quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả dạyhọc của bộ môn Phương pháp trực quan có tác dụng tạo hình ảnh, làm phongphú, mở rộng kinh nghiệm cảm tính, giúp học sinh lĩnh hội tri thức một cách cụthể, chính xác và sinh động, là con đường tốt nhất giúp học sinh tiếp thu hiệnthực khách quan, phát triển hứng thú nhận thức, năng lực quan sát, năng lực tưduy Việc sử dụng phương pháp trực quan một cách hợp lý sẽ giúp giáo viên tốchức điều khiển quá trình nhận thức cho học sinh một cách chủ động đạt đượchiệu quả cao

Hương Khê I là một trưòng miền núi, cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy họcphục vụ cho việc dạy học còn thiếu thốn, học sinh nơi đây chủ yếu là ở vùngcao, vùng sâu, năng lực học tập và khả năng tư duy của các em so với học sinhcùng lứa tuổi ở trường khác vùng khác còn nhiều hạn chế Hơn nữa nội dungchương trình môn GDCD lại tương đối trừu tượng, giáo viên bộ môn hầu nhưchỉ sử dụng đơn thuần một phương pháp giảng bài - Phương pháp giảnggiải.Thực tế cho thấy những sơ đồ đơn giản do giáo viên tự làm lấy cũng giúpcho học sinh tiếp thu bài học thuận lợi, hào hứng hơn nhiều Tuy nhiên những

giờ học như vậy có chăng cũng rất hạn hữu.Tình trạng dạy chay dạy suông vẫn

là phổ biến.Chính vì thế học sinh hầu như không hứng thú học tập, học chỉ đểđối phó Chiếu lệ, kết quả học tập vì thế chưa cao, không phát huy được tínhtích cực, chủ động nhận thức của học sinh…Dẫn tới tình trạng giờ dạy GDCD ởmột số lớp trở thành giờ sinh hoạt lớp, giờ giải bài tập của học sinh.Tình trạngnày nếu không được khắc phục, việc cải cách môn học coi như chỉ được thựchiện một cách hạn chế

Trong rất nhiều phương pháp và biện pháp tiến hành nhằm nâng cao hiệu quảdạy học môn GDCD ở trường THPT Hương Khê I, theo tôi sử dụng phươngpháp trực quan được xem là tối ưu Bởi như trên đã trình bày kiến thức môn họcchứa đựng nhiều tri thức khó truyền đạt, mang tính lý luận và trừu tượng cao,khả năng tư duy của học sinh nơi đây lại còn nhiều hạn chế Vì vậy để có đượcnhững giờ dạy học GDCD thật sự có hiệu quả, có hứng thú đối với học sinhngoài việc sử dụng lời nói giáo viên cần phải tăng cường tìm tòi và sử dụng cáchình thức trực quan một cách thường xuyên, linh hoạt và mềm dẻo

Xuất phát từ những lý do trên được sự giúp đỡ tận tình của Tiến Sĩ Nguyễn

Thái Sơn chúng tôi đã chọn đề tài nghiên cứu của mình với tiêu đề: “Nâng cao

hiệu quả dạy học môn GDCD ở trường THPT Hương Khê I Hà Tĩnh thông qua việc sử dụng phương pháp dạy học trực quan

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong dạy học vấn đề trực quan và phương pháp dạy học trực quan đã đượccác tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu và đề cập đến

Ở Việt Nam vấn đề nghiên cứu phương tiện dạy học nói chung và sử dụngphương pháp dạy học trực quan nói riêng đã có một số tác giả bàn đến

Tác giả Đinh Quang Báo trong cuốn “Sử dụng phương tiện trực quan đơn

giản, rẻ tiền nhưng có hiệu quả trong môn sinh- kỹ thuật nông nghiệp phố thông''đã

đề cập đến vai trò, ý nghĩa của các loại phương tiện trực quan trong dạy học

Bài “Một vài kinh nghiệm bước đầu về việc sử dụng các phương tiện trực

quan trong dạy học nhằm pháp huy tính độc lập và chủ động của học sinh trong quá trình học tập'' báo cáo tại hội nghị khoa học về thiết bị dạy học, viện KHGD

1999 của tác giả Võ Chấp, tác giả đã trao đổi về những kinh nghiệm sử dụng

phương tiện trực quan như thế nào để phát huy hiệu quả học tập của học sinh

Tác giả Tô Xuân Giáp trong cuốn “phương tiện dạy học”đã đề cập đến khái

niệm, cách phân loại cũng như cách tự làm một số phương tiện dạy học cơ bản

Tác giả Trần Doãn Quới trong bài “Sử dụng đồ dùng dạy học,vấn đề chủ

yếu khoa học và khẩn cấp của công tác đồ dùng dạy học”báo cáo của hội nghị thiết

bị dạy học và trường sở, viện khoa học và giáo dục, đã đề cập đến tính cấp thiết của

đồ dùng dạy học trong nhà trường

Bài “Đổi mới giáo dục bằng công nghệ thông tin và truyền thông” của tác

giả Quách Tuấn Ngọc đăng trên trang edu.net.vn tháng 8/2004 đề cập đến vai trò

công nghệ thông tin và truyền thông trong quá trình dạy học, trong đó việc sử dụngmáy tính điện tử kết hợp với các thiết bị hỗ trợ sẽ nâng cao hiệu quả việc giảng dạy

và học tập trong nhà trường

Ở nước ngoài có nhiều tác giả cũng đã đề cập đến vấn đề này

Nhà giáo dục người Séc vĩ đại J.A.Comenki là người đầu tiên đưa ra yêu cầu phải

đảm bảo tính trực quan trong dạy học Ông kịch liệt phê phán lối dạy học giáo điều

trong nhà trường và đưa ra “ qui tắc vàng ngọc” với nội dung là: trong quá trình

dạy học cần tận dụng mọi giác quan của học sinh để trực tiếp sờ mó, ngửi, nhìn,nghe những thứ cần thiết trong phạm vi có thể.Theo ông cách dạy này sẽ giúp học

sinh dễ dàng nắm vững tri thức Quan điểm của Comenxki đánh dấu bước phát

triển quan trọng trong lý luận dạy học lúc bấy giờ, tuy nhiên qui tắc này lại đượcxây dựng trên cơ sở cảm giác luận - học thuyết cường điệu vai trò của cảm giác.Đây cũng chính là hạn chế của ông.

Trong lý luận giáo dục của mình J.J.Rút Xô đã chú trọng các phương pháp

dạy học mang tính trực quan.Dạy học theo ông không chỉ mang đến tri thưc chohọc sinh mà cái lớn hơn là dạy cho học sinh phương phap tư duy

Nhà giáo dục Nga K.Đ.Usinxki đã xây dựng dạy học trực quan trên cơ sở

tâm lý học.Đó là việc dạy hoc không dựa trên những biểu tượng và trừu tượng màtrên những hình ảnh cụ thể do học sinh trực tiếp tri giác được.Ông cho rằng trựcquan không chỉ là phương tiện nhận thức mà còn là phương tiện để phát triển tưduy- trực quan làm cho quá trình lĩnh hội tri thức của học sinh trở nên dễ dàng hơn,

tự giác, có ý thức và vững chắc hơn tạo ra hứng thú học tập cho học sinh, kích thíchtính tích cực của học sinh, là phương tiện tốt nhát giúp giáo viên phát triển tư duycho học sinh

Nhìn chung các tác giả trong và ngoài nước đã khẳng định vai trò và tầmquan trọng của phương tiện trực quan đối với quá trình dạy học

Tuy nhiên dưới góc độ giáo dục- đào tạo vẫn chưa có công trình khoa học nàonghiên cứu một cách cơ bản, có hệ thống hoặc in thành sách về việc sử dụngphương pháp dạy học trực quan vào giảng dạy ở trường THPT nói chung và môngiáo dục công dân nói riêng.Vì thế đây có lẽ là lần đầu tiên chúng tôi nghiên cứu đềtài này với mong muốn góp phần nhỏ bé vào việc luận giải một số vấn đề lý luận

và thực tiễn sử dụng phương pháp dạy học trực quan vào giảng dạy môn GDCD ởcác trường THPT nói chung, trường THPT Hương Khê I- Hà Tĩnh nói riêng

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu.

- Nghiên cứu phương pháp trực quan trong hệ thống các phương pháp dạy học để

khuyến khích sử dụng phưong pháp này trong quá trình giảng dạy môn GDCD ởtrường THPT Hương Khê I.

- Sử dụng phương pháp trực quan nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD

- Đề ra một số giải pháp tối ưu cho việc sử dụng phương pháp trực quan tronggiảng dạy môn GDCD

- Phát huy tính tích cực, chủ động, óc quan sát, khiếu thẩm mỹ, cách tiếp cậnphương tiện kỹ thuật hiện đại cho học sinh

- Hướng vào việc nâng cao chất lượng dạy học môn GDCD ở trường THPT nóichung và trường THPT Hương Khê I nói riêng

- Góp phần nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo các thế hệ học sinh

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để hoàn thành tốt đề tài chúng tôi xác định nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Tìm cơ sở lý luận của phương pháp dạy học trực quan

- Tìm cơ sở thực tiễn của phương pháp trực quan với các hình thức của nó trongviệc ứng dụng vào giảng dạy môn GDCD ở trường THPT

- Sử dụng phương pháp trực quan trong giảng dạy môn GDCD ở trường THPTHương Khê I- Hà Tĩnh

- Đưa ra một số giải pháp và những kiến nghị để góp phần nâng cao chất lượng dạyhọc môn GDCD ở trường THPT Hương Khê I

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đề tài chỉ giới hạn trong việc nghiên cứu phương pháp dạy học trực quan trong hệthống các phương pháp dạy học.

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài này chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

5.1 Phưong pháp nghiên cứu lý thuyết: Đọc, phân tích, tổng hợp, khái quát hoá,

trừu tượng hoá…nhằm thu thập các thông tin lý luận có liên quan đến đê tài nghiêncứu

5.2 Phương pháp quan sát, điều tra: Xây dựng câu hỏi, bảng biểu quan sát việc dạy

của giáo viên và việc học của học sinh…nhằm tìm hiểu thực tiễn dạy học mônGDCD ở trường THPT Hương Khê I- Hà Tĩnh hiện nay

5.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Dự giờ, thăm lớp, thiết kế bài thực

nghiệm, phân tích số liêu thống kê…nhằm xem xét, xác nhận tính đúng đắn và tínhkhả thi của việc sử dụng phương pháp trực quan vào dạy học môn GDCD ở trườngTHPT Hương Khê I- Hà Tĩnh

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài kiệu tham khảo, nội dung luận văn gồm

3 chương

Chương1: Cơ sở lý luận và tính tất yếu của việc sử dụng phương pháp trực quan

vào giảng dạy môn GDCD ở trường THPT Hương Khê I- Hà Tĩnh

Chương2: Thực nghiệm sử dụng phương pháp trực quan vào dạy học môn GDCD

ở trường THPT Hương Khê I- Hà Tĩnh

Chương3: Một số giải pháp và những yêu cầu nhằm nâng cao hiệu quả dạy học

môn GDCD ở trường THPT Hương Khê I- Hà Tĩnh thông qua việc sử dụngphương pháp trực quan

B PHẦN NỘI DUNG

Chương1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TÍNH TẤT YẾU CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN VÀO DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1 PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN TRONG HỆ THỐNG PHƯƠNG PHÁP

DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔTHÔNG

1.1 Trực quan và phương pháp dạy học trực quan

1.1.1 Khái niệm trực quan

Trong dạy học khái niệm trực quan được nhắc đến nhiều song hầu như chưa

có tác giả nào đưa ra một định nghĩa hoàn chỉnh về trực quan là gì?

Dưới góc độ triết học, trực quan được xem là những đặc điểm, tính chất củanhận thức loài người.Trực quan là đặc tính đối với nhận thức con người, trực quanđược phán ánh trong thực tế mà thực tế có thể biểu hiện ở dạng hình tượng cảmtính Lý thuyết về nhận thức của chủ nghĩa Mác-Lênin đã khẳng định rằng nhậnthức của con người bắt nguồn từ thực tiễn và cuối cùng trở về cải tạo thực tiễn.Nhận thức của con người bắt đầu từ quá trình nhận thức cảm tính, quá trình đó liênquan chặt chẽ với tính trực quan

Tính trực quan được xem như nét đặc biệt của kiến thức xác định sự liên hệtrực tiếp giữa chúng với thực tiễn cũng như đối với đối tượng.Tính trực quan là mộtthuộc tính của sự vật, hiện tượng, thuộc tính này làm bộc lộ những đặc điểm của sựvật, nhờ đó mà người ta có thể nhận thức được sự vật một cách dễ dàng.Tuy nhiênkhông phải tất cả nhận thức của con người đều mang tính trực quan tuyệt đối.Trongnhận thức, yếu tố trực quan và yếu tố không trực quan tồn tại một cách biện chứng.

Dưới góc độ tâm lý, các nhà tâm lý học sư phạm đã chứng minh rằng, trong

sự lĩnh hội tri thức học sinh, tri thức càng trừu tượng thì nguyên tắc trực quan càng

có ý nghĩa Dạy học trực quan lúc đó là một phương tiện rất tốt để phát triển tư duytrừu tượng của học sinh

Trong dạy học, trực quan là một nguyên tắc lý luận dạy học.Theo từ điển sưphạm "trực quan trong dạy học phải dựa trên những hình ảnh cụ thể, được học sinhtrực tiếp tri giác" (phan trọng ngọ vấn đề trực quan trong dạy học).Từ điển tiếngviệt của (hoàng phê) chủ biên định nghĩa: Trực quan "nghĩa là dùng những vật cụthể hay ngôn ngữ, cử chỉ làm cho học sinh có được hình ảnh cụ thể về những điều

đã học" [33]

Như vậy có thể kết luận rằng: Trực quan theo đúng nghĩa của nó không đơngiản chỉ là quan sát sự vật bằng các giác quan, mà là hành động, tác động lên sựvật, làm biến đổi các dấu hiệu bề ngoài của chúng, làm cho cái bản chất, các mốiliên hệ, quan hệ có tính quy luật của chúng được bộc lộ, được phơi bày một cáchcảm tính, mà nếu không có sự tác động đó thì chúng mãi còn là bí ẩn đối với nhậnthức của con người

1.1.2 Khái niệm phương pháp trực quan

Khi trực quan trở thành một phương pháp dạy học và giáo viên sử dụng nó

để giảng dạy, truyền thụ tri thức cho học sinh, học sinh nhờ đó mà tiếp thu tri thứcmột cách có hệ thống, khoa học thì lúc này trực quan được hiểu là một phươngpháp dạy học

Với nghĩa đó phương pháp trực quan được định nghĩa như sau:

(1) Lê Đức Quảng quan niệm về phương pháp trực quan "phương pháp trực quan làphương pháp dạy học trong đó giáo viên sử dụng các phương tiện dạy học minhhoạ cho bài giảng, tác động trực tiếp đến học sinh nhằm đạt hiệu quả và chất lượngcao trong quá trình dạy học"

(2) Phùng Văn Bộ quan niệm "phương pháp trực quan là phương pháp giáo viên sửdụng các đồ dùng dạy học, các phương tiện nhằm mục đích minh hoạ, bổ sungthêm cho kiến thức bài giảng, phương pháp trực quan phù hợp với tâm lý nhận thứccủa người học, làm cho bài giảng sinh động, phong phú, hấp dẫn người học"

(3) Phan Trọng Ngọ cho rằng "Phương pháp trực quan, theo đúng nghĩa của nókhông phải là giáo viên giới thiệu, trình bày các phương tiện trực quan, nhằm cungcấp cho người học hình ảnh cảm tính về sự vật, mà phải giúp người học hành độngtốt nhất với sự vật.Dạy học trực quan - tức là dạy học phải được bắt đầu từ việchướng dẫn người học hành động cảm tính với đối tượng học

Trên cơ sở đó, chúng ta hiểu phương pháp trực quan là phương pháp giáoviên sử dụng các phương tiện, hình ảnh cảm tính về sự vật, hiện tượng trong quátrình dạy học nhằm giúp cho người học đạt được kết quả cao nhất

* Phương pháp trực quan trong dạy học giáo dục công dân có các hình thức

chủ yếu sau:

- Hình thức sử dụng sơ đồ, biểu đồ, tranh ảnh và số liệu thống kê

- Hình thức sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại

- Hình thức trực quan giới thiệu tài liệu, văn kiện

- Hình thức tham quan thực tế

1.2 Mối quan hệ giữa phương pháp trực quan với các phương pháp dạy học

khác ở trường trung học phổ thông

Theo các nhà giáo dục thì phương pháp trực quan là phương pháp dạy học cónhiều ưu điểm nổi bật, nhất là đối với kiến thức môn giáo dục công dân ở trườngtrung học phổ thông.Việc sử dụng phương pháp trực quan trong dạy học khôngnhững làm phát triển năng lực chú ý, óc quan sát, khả năng tư duy mà mặt khác còngóp phần giải phóng học sinh khỏi công việc ghi chép lý thuyết đơn thuần.Tuy vậy,phương pháp dạy học trực quan không phải là một phương pháp vạn năng, siêuviệt, nó cũng chỉ là một phương pháp dạy học trong hệ thống cac phương pháp dạyhọc môn giáo dục công dân ở trường trung học phổ thông Chúng ta đều biết rằng,trong hệ thống các phương pháp dạy học, mỗi phơng pháp đều có những vai trò, vịtrí và giữa chúng đều có mối liên hệ với nhau, và tác động qua lại và bổ sung chonhau Do vậy không thể cho rằng phương pháp nào là tối ưu cả, vì có phương phápthì phù hợp với nội dung bài học này nhưng có phương pháp lại phù hợp với nộidung bài học khác, đối tượng và điều kiện khác Chính vì thế, để phương pháp trựcquan thực sự đem lại hiệu quả thì người giáo viên phải nắm vững bản chất của tổngthể tất cả các phơng pháp dạy học, biết kết hợp và vận dụng một cách linh hoạt trên

cơ sở phương pháp trực quan là chính Trong tất cả các phương pháp dạy học nếu

có sự tham gia của phương pháp trực quan thì các phương pháp dạy học đó thực sựđạt hiệu quả hơn, các giờ giảng đỡ nhàm chán hơn

1.2.1 Phương pháp trực quan và phương pháp thuyết trình

Trong hệ thống các phương pháp dạy học thì phương pháp thuyết trình là mộtphơng pháp dạy học truyền thống, tuy không còn đợc khuyến khích sử dụng nhiềutrong giai đoạn hiện nay, thậm chí còn bị phê bình nếu giáo viên nào quá lạm dụng.Tuy vậy, đây là phương pháp dạy học có những ưu điểm nhất định, phù hợp vớiviệc dạy học những vấn đề khó, phức tạp, chứa đựng nhiều thông tin mà học sinhkhông dễ dàng tự tìm hiểu được Trong thực tế dạy học cho dù sử dụng phươngpháp nào đi nữa là truyền thống hay hiện đại thì cũng không thể không sử dụng đếnphương pháp thuyết trình, và việc sử dụng các phương pháp đó sẽ không có hiệuquả khi không có sự kết hợp, sự tham gia của phương pháp thuyết trình Chúng tathử tưởng tượng trong một tiết học giáo viên chỉ cho học sinh quan sát các hìnhảnh, giáo cụ trực quan mà không dùng một phương pháp dạy học dùng lời nào? liệucác tiết học đó có đạt hiệu quả không? chắc chắn là không, trong thực tế dù họcsinh có giỏi đến mấy mà trong quá trình lĩnh hội tri thức không được sự hướng dẫn,chỉ đạo tổ chức của giáo viên thì việc thu nhận đó chỉ ở mức độ sơ sài, thiếu hệthống.Vì vậy mà dù các giáo cụ trực quan có đầy đủ tri thức đên mấy thì vai trò củagiáo viên cũng rất quan trọng và trong khi sử dụng phương pháp trực quan để dạyhọc thì giáo viên cần phải kết hợp sử dụng với các phương pháp dạy học khác.

Trong quá trình thực hiện bài giảng bằng phương pháp dạy học trực quan thìvấn đề cốt lõi là giáo viên phải biết lựa chọn sao cho phù hợp với yêu cầu, mụcđích và nội dung bài học, học sinh dễ tiếp thu Để phương pháp dạy học trực quanthực sự có hiệu quả thì khi sử dụng bất kỳ hình thức nào của phương pháp trựcquan giáo viên một mặt vừa phải phân tích, giảng giải, mặt khác phải hướng dẫnhọc sinh biết rút ra những kết luận cần thiết

Nếu giáo viên sử dụng kết hợp với việc phân tích, giảng giải kỹ lưỡng cácgiáo cụ trực quan, rồi từ đó rút ra các kết luận tiêu biểu, đúng đắn thì tin chắc rằngviệc học của học sinh sẽ đạt được kết quả mong muốn.

Ngược lại, trong dạy học bằng phương pháp thuyết trình nếu giáo viên khéoléo biết kết hợp với phương pháp trực quan thì sẽ tránh được sự mệt mỏi, nhàmchán tạo ra hứng thú học tập, phát triển óc quan sát, khả năng nhận thức của họcsinh trong quá trình tiếp nhận tri thức

1.2.2 Phương pháp trực quan với phương pháp đàm thoại

Đàm thoại là phương pháp giáo viên dùng lời nói dưới hình thức trao đổi qualại giữa thầy và trò, thường giáo viên chủ động đề ra câu hỏi và yêu cầu học sinhtrả lời

Trong phương pháp đàm thoại, sự tham gia của học sinh có nhiều mức độ.Điều đó phụ thuộc vào mức độ đàm thoại của giáo viên, cùng với phương pháp trựcquan, phương pháp đàm thoại thường được sử dụng trong khâu giáo viên cho họcsinh quan sát tranh ảnh, số liệu rồi đặt câu hỏi, học sinh dựa vào tranh ảnh trả lờinhằm mục đích khai thác kiến thức từ những tranh ảnh đó

Ví dụ: ở bài 6 lớp 10 khuynh hướng phát triển của sự vật và hiện tượng, mục

b, khuynh hướng phát triển giáo viên có thể cho học sinh xem mô hình xoáy ốc

Phương pháp đàm thoại có nhiều ưu điểm nổi bật: Tạo ra hứng thú cho ngườihọc, kích thích họ phát huy trí lực, độc lập suy nghĩ, tiếp thu bài nhanh chóng, đồngthời giúp cho bài giảng sinh động hơn

Cùng với phương pháp trực quan, kết hợp các hình thức như đàm thoại gợi

mở, đàm thoại tái hiện kiến thức học sinh dễ dàng tiếp nhận tri thức mà không bị

chệch hướng nội dung bài học, hiểu sai dụng ý của giáo viên thể hiện ở các giáo cụtrực quan

1.2.3 Phương pháp trực quan với phương pháp nêu vấn đề

Sẽ có hiệu quả hơn khi sử dụng phương pháp trực quan nếu giáo viên biết kếthợp với phương pháp nêu vấn đề

Chúng ta biết rằng ưu điểm nổi bật của phương pháp trực quan chính là tạo rahứng thú, phát triển óc quan sát, khả năng tư duy của học sinh Tuy nhiên trong quátrình sử dụng phương pháp trực quan nếu giáo viên không đa ra các câu hỏi tìnhhuống để kích thích tư duy của các em thì những ưu điểm của phương pháp trựcquan sẽ bị hạn chế, giáo viên có đưa ra các tình huống có vấn đề thì mới tao rađộng lực thôi thúc học sinh giải quyết vấn đề rút ra kết luận cần thiết cho mìnhtrong quá trình tiếp nhận tri thức Dạy học theo hướng nêu vấn đề là phương phápdạy học dựa trên những quy luật của sự lĩnh hội tri thức và cách thức họat độngmột cách sáng tạo những nét cơ bản của sự tìm tòi khoa học Bản chất của nó tạonên một chuỗi những "tình huống học tập" và điều khiển học sinh giải quyết nhữngvấn đề học tập đó

Trong mỗi bài giáo dục công dân, đặc biệt là ở chương trình lớp 11 và lớp 12,người giáo viên cần phải làm xuất hiện ở học sinh nhiều vấn đề đặt học sinh vàotrạng thái tâm lý khi giải quyết mâu thuẫn giữa điều đã biết và điều chưa biếtnhưng muốn biết, phương pháp nào nếu được sử dụng tốt sẽ kích thích được hoạtđộng tư duy, tích cực, tự giác trong lĩnh hội tri thức một cách độc lập

Sử dụng kết hợp với phương pháp trực quan, giáo viên cho học sinh quan sáttranh trong sách giáo khoa hoặc tranh sưu tầm rồi đặt học sinh vào những tìnhhuống có vấn đề kích thích trí tò mò để học sinh tự phát hiện ra vấn đề, nêú vấn đề

quá khó, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh tự tìm ra lời giải bằng nhiều cung bậckhác nhau.

Nếu vấn đề là một trong những phương pháp thuộc nhóm phương pháp dạyhọc tích cực đang đựơc khuyến khích sử dụng trong giai đoạn hiện nay Chiến lượcphát triển giáo dục 2001- 2010 ở Việt Nam đã xác định: “ Đổi mới và hiện đại hoáphương pháp giáo dục chuyển từ việc truyền thụ tri thức thụ động, thầy giảng tròghi sang hướng dẫn người học chủ động trong quá trình tiếp cận tri thức, dạy chongười học phương pháp tự học, tự thu nhận thông tin một cách hệ thống và có tưduy phân tích, tổng hợp, phát triển đợc năng lực của mỗi cá nhân, tăng cường tínhchủ động, tự chủ động của học sinh, sinh viên trong quá trình học tập, hoạt động tựquản trong nhà trường và tham gia các hoạt động xã hội” [29- 30.12]

1.3 Vị trí, vai trò của phương pháp trực quan trong giảng dạy môn giáo dục công dân

Là một môn học mang tính tổng hợp kiến thức của nhiều lĩnh vực: Triết học,đạo đức, kinh tế, pháp luật Giáo dục công dân có vị trí đặc biệt quan trọng trongviệc trang bị cho học sinh những tri thức cơ bản và thiết thực về thế giới quan khoahọc và nhân sinh quan, phương pháp luận, phương pháp tư duy khoa học.Kiến thứcmôn học rất thiết thực gắn liền với cuộc sống sinh hoạt của học sinh Thông quakhối lượng kiến thức cần trang bị cho học sinh không nhỏ, kiến thức mang tính trừutượng khái quát, phổ biến cao và gắn chặt với cuộc sống hàng ngày, tác độngthường xuyên đến suy nghĩ và hành động của học sinh, để thực hiện được nhiệm vụ

đó là việc làm không dễ dàng, vì thế phương tiện trực quan được sử dụng ở bộ mônnày có những điểm khác với phương tiện trực quan sử dụng ở các môn học khác về

cả hình thức lẫn tính chất trong giảng dạy bộ môn, giáo viên có thể sử dụng cácphương tiện trực quan hoặc tổng hợp các phương tiện trực quan của các môn học

khác và cũng có thể sử dụng những tri thức học sinh tiếp thu được trong cuộc sốnglàm phương tiện trực quan.Mặt khác, thông qua giảng dạy, giáo viên còn giúp họcsinh biến kiến thức thành niềm tin có cơ sở khoa học, thành lẽ sống và hành độngthực tế trong cuộc sống hiện tại và tương lai của họ.Vấn đề quan trọng là, khi sửdụng phương pháp trực quan giáo viên hướng dẫn học sinh biết cách tổng hợp, kháiquát những tư liệu thực tế thành lý luận, tức là hình thành và phát triển tư duy, nhậnthức khoa học cho học sinh.

Truyền thụ và lĩnh hội tri thức bằng phương tiện trực quan của giáo viên vàhoc sinh bắt nguồn từ lý luận nhận thức của triết học duy vật biện chứng mà Lênin

đã khái quát như sau: "Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duytrừu tượng đến thực tiễn là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, của sựnhận thực hiện thực khách quan"[24] Như vậy có nghĩa là con đường nhận thứccủa học sinh cũng trải qua 2 giai đoạn, nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính, vậndụng tri thức vào trong cuộc sống thực tiẽn.Trong nhận thức cảm tính càng cónhiều cơ quan thụ cảm tham gia vào quá trình phán ánh các sự vật hiện tượng củathế giới khách quan càng làm cho hiểu biết của con người đầy đủ, toàn diện, chínhxác hơn, càng tạo cơ sở vững chắc cho nhận thức lý tính.Nhận thức cảm tính và trithức cảm tính có ý nghĩa quan trọng đối với tiến trình học tập và phát triển tư duycủa con người.Ngay từ hơn 2000 năm trước, nhà tư tưởng và nhà giáo dục nổi tiếngthời kỳ chiến quốc, tuân tử đã từng chỉ ra rằng: "Bất văn bất nhược văn chi, vănchương bất nhược kiến chi".(Không nghe chẳng bằng nghe, nghe chẳng bằng thấy).Nhà giáo dục nổi tiếng tiệp khắc thể kỷ 17 Komensky ông đã từng nói: "Có thểđịnh cho giáo viên một khuôn vàng thước ngọc, trong khả năng có thể, mọi sự vậtđều nên đặt ở gần cảm quan một cách tối đa".Lý luận tâm lý học và giáo dục hiệnđại đã chứng minh thêm một bước, trong dạy học đem những nội dung tri thức màhọc sinh chưa từng thấy, hiểu biết còn ít hoặc thiếu sự thể nghiệm của bản thân

chuyển hoá thành hình tượng trực quan hoặc tranh vẽ, tác dụng vào cảm quan củahọc sinh để là phong phú nhận thức cảm tính và kinh nghiệm cảm tính của họcsinh, kích thích và thúc đẩy tư duy, tưởng tượng và ghi nhớ của học sinh đối vớinhững nội dung tri thức này, là phương phap quan trọng và là con đường để nângcao chất lượng học tập, làm cho hiệu quả dạy học trên lớp cao hơn.

Đối với tri thức khoa học phổ biến và trừu tượng như tri thức của môn giáodục công dân, khi năng lực tư duy của học sinh còn bị hạn chế lớn thì việc sử dụngphương tiện dạy học trực quan lại càng cần thiết, Phương tiện dạy học trực quancàng gần gũi với cuộc sống học sinh, càng gắn bó với kiến thức đã thu nhận đượccủa họ sẽ càng tăng thêm tác dụng tích cực của phương tiện đó

Khi đánh giá về tính trực quan trong dạy học nhà triết học duy vật lỗi lạcngười nga V.G.Bie-lin-xki cho rằng: "Tính trực quan hiện nay được tất cả mọingười nhất trí, thừa nhận là người giúp việc rất cần thiết và có hiệu lực mạnh mẽtrong học tập Nó giúp cho trí nhớ và trí tuệ bằng cách trình bày hình dáng và hìnhtượng của sự vật"

Phương pháp trực quan với các hình thức của nó đóng một vai trò quan trọngkhông chỉ trong việc cung cấp cho học sinh những kiến thức bền vững, chính xác,

mà còn ở chỗ giúp học sinh kiểm tra lại tính đúng đắn của các kiến thức lý thuyết.Đứng trước vật thật hay các hình ảnh của chúng, học sinh sẽ học tập hứng thú hơn,tăng cường sức chú ý, dễ dàng chuyển tư duy của mình từ diện cụ thể cảm tínhsang diện trừu tượng khía quát hoá và từ đó khái quát lên cái cụ thể trong ý thức

Việc sử dụng phương pháp trực quan vào giảng dạy môn Giáo dục công dânbằng việc cho học sinh trực tiếp quan sát phương tiện trực quan, tham quan, tìmhiểu quá trình lao động sản xuất, sinh hoạt của nhân dân soi sáng kiến thức bài họcmột cách khoa học, có hệ thống, đồng thời sẽ vững tin vận dụng kiến thức mình đãtiếp thu vào cuộc sống Mặt khác việc sử dụng các phương tiện trực quan biểu

trưng đã qua một quá trình gọt dũa, chắt lọc lựa chọn kỹ càng sẽ giúp học sinh chiavấn đề phức tạp thành những vấn đề chi tiết, dễ nhớ và dễ nắm bắt Phương pháptrực quan nếu được sử dụng khéo léo sẽ làm cho các phương tiện trực quan,phương tiện kỹ thuật dạy học tạo nên nguồn tri thức Phương pháp trực quan gópphần phát huy tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh.Với phương pháp dạyhọc trực quan sẽ giúp học sinh huy động sự tham gia của nhiều giác quan kết hợpvới lời nói, sẽ tạo điều kiện cho học sinh dễ hiểu, dễ nhớ và nhớ lâu, làm phát triểnnăng lực chú ý, năng lực quan sát, óc tò mò khoa học của họ.

Chỉ thị 15/1999/CT/GDDT của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo thìphương tiện dạy học thực hiện 5 chức năng cơ bản: Kiến tạo tri thức, rèn luyện kỹnăng, rèn luyện thái độ học tập, kích thích học tập cho học sinh và chức năng hợp

lý hoá công việc của thầy và trò sẽ từng bước hỗ trợ, góp phần phát huy hiệu quảlĩnh hội tri thức của học sinh có tác dụng kích thích học sinh suy nghĩ, tìm tòi,không phải chỉ như một phương tiện minh hoạ

Phương pháp trực quan trong dạy học không chỉ nhằm mục đích truyền thụtri thức cho người học mà còn thông qua đó có tác dụng tới việc hình thành, pháttriển, củng cố tri thức khoa học cho học sinh, rèn luyện kỹ năng nắm bắt nhữngthành tựu mới của khoa học và vận dụng chúng vào thực tiễn, đây cũng là bước đểhọc sinh chuẩn bị cho mình những tri thức trước khi bước vào cuộc sôi động luônbiến đổi

Hơn nữa theo quan điểm lấy học sinh làm trung tâm thì phương pháp trựcquan là một đối tượng để học sinh chủ động, tự lực khai thác tri thức môn học dưới

sự hướng dẫn của giáo viên Qua hoạt động tự giác với một số hình thức củaphương pháp trực quan, học sinh không chỉ nắm được tri thức khoa học mà cònphát triển được năng lực tư duy.Thông qua việc sử dụng tranh ảnh và phương tiện

dạy học, học sinh phải tiến hành các thao tác so sánh, phân tích, tổng hợp…Nắm trithức và phát hiện ra những tri thức mới.

Có thể nói rằng sử dụng tốt phương pháp trực quan trong dạy học môn Giáodục công dân là hình thành, củng cố con đường nhận thức biện chứng cho học sinh,giúp cho họ phát triển tư duy logic, tư duy khoa học, phương pháp nhận thức khoahọc và cải tạo thực tiễn phục vụ lợi ích của chính họ và của đồng loại Nếu phươngpháp trực quan được sử dụng đúng lúc, đúng chỗ phù hợp với nội dung dạy học sẽgóp phần tích cực vào việc nâng cao hiệu quả dạy học, hoàn thiện thái độ học tậpcủa học sinh

Từ việc phân tích trên có thể tóm tắt vai trò và tác dụng của phương pháptrực quan như sau:

Thứ nhất: Động viên, khơi gợi hứng thú và nhiệt tình của học sinh

Hứng thú là người thầy đầu tiên.Lý luận tâm lý học gió dục hiện đại và kinhnghiệm dạy học thực tiễn chứng minh rằng: Hiệu quả dạy học và chất lượng họctập được trực tiếp quyết định bởi thái độ và tinh thần của học sinh trong quá trìnhtrong học tập, mà tiền đề của tinh thần thái độ học tập tốt của học sinh lại là hứngthú.Có hứng thú thì mới có thể có lòng ham hiểu biết, mới có thể động viên và khơigợi nhiệt tình học tập, dốc sức vào trong hoạt động học tập, tích cực phối hợp vớigiáo viên để hoàn thành nội dung dạy học, thực hiện mục tiêu cuối cùng của hoạtđộng dạy học.Ngược lại, học tập mà thiếu hứng thú và nhiệt tình thì chỉ có thể làhọc tập bị động, máy móc, dạy học trên lớp mà không thể động viênn khơi gợihứng thú và nhiệt tình của học sinh thì cũng chỉ là dạy học buồn tẻ, khô khan Họctập và dạy học như vậy tất nhiên là hiệu suất thấp và không thành công Đúng nhưkommensky nói: Nếu như người ta ăn cơm mà không thèm ăn, nuốt cơm vào dạdày một cách miễn cưỡng thì kết quả của nó chỉ có thể dẫn đến lợm giọng và nônmửa, ít nhất cũng là ăn uống không tiêu, sức khoẻ không tốt Ngược lại, nếu như là

ăn thức ăn vào dạ dày dưới sự điều khiển của cảm giác đói thì nó sẽ được tiếp nhậnmột cách vui vẻ và sẽ tiêu hoá rất tốt.

Giáo viên có thể vận dụng một cách chính xác tính trực quan thì có thểchuyển hóa thông tin ngôn ngữ trừu tượng thành hình tượng và tranh vẽ cụ thể, sinhđộng, giúp học sinh có được cảm nhận và ẩn tượng trực quan, từ đó nảy sinh hứngthú nhận biết, thông qua việc dạy học trực quan còn có thể mô phóng, tái hiện hìnhảnh, các hiện tượng một cách sinh động nâng cao hứng thú cùng tham dự của họcsinh.Cho nên có thể nói nếu giáo viên nắm vững kỹ năng trình bày trực quan thìphương phương pháp trực quan có thể động viên và khơi gợi hứng thú, nhiệt tìnhhọc tập của học sinh một cách liên tục, toàn diện từ mọi mặt, làm cho học sinh giữđược thái độ học tập tốt, tạo ra không khí học tập lý tưởng để đảm bảo hoàn thànhnội dung dạy học và mục tiêu dạy học

Thứ hai: Giúp ích cho việc bồi dưỡng năng lực quan sát và tưởng tượng củahọc sinh

Năng lực quan sát là năng lực cơ bản để học sinh tiếp nhận thông tin bên ngoài, ýthức thế giới bên ngoài, không ngừng làm phong phú tri thức cảm tính và kinhnghiệm của mình Năng lực tưởng tượng lại là năng lực quan trọng nắm bắt mốiliên hệ giữa những sự vật khác nhau, nhận thức sự vật mới, tìm hiểu thế giới chưabiết.Năng lực tưởng tượng là cơ sở của năng lực lý giải và sáng tạo…

Dạy học bằng phương pháp trực quan nhấn mạnh cảm tính và tính trực quanbằng mô hình, tranh ảnh, nghe nhìn…nó có tác dụng trực tiếp vào cảm quan củahọc sinh, kích thích cảm giác của học sinh, đòi hỏi học sinh nắm vững trạng thái vàđặc trưng của đối tượng thông qua quan sát đồng thời trong quá trình này năng lực quan sát của học sinh được rèn luyện trực tiếp.Cũng vậy thông qua các hình ảnhtrực quan cụ thể cũng có thể làm cho học sinh nảy sinh liên tưởng và những tưởng

tưởng liên quan, kích thích tư duy hình tượng của học sinh, khêu gợi ý thức sángtạo của học sinh,từ đó làm cho năng lực tưởng tượng được phát huy và rèn luyện.

Thứ 3: Giúp học sinh lý giải sâu hơn, tăng cường ghi nhớ nội dung học tập

Sử dụng phương pháp trực quan với những nội dung trọng điểm và điểm khó giảngdạy, với vấn đề mà học sinh khó lý giải hoặc không dễ nắm bắt.Thông qua phươngpháp trực quan có thể cụ thể hoá những khái niệm trừu tượng, đơn giản hoá nhữnghiện tượng và trạng thái phức tạp…từ đó làm tăng nhanh và sâu sắc thêm nhận thức

và hiểu biết của học sinh đối với nội dung học tập liên quan,đạt được hiệu quả hìnhtượng, sinh động, dễ hiểu, nội dung sâu sắc…

Trong quá trình dạy học trên lớp việc dạy học với các hình ảnh trực quan,sinh động, cụ thể, hình tượng thu hút sự chú ý của học sinh dễ dàng hơn, để lại chohọc sinh ấn tượng rõ ràng, sâu sắc hơn Nhờ vậy có thể tăng cường năng lực ghinhớ, nâng cao trình độ ghi nhớ nội dung học tập liên quan, nâng cao hiệu quả họctập và thành tích học tập của học sinh.Những trắc nghiệm khoa học có liên quanchứng minh rằng những tri thức thu được từ thị giác (bằng mắt) có thể ghi nhớ25%, những tri thức thu được từ thính giác (bằng tai) có thể ghi nhớ 15%, còn nếuthị giác và thính giác sử dụng cùng lúc thì mức độ ghi nhớ của tri thức có thể caohơn tới 65% Phương pháp trực quan tuy không lấy việc nâng cao mức độ ghi nhớtri thức làm mục đích chính, nhưng tính trực quan của nó, đặc biệt là khi vận dụngcác phương tiện truyền thông hiện đại hình thức trực quan đã phát huy tác dụngthúc đẩy tích cực đối với việc nâng cao trình độ ghi nhớ và năng lực tổng hợp củahọc sinh

Thứ 4: Làm sôi nổi không khí lớp học, tạo ra không khí học tập tốt

Không khí học tập tốt là nhân tố quan trọng để bảo đảm chắc chắn cho việc giảngdạy được tiến hành thuận lợi và nâng cao chất lượng dạy học trên lớp, là yếu tốquan trọng trong quá trình tổ chức dạy học trên lớp mà giáo viên bắt buộc phải coi

trọng và tiến hành điều chỉnh, kiềm chế đúng lúc Không khí lớp và không khí họctập thể hiện tính chính thể của thái độ học tập tổng hợp của học sinh Nó bao gồmnội dung và nhân tố nhiều mặt như hứng thú học tập, mức độ chú ý, trạng thái tưduy, tình trạng tham dự của học sinh…

Hoạt động trình bày trực quan vừa có thể động viên hứng thú học tập, thu hút

sự chú ý của học sinh, và cũng có thể đẩy mạnh tư duy, khơi gợi nhiệt tình tham dựcủa học sinh.Có thể nói, quá trình dạy học bằng phương pháp trực quan, bắt buộcphải đi kèm với khuyến khích lớp và khuyến khích dạy học tốt và nếu phương phápnày nếu sử dụng thành công sẽ cùng với buổi học hoàn thành một thể thống nhất

Tổng hợp những mặt trên có thể thấy rằng, sử dụng phương pháp trực quantrong dạy học là một trong những phương pháp hữu hiệu để nâng cao toàn diệnchất lượng và hiệu quả của việc dạy học, bồi dưỡng nhân tài tố chất cao.Chất lượng

và hiệu quả dạy học trên lớp có thể nói là sự đột phá và phán đoán có tính chấtchỉnh thể và tính chất tổng hợp của tình hình và thành tích dạy học trên lớp

2 TÍNH TẤT YẾU CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN VÀO GIẢNG DẠY MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG.

2.1Vị trí, vai trò môn giáo dục công dân trong trường trung học phổ thông.

Chúng ta biết rằng bất cứ ngành khoa học nào, môn học nào trong nhà ường đều có những vị trí nhất định của nó.Việc thiết kế các môn học trong một hệthống chương trình đều xuất phát từ mục tiêu, nhiệm vụ và chức năng của từngmôn học và đều hướng vào mục tiêu chung của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa nước

tr-ta là: Đào tạo những con ngươì mới, phát triển toàn diện, hài hoà các mặt đức, trí,thể, mỹ, nghề nghiệp, lý tưởng cộng sản

Như vậy môn giáo dục công dân cũng như các môn học khác đều nhằm mụctiêu đó Chính vì vậy, môn giáo dục công dân được xếp ngang hàng với các mônhọc khác: Trang bị tri thức, giáo dục tưởng, tình cảm, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo,phát triển trí tuệ học sinh.

Tuy nhiên, môn giáo dục công dân có những đặc điểm riêng, nhiệm vụ riêngkhác biệt với các môn học khác

Môn giáo dục công dân ở trường trung học phổ thông đề cập và giải quyếtmột cách toàn diện hệ thống những kiến thức cơ bản, cần thiết của một công dânViệt Nam trong thời đại mới Chủ đề mà môn giáo dục công dân đề cập bao hàm từnhững vấn đề gần gũi thiết thực trong đời thường của các công dân, gia đình, xãhội… đến những vấn đề mang tính lý luận, trừu tượng, khái quát như triết học, từnhững hiểu biết cần thiết về cuộc sống đến thế giới quan, nhân sinh quan, lý tưởngcộng sản chủ nghĩa

Môn giáo dục công dân chứa đựng một khối lượng tri thức công dân thể hiệntên gọi của môn học, dạy và học để làm người công dân, trở thành ngươì công dânvới chuẩn mực xác định Điều đó làm cho nó mang tính riêng, khác với các mônkhoa học ở trơng trung học phổ thông đề cập và giải quyết một cách toàn diện hệthống kiến thức cơ bản cần thiết của một công dân Việt Nam trong thời đại mới.Chủ đề mà môn giáo dục công dân đề cập bao hàm từ những vấn đề gần gũi thiếtthực trong đời thường của cả ngươỡ công dân, gia đình, xã hội…đến những vấn đềmang tính lý luận, trừu tượng khái quát nh triết học, từ những hiểu biết cần thiết vềcuộc sống đến thế giới quan, nhân sinh quan, tư tưởng cộng sản chủ nghĩa

Môn Giáo dục công dân chứa đựng một khối lượng tri thức công dân thểhiện tên gọi của môn học, dạy và học để làm người công dân, trở thành người công

dân đúng với chuẩn mực xác định Điều đó làm cho nó mang tính riêng khác vớicác môn khoa học khác ở trường trung học phổ thông.

Môn giáo dục công dân mang tính định hướng chính trị sâu sắc vì nó trựctiếp đề cập, trực tiếp giải quyết những vấn đề chính trị, tư tưởng của giai cấp côngnhân, của đảng ta, trực tiếp xác lập, củng cố định hướng chính trị xã hội chủ nghĩacho học sinh

Mỗi môn học trong nhà trường đều có nhiệm vụ xây dựng thế giới quan,nhân sinh quan, phương pháp luận khoa học, giáo dục tư tưởng chính trị, đạo đứccho học sinh Lợi thế hơn các môn học khác, môn giáo dục công dân thực hiệnnhiệm vụ này một cách trực tiếp.Đặc điểm này mở ra khả năng to lớn và tráchnhiệm nặng nề đối với môn giáo dục công dân

Hệ thống tri thức bộ môn mang tính tích hợp Phân tích chương trình củamôn giáo dục công dân ta thấy nó tập trung khá nhiều phõn môn chứa đựng nhiềuloại kiến thức của các môn học khác

Môn giáo dục công dân đòi hỏi việc dạy và học phải gắn liền một cách trựctiếp, cụ thể với đời sống, với việc rèn luyện, tu dưỡng của mỗi học sinh Dạy vàhọc giáo dục công dân là dạy và học để trở thành công dân của nước Việt Nam xãhội chủ nghĩa thì việc dạy và học sẽ mất hết ý nghĩa và tác dụng

Với hệ thống đặc điểm trên đã khẳng định rằng môn giáo dục công dân vừa

là một hệ thống tri thức khoa học, vừa là một hệ thống các yêu cầu về hành vi chínhtrị, đạo đức Do vậy môn giáo dục công dân không chỉ có vị trí thông thường nhưcác môn học khác mà còn có vị trí đặc biệt trong hệ thống các môn học ở trườngTHPT

Xuất phát từ vị trí đó nên trong nhà trường môn giáo dục công dân là mônhọc không thể thay thế được bằng bất cứ môn học nào khác Đó cũng là một yếu tốkhách quan buộc chúng ta phải nhận thức đúng đắn, đầy đủ vị trí của môn học này.

Có nhận thức đúng đắn và đầy đủ vị trí của môn giáo dục công dân, chúng tamới có cơ sở đảm bảp thực hiện được mục tiêu và nhiệm vụ quan trọng của nótrong sự nghiệp phát triển giáo dục và đào tạo của nước nhà

2.2 Mục tiêu, nhiệm vụ của môn giáo dục công dân trong trường THPT

Bất cứ môn học nào trong nhà trường phổ thông đều có các mục tiêu, nhiệm vụnhất định và đều hướng vào mục tiêu chung của nền giáo dục xã hội chủ nghĩanước ta là: đào tạo những con người mới, phát triển toàn diện hài hoà các mặt đức,trí, thể, mỹ, nghề nghiệp, lý tưởng cộng sản Tuy nhiên do đặc thù của bộ môn chonên môn giáo dục công dân có mục tiêu, nhiệm vụ cụ thể khác với một số môn họckhác

- Về mục tiêu:

Môn giáo dục công dân góp phần to lớn trong việc giáo dục học sinh THPTtrở thành những người công dân nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam đáp ứngyêu cầu xây dựng và bảo vệ tổ quốc Việt Nam Nói cụ thể hơn môn giáo dục côngdân góp phần đào tạo thể hệ trẻ trở thành những người lao động mới, hình thành ở

họ những phẩm chất, năng lực, nhân cách của người công dân mới.Nó hướng vàomục tiêu chung của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa là "Đào tạo con người Việt Namphát triển toàn diện, có đạo đức, có tri thức, có sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp,trung thành với độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhâncách, phẩm chất, năng lực của người công dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo

vệ Tổ Quốc"

- Nhiệm vụ:

Mục tiêu chung của giáo dục và mục tiêu đào tạo THPT được cụ thể hoá quacác nhiệm vụ dạy- học nhằm nâng cao tri thức, kỹ năng, bồi dưỡng và phát triểnnhân cách tốt đẹp của học sinh.Và nhiệm vụ của môn giáo dục công dân cũng xuấtphát từ mục đích của môn học Môn giáo dục công dân có nhiệm vụ cụ thể:

+ Trang bị cho học sinh một hệ thống tri thức khoa học cơ bản, phố thông,thiết thực, hiện đại theo quy định của chương trình về chủ nghĩa Mác- Lênin, lýluận về chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa xã hội, về thời đại về đạo đức, pháp luật, vềđường lối chính sách của Đảng cộng sản việt nam, không ngừng động viên học sinhtích cực học tập, tu dưỡng trong hoạt động thực tiễn

+ Từng bước hình thành cho học sinh thói quen kỹ năng vận dụng tri thức đãhọc vào cuộc sống, học tập, lao động, sinh hoạt, giúp các em định hướng đúng đắn

về chính trị, tư tưởng, đạo đức trong các hoạt động xã hội, trong cuộc sống

+ Bồi dưỡng cho học sinh cơ sở ban đầu về phương pháp tư duy biện chứng vềmối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng trong tự nhiên, trong xã hội, biết phân tíchđánh giá các hiện tượng xã hội theo quan điểm khoa học, tiến bộ, biết ủng hộ cáimới, đấu tranh chống những sai trái, lối lạc tiêu cực

Đó là những nhiệm vụ của môn học trong giáo đoạn hiện nay, trong đónhiệm vụ chính, nổi cộm hơn cả là cung cấp cho học sinh hệ thống tri thức khoahọc và giúp các em vận dụng tri thức của bộ môn vào đời sống thực tế Nhận thứcđúng đắn và đầy đủ các nhiệm vụ trên là hết sức cần thiết Nó giúp hoạt động của

cả thầy và trò đảm bảo được tính định hướng, tránh được những sai làm như tầmthường hoá, đơn giản hoá tri thức khoa học của bộ môn, tách rời giữa lý luận vớithực tiễn

2.3 Thực trạng sử dụng phương pháp trực quan vào giảng dạy môn giáo dục công dân ở trường THPT Hương Khê I Hà Tĩnh

Trường THPT Hương Khê I Hà Tĩnh được thành lập ngày: 10 - 9 - 1967 Ở

vị trí trung tâm thị trấn Huyện Hương Khê, với bề dày 45 năm trưởng thành và pháttriển, trường được đánh giá và xem là một trong những trường điểm của Huyện vàtrường đạt chuẩn quốc gia củ Tỉnh Hà Tĩnh Trường có 3khối, 32 lớp với 1540 họcsinh

Đội ngũ giáo viên của trường là77, trong đó tổng số giáo viên tham gia giảngdạy môn giáo dục công dân là: 5 người có trình độ từ đại học trở lên

Giáo viên môn giáo dục công dân ở trường THPT Hương Khê I Hà Tĩnh hầuhết là giáo viên trẻ, đều có trách nhiệm và lòng nhiệt tình, giáo viên luôn tích cựchọc hỏi, trao đổi kinh nghiệm cho nhau, nghiên cứu tài liệu để nâng cao hiệu quảdạy học của bộ môn.Trong các tiết giảng giáo viên đã quan tâm nhiều hơn đến việc

sử dụng tranh ảnh, sơ đồvà phương tiện kỹ thuật hiện đại nhằm tạo ra hứng thú,niềm say mê học tập thực sự cho học sinh đối với môn học

Đối với học sinh, tư tưởng và thái độ với môn học cũng chuyến biến theohướng tích cực, nhiều em đã tích cực học tập, hăng say phát biểu, tập trung, chămchỉ hơn.Vị trí của môn học từng bươc được coi trọng, tình trạng dạy chéo môn họckhông còn, các giờ lên lớp của giáo viên đã có sức hấp dẫn, sôi động, lôi cuốn được

sự quan tâm, chú ý của học sinh

Bao quát thực trạng dạy học môn giáo dục công dân ở trường Trung học phổthông Hương Khê bên cạnh những chuyến biến tích cực đã đạt được vẫn còn tồn tạinhững mặt hạn chế, xuắt phát từ giáo viên, từ ý thức thái độ học tập của học sinh,

từ nội dung và phương pháp dạy học…Do vậy, mặc dù đã có nhiều nổ lực cải tiếnviệc dạy học, hiệu quả vẫn chưa cao.

Mặc dù môn giáo dục công dân đã thực hiện theo chương trình thay sáchgiáo khoa của bộ, các hình thức trực quan trong dạy học đã được giáo viên sử dụngvào dạy học bộ môn.Tuy nhiên nhiều giáo viên chưa linh hoạt trong việc sử dụngkết hợp các phương pháp dạy học, chưa nắm được một số thao tác cơ bản khi sửdụng các phương tiện hiện đại nên trong quá trình áp dụng còn một số lúng túngtính hiệu quả chưa cao

Có giáo viên quá lạm dụng việc trình chiếu, giới thiệu tranh ảnh mà khônglàm rõ được mục đích của việc trình chiếu đó cho nên học sinh dễ xa rời với việctiếp nhận tri thức, thích xem ảnh, bình luận hình ảnh hơn là tiếp nhận tri thức củabài học

Một số giáo viên vẫn quen với phương pháp dạy học cũ, tình trạng dạy chay,dạy suông vì thế còn phổ biến Họ cho rằng muốn có được một tiết giảng sinhđộng, có sức lôi cuốn học sinh thực sự thì việc sưu tầm, chuẩn bị tranh ảnh, sơ

đồ ,biểu đồ rất mất thời gian và tốn kém Hơn nữa việc sử dụng tranh ảnh, phươngtiện trực quan trong bài học lại chưa được các cấp quản lý, nhà trường quan tâm,chỉ đạo cụ thể cho nên không tạo được động lực thôi thúc họ

Mặt khác, hịên nay vẫn tồn đọng những quan niệm, những sai lầm trongnhận thức về vị trí vai trò, mục tiêu của môn học, xem thường môn học, cho rằnggiáo dục công dân là môn không thi tốt nghiệp, không thi học sinh giỏi, là môn họcphụ, điều này ảnh hướng rất lớn đến tâm lý giáo viên môn giáo dục công dân.Chính

vì thế động lực đổi mới phương pháp dạy học bộ môn đặt ra đối với giáo viênkhông cao, không có sự tác động từ phía đối tượng người học, không thôi thúc lòng

nhiệt tình của giáo viên trong việc nâng cao kiến thức, trong việc tìm tòi, chắt lọcnghiên cứu và sử dụng các phương tiện hình ảnh trực quan để đưa vào dạy học.

Nhìn chung việc sử dụng phương pháp trực quan trong dạy học môn giáodục công dân ở trường THPT Hương Khê I Hà Tĩnh đang được thực hiện nặng vềhình thức, mang tính tự phát và còn nhiều hạn chế.Trong các tiết dạy học thì giáoviên hầu như chỉ sử dụng những sơ đồ, biểu đồ, tranh ảnh đơn giản mà tính khoahọc cũng như tính thẩm mỹ còn thấp vì thế hiệu quả dạy học chưa cao

2.3.1 Kết quả khảo sát thực trạng sử dụng phương pháp trực quan trong dạy học của giáo viên đối với môn giáo dục công dân ở trường THPT Hương khê I Hà Tĩnh

* Nhận thức của giáo viên về vai trò, ý nghĩa của phương pháp trực quan trong

dạy học môn giáo dục công dân

Đa số giáo viên giảng dạy môn giáo dục công dân đều nhận thức đúng về vaitrò của việc sử dụng phương pháp trực quan trong dạy học Qua tiến hành điều tragiáo viên của trường chúng tôi đã thu được kết quả thống kê như sau:

Bảng 1.1 TÌNH HÌNH NHẬN THỨC CỦA GIÁO VIÊN VỀ VAI TRÒ, Ý

NGHĨA CỦA PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN

4 80% 1 20% 0 0%

Kết quả điều tra cho thấy phần lớn các ý kiến nhất trí phương pháp trực quan

có vai trò quan trọng trong quá trình nhận thức, phương pháp trực quan tạo hứngthú, phát huy tính chủ động, sáng tạo, độc lập của học sinh, nếu đựơc giáo viên biếtvận dụng, khai thác sẽ giúp học sinh hiểu nhanh, nhớ lâu và nâng cao hiệu quả củabài dạy.Như vậy phương pháp trực quan là không thể thiếu trong quá trình dạy học

Bảng 1.2 TÌNH HÌNH S D NG CÁC HÌNH TH C TR C QUANỬ DỤNG CÁC HÌNH THỨC TRỰC QUAN ỤNG CÁC HÌNH THỨC TRỰC QUAN ỨC TRỰC QUAN ỰC QUANTRONG D Y H C MÔN GDCD ẠY HỌC MÔN GDCD Ở TRƯỜNG THPT HƯƠNG KHÊ ỌC MÔN GDCD Ở TRƯỜNG THPT HƯƠNG KHÊ Ở TRƯỜNG THPT HƯƠNG KHÊ TRƯỜNG THPT HƯƠNG KHÊNG THPT HƯƠNG KHÊNG KHÊ

Thỉnhthoảng

Không

sử dụngTranh ảnh,biểu đồ, sơ

đồ,số liệu thống kê

Phương tiện hiện đại(máy

vi tính, máy chiếu, phim

như không có bởi giáo viên chưa thực sự chịu khó tìm hiểu được mối liên hệ giữanội dung trong văn kiện với kiến thức bài học Còn hình thức tham quan thực tế thìtần số cũng tương đối thấp vì để có được các buổi tham quan đạt hiệu quả thực sựthì giáo viên cần phải lên kế hoạch cụ thể, tốn kém và mất thời gian và công sức.

Những khó khăn trong thực tế đã hạn chế rất lớn việc sử dụng một sốphương tiện hiện đại trong dạy học nói chung và dạy học môn giáo dục công dânnói riêng:

+ Trình độ khai thác, sử dụng tin học của giáo viên còn hạn chế

+ Trang thiết bị phục vụ cho việc dạy học còn thiếu

+ Tâm lý giáo viên ngại sử dụng

+ Thiếu sự động viên khuyến khích của lãnh đạo đối với những giáo viên cónhiều cố gắng trong việc tìm tòi và sử dụng các phương tiện dạy học

Do vậy nên tình trạng dạy chay, học chay còn phổ biến Đây chính là nguyênnhân dẫn đến thái độ học tập và chất lượng dạy học không cao

Bảng 1.3 TÌNH HÌNH SỬ DỤNG CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CỦAGIÁO VIÊN

đề là 3/5 giáo viên Các phương pháp khác thì được sử dụng còn ít.Đối với phươngpháp trực quan phương pháp mà hầu hết giáo viên đều cho là có vai trò rất quantrọng đối với môn học thì chưa được giáo viên sử dụng nhiều, chỉ có 3/5 giáo viên

Thực trạng đó cho thấy việc sử dụng phương pháp trực quan vào dạy họcmôn giáo dục công dân ở trường THPT Hương Khê I còn gặp nhiều khó khăn, chưathực sự được thực hiện đồng đều ở cỏc giáo viên trong các giờ dạy học

Từ thực tiễn chung của việc đổi mới, cũng như thực trạng của việc dạy họcmôn giáo dục công dân hiện nay ở trường THPT Hương Khê I đặt ra cho các cấplãnh đạo, cho nhà trường, cho giáo viên là phải đổi mới phương pháp dạy học, tăngcường sử dụng các phương tiện trực quan trong từng bài học, từng tiết học nhằmtạo ra hứng thú, niềm say mê yêu thích ở học sinh, vừa nâng cao hiệu quả dạy học

môn giáo dục công dân hướng tới các mục tiêu và khẳng định được vai trò vị trícủa môn học.

2.3.2 THỰC TRẠNG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNGHỌC PHỔ THÔNG HƯƠNG KHÊ I HÀ TĨNH

Chúng tôi đã tiến hành điều tra 3 khối lớp với 308 học sinh và đã thu đượckết quả sau:

B ng1: NH N TH C C A H C SINH V VAI TRÒ C A MÔN GDCD VÀảng1: NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH VỀ VAI TRÒ CỦA MÔN GDCD VÀ ẬN THỨC CỦA HỌC SINH VỀ VAI TRÒ CỦA MÔN GDCD VÀ ỨC TRỰC QUAN ỦA HỌC SINH VỀ VAI TRÒ CỦA MÔN GDCD VÀ ỌC MÔN GDCD Ở TRƯỜNG THPT HƯƠNG KHÊ Ề VAI TRÒ CỦA MÔN GDCD VÀ ỦA HỌC SINH VỀ VAI TRÒ CỦA MÔN GDCD VÀTHÁI ĐỘ ĐỐI VỚI MÔN HỌC ĐỐI VỚI MÔN HỌCI VỚI MÔN HỌCI MÔN H CỌC MÔN GDCD Ở TRƯỜNG THPT HƯƠNG KHÊ

TT Nội dung câu hỏi và các

phương án trả lời

Tổnghợp ýkiến

được không học cũng được

- Là môn học không thiết

Như vậy qua bảng số liệu trên ta thấy rằng:

+ Nhận thức được vị trí, tầm quan trọng của môn giáo dục công dân có

Với thái độ học tập như vậy sẽ ảnh hưởng lớn đến chất lượng học tập, bởinếu học sinh có thái độ, động cơ đúng đắn trong học tập thì sẽ tham gia học tập mộtcách tích cực, tự giác, chủ động và kết quả học tập sẽ cao hơn

Chúng tôi đã gặp thầy hiệu phó Lê Trọng Anh trường trung học phố thôngHương Khê I Hà Tĩnh, theo đánh giá khách quan của thầy thì trong những năm gần

đây học sinh chịu sự tác động của xã hội ngày càng mạnh mẽ, số lượng học sinh viphạm nội quy khá lớn, nhất là về mặt đạo đạo đức Thế nhưng môn giáo dục côngdân lại bị coi nhẹ, chất lượng thực tế các giờ học môn giáo dục công dân khôngcao Đây là cả một nổi trăn trở lớn của những người tham gia công tác giáo dục vànhững người quan tâm đến sự nghiệp giáo dục

Chất lượng các giờ học môn giáo dục công dân chưa cao là một thực trạngchung ở các trường trung học phổ thông nói chung và trường trung học phổ thôngHương khê I nói riêng

Qua trao đổi với một số học sinh lớp 10, các em đã thẳng thắn cho rằng: thầy

cứ giảng, cứ nói những gì trên bảng, còn học sinh chẳng hiểu, chẳng nghe gìhết.Với một số em sau khi học giờ Toán, Lí, Hoá căng thẳng thì giờ giáo dụccông dân thực sự là giờ để các em "giải toả"

Cũng bàn về hiện trạng này, thầy hiệu trưởng trương trung học phổ thôngHương Khê Nguyễn Quang Minh cho rằng: ở học sinh phân ra hai luồng : Một bộphận học không hểu gì cả nên chúng càng không để tâm, để ý, bộ phận học đượcthì chúng lại lo cho các môn thi tốt nghiệp, thi đại học.Vì thế hầu như học sinh ítchú trọng vào môn học này

Chúng tôi đã phát phiếu thăm dò ý kiến học sinh ở cả ba khối 10,11,12 với

308 học sinh ở trường trung học phổ thông Hương Khê I và đã thu được kết quảnhư sau :

Bảng 2 : SỐ LIỆU ĐIỀU TRA MỨC ĐỘ HIỂU BÀI CỦA HỌC SINH TRƯỜNGTHPT HƯƠNG KHÊ I VỀ MÔN GDCD(%)

Khối Số học sinh Số học sinh Số học sinh Số học sinh

lớp được hỏi hiểu bài hoàn

Đối với học sinh lớp 10, nội dung chương trình chủ yếu là kiến thức cơ bản

về triết học, mà hiẻu được những khái niệm phạm trù triết học đó đối với các em làrất khó.Tuy nhiên bước đầu làm quen với môn học, lại vừa bước vào cấp học mớinên các em rất hào hứng, chăm chú phát biểu, quan tâm xây dựng bài Các em chorằng triết học thì rất hay nhưng nội dung trừu tượng và khô khan quá

Đối với các em lớp 11, thì các em cho rằng kiến thức chương trình giáo dụccông dân lớp 11 bổ ích và thiế thực Các phạm trù đạo đức khá quen thuộc, gần gũi,còn phần kiến thức về kinh tế - chính trị - xã hội thì rất gần gũi với môn Địa vàmôn Sử.Bởi vậy các em vẫn chăm chú theo dõi bài giảng Các em cho rằng nộidung kiến thức lớp 11 thì rất bổ ích nhưng khó nhớ và hay bị nhầm lẫn

Còn với học sinh lớp 12, lớp cuối cấp lại khác, đa số các em không còn quantâm nhiều đến giờ học giáo dục công dân có nội dụng như thế nào nữa.Giờ học chỉ

có khoảng 19- 20% còn quan tâm đến bài giảng Đối với các em mục tiêu lớn nhấtlúc này là đậu tốt nghiệp trung học phổ thông và Đại học

Mục tiêu đậu tốt nghiệp và Đại học không chỉ ảnh hướng đến thái độ học tậpcủa học sinh đối với môn giáo dục công dân mà còn bị chi phối tới ban giám hiệunhà trường.

Như vậy có thể nói rằng thái độ và chất lượng học tập môn giáo dục côngdân ở trường trung học phổ thông Hương Khê I hiện nay vẫn còn đáng lo ngại.Mộtmặt nó ảnh hướng lớn đến sự hình thành, phát triển nhân cách củ thể hệ trẻ, mặtkhác nó làm cho môn giáo dục công dân ngày càng xa rời vị trí quan trọng của nótrong hệ thống các môn học

* Nguyên nhân dẫn đến chất lượng học tập môn giáo dục công dân chưa cao

Từ thực trạng giảng dạy và học tập trên chúng tôi nhận thấy rằng chất lượnghọc tập môn giáo dục công dân thấp là do nhiều nguyên nhân:

- Về phía giáo viên: Mặc dù đã có sự cố gắng trong việc áp dụng các phươngpháp tích cực trong dạy học, một số tiết giảng đã có sử dụng giáo cụ trực quan như:hình ảnh, số liệu, bảng biểu, máy vi tính, máy chiếu.Song kết quả thu được cònthấp, giáo viên hầu như vẫn trung thành với phương pháp dạy học cũ: Thầy đọc tròchép, nặng về phương pháp thuyết trình

- Về phía cấp quản lý, lãnh đạo: Vẫn tồn tại quan niệm cũ từ lâu nay màkhông chỉ ở phụ huynh, học sinh.Môn giáo dục công dân chỉ là môn phụ, môn bổtrợ, không quan trọng Chính vì vậy mà lãnh đạo của trường thì chưa thực sự chútrọng đúng mức đến việc đầu tư sử dụng và bồi dưỡng đúng đắn đội ngũ giáo viêngiảng dạy môn giáo dục công dân Đối với lớp 12 còn có hiện tượng cắt xénchương trình, kết thúc chương trình trước quy định, không đảm bảo nội dungchương trình cũng không thực hiện đầy đủ phương châm "học đi đôi với hành"

- Về trang thiết bị, tư liệu phục vụ cho việc dạy học môn giáo dục công dâncòn hạn chế

- Về đặc điểm tri thức của môn học: Mặc dù kiến thức môn học rất gần gũivới cuộc sông thực tiễn của cac em nhưng nó lị mang tính trừu tượng, lý luận cao.

- Về phía học sinh: do không nhìn thấy được sự cần thiết về vai trò và tầmquan trọng của môn học, tâm lý của hầu hết các em coi đây là môn phụ, khôngthuộc môn thi tốt nghiệp, Đại học nên chỉ học theo hình thức chiếu lệ, đối phó làchính

2.3.4 Sự cần thiết của việc sử dụng phương pháp trực quan trong dạy họcmôn GDCD ở trường Trung học phổ thông Hương KhêI Hà Tĩnh

Từ thực tiễn giảng dạy và học tập môn giáo dục công dân ở trường THPTHương KhêI cho thấy thái độ cũng như phương pháp dạy học ở đây trong thời gianqua đẫ có những chuyến biến.Song qua khảo sát về kết quả học tập của các em màchúng tôi thu được thì thấy rõ đây là một vấn đề đáng lo ngại không chỉ đối vớigiáo viên làm công tác giảng dạy bộ môn mà còn là vấn đề đang băn khoăn, trăn trởcủa các cấp lãnh đạo

Xét đến cùng thì ý thức thái độ cũng như chất lượng học tập đang còn thấpkhông chỉ ở nhân tố chủ quan của các em mà phần nào cũng lỗi ở phương pháp dạyhọc của người thầy giáo

Như đã phân tích ở trên chúng ta thấy nội dung kiến thức môn giáo dục côngdân là sự tổng hợp tri thức của nhiều lĩnh vực và mang tính lý luận, trừu tượngcao.Học sinh nơi đây phần lớn là học sinh thuộc diện miền núi có cả dân tộc thiểu

số Chính vì thế trình độ và khả năng tư duy của các em còn rất han chế.Nếu giáoviên cứ áp dụng theo phương pháp thầy đọc trò chép hoặc đưa ra vấn đề quá khóthì sẽ chẳng những không phát huy được tính tích cực chủ động nhận thức của các

em mà trái lại còn làm cho các em bị nhàm chán, các giờ học trở nên khô khan,không sôi động và tính hiệu quả thấp