ĐỀ tài phương pháp dạy học trực quan và sử dụng kênh kình môn địa 6 ở cấp THCS

- Tìm hiểu về cơ sở lý luận của phơng pháp dạy học trực quan.- Sử dụng kênh hình vào khai thác thông tin hai chiều, tạo tình huống đa học sinh vào làm chủ thể hoạt động, tạo tình cảm yêu

phơng pháp dạy học trực quan

và việc vận dụng kênh hình trong dạy học địa lý 6 trờng thcs

-A Đ ặt vấn đề

1 Lý do chọn đề tài :

Từ trớc tới nay đã có rất nhiều học sinh cho rằng môn Đia lí là môn phụ vì vậy các em rất ít

đầu t vào học tập, chỉ học đại khái cho đạt điểm trung bình mà thôi

Trong thời kì mới, khoa học ngày càng phát triển, đặc biệt thời kì công nghiệp hóa - hiện

đại hóa đất nớc, rất nhiều những thành tựu khoa học đợc ứng dụng vào thực tế cuộc sống và

sản xuất Nhng sự phát triển của khoa học - kĩ thuật cũng đem lại nhiều vấn đề tác hại đến

đến môi trờng, sinh thái, ảnh hởng trực tiếp đến cuộc sống hàng ngày của con ngời

Môn Địa lí trờng THCS sẽ cung cấp cho các em những kiến thức phổ thông, cơ bản, cần

thiết về Trái Đất, về môi trờng sống của con ngời, về những hoạt động của con ngời trên Trái

Đất Bớc đầu giúp các em hình thành thế giới quan khoa học, có t tởng, tình cảm đúng đắn và

làm quen với việc vận dụng kiến thức địa lí đã học vào thực tiễn cuộc sống sao cho phù hợp

với môi trờng xung quanh và thực tế đất nớc Để đáp ứng đợc mục đích trên, ngời giáo viên

cần phải biết vận dụng phơng pháp dạy học trực quan làm nòng cốt Thông qua việc sử dụng

trực quan, học sinh đợc quan sát và nhìn nhận vấn đề một cách rõ ràng, dễ hiểu, khơi dậy

hứng thú học tập cho học sinh, phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo, tự lĩnh hội kiến

thức của học sinh Phơng pháp dạy học trực quan rất đa dạng, phong phú, vì vậy ngời giáo

viên phải biết vận dụng sáng tạo, hợp lý từng phơng pháp trực quan khác nhau vào những bài

học cụ thể nhằm dạt kết quả dạy học cao nhất, đáp ứng mục tiêu giáo dục hiện nay

Từ việc không đồng tình với những quan điểm chủ quan của học sinh về môn học, bản

thân tôi thấy mình cần có trách nhiệm xác đinh cho học sinh hiểu mục đích, tác dụng của

môn học đối với cuộc sống nói chung và đối với học sinh nói riêng Tôi quyết định chọn đề

tài nghiên cứu về phơng pháp dạy học trực quan và việc vận dụmg kênh hình trong dạy học

Địa lí 6 ở trờng THCS

2 m ục đích nghiên cứu:

- Tìm hiểu về phơng pháp dạy học trực quan để nhằm tận dụng tối đa và sử dụng có hiệu quả

các thiết bị dạy học của bộ môn

- Vận dụng việc khai thác kênh hình để kiểm tra kiến thức và rèn luyện kĩ năng, tạo thông tin

hai chiều

- Thông qua học tập môn địa lí để tạo ra con ngời mới, năng động, có khả năng thích ứng với

xã hội, hòa nhập với xu thế phát triển của xã hội

3 Đối t ợng nghiên cứu:

- áp dụng đối với học sinh THCS nói chung

- Tìm hiểu về cơ sở lý luận của phơng pháp dạy học trực quan.

- Sử dụng kênh hình vào khai thác thông tin hai chiều, tạo tình huống đa học sinh vào làm chủ thể hoạt động, tạo tình cảm yêu mến bộ môn, đáp ứng yêu cầu đổi mới của sách giáo khoa

- Giải pháp khắc phục và ý kiến đề xuất

B

Nôi dung:

I Cơ sở lý luận:

Xã hội phát triển mạnh mẽ đòi hỏi nghành Giáo dục- Đào tạo phải đổi mới phơng pháp dạy học nhằm mục đích đào tạo con ngời mới, năng động sáng tạo, những chủ nhân tơng lai của đất nớc, phù hợp xu thế phát triển đi lên của đất nớc

Mục tiêu của Giáo dục Việt Nam là: “ Hình thành, phát triển phẩm chất, năng lực của công dân Việt Nam, tự chủ, năng động, sáng tạo có kiến thức văn hóa, khoa học công nghệ,

có kĩ năng nghề nghiệp, có sức khỏe, có niềm tin và lòng tự hào dân tộc, có ý chí v ơn lên, có khả năng tự học, tự rèn, biết vận dụng lý thuyết vào thực tiễn cuộc sống đáp ứng nhu cầu xây dựng và phát triển đất nớc Việt Nam xã hội chủ nghĩa ”

Để đạt đợc mục tiêu đó, ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trờng học sinh phải rèn luyện khả năng suy nghĩ, hoạt động tự chủ, năng động và sáng tạo Từng bớc áp dụng phơng tiện dạy học tiên tiến hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo thời gian tự học và tự nghiên cứu cho học sinh

II

Cơ sở thực tiễn :

1 Tìm hiểu phơng pháp dạy học trực quan :

a Khái niệm :

Phơng pháp dạy học trực quan là phơng pháp sử dụng các đồ dùng trực quan nhằm gợi mở

và hớng dẫn khai thác các nguồn tri thức và phát triển các năng lực t duy, sáng tạo cho học sinh

b Vai trò của phơng pháp dạy học trực quan:

Phơng pháp dạy học trực quan có vai trò rất quan trọng đối với việc dạy và học địa lí, đặc biệt là đối với dạy và học môn địa lí theo phơng pháp đổi mới Các phơng tiện dạy học trực quan vừa là phơng tiện để dạy học, nhng nó vừa chứa đựng nguồn tri thức cụ thể cho học sinh khai thác Các phơng tiện dạy học trực quan đợc thể hiện thông qua phơng pháp dạy học trực quan, giúp học sinh hiểu bài nhanh chóng và nhớ lâu hơn, đặc biệt nó gây hứng thú học tập, kích thích trí tò mò, khả năng sáng tạo của học sinh, làm cho giờ học thêm sinh động

c Các phơng pháp trong phơng pháp dạy học trực quan:

- Phơng pháp sử dụng bản đồ

- Phơng pháp sử dụng tranh ảnh , hình vẽ

- Các phơng pháp khác

2 Định hớng việc sử dụng phơng tiện dạy học trực quan trong dạy học địa lí.

Vai trò của phơng tiện dạy học trực quan là cơ sở hình thành các biểu tợng địa lí và từ biểu tợng để đi đến khái niệm Các thiết bị dạy học là điều kiện, phơng tiện dạy học không thể thiếu đợc trong quá trình dạy học Đặc biệt trớc yêu cầu đổi mới phơng pháp dạy học theo h-ớng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, thiết bị dạy học lại càng có vai trò quan trọng, bởi chúng là cơ sở vật chất để giáo viên hớng dẫn học sinh hoạt động và tạo môi trờng hoạt động cho học sinh nhất là trong quá trình thảo luận

Các thiết bị dạy học địa lý vừa là nguồn cung cấp kiến thức, vừa là phơng tiện minh họa cho bài học, là nguồn kiến thức khi nó đợc sử dụng để khai thác kiến thức địa lí, là phơng tiện minh họa khi nó đợc sử dụng để minh họa nội dung đã đợc thông báo trớc đó

Tính trực quan trong phơng tiện dạy học tạo cho học sinh có sự tin tởng vào tính chân thực của sự vật đợc quan sát Tuy nhiên bất kì sự tri giác thực sự nào cũng không thể diễn ra ngoài

điều kiện t duy tích cực Nói một cách khác trong dạy học sử dụng các phơng tiện trực quan thì ở bất cứ hoạt động tri giác nào cũng thống nhất với t duy trìu tợng Việc giảng dạy bằng phơng tiện trực quan sẽ dẫn tới khái quát hóa, quy nạp

Nh vậy, phơng tiện trực quan trong dạy học có một chức năng quan trọng: Đó là làm chỗ dựa cho hoạt động t duy, phát triển t duy, phát triển trí tuệ Phơng tiện dạy học là một nguồn kiến thức quan trọng mà trong dạy học lấy học sinh làm trung tâm, ngời học dới sự tổ chức, chỉ đạo của giáo viên khai thác tìm hiểu, từ đó những tri thức cần thiết phục vụ cho việc nhận thức các mối quan hệ, các khái niệm, các quy luật địa lí Sử dụng các ph ơng tiện dạy học địa

lí, yêu cầu giáo viên phải rèn luyện cho học sinh các kĩ năng khai thác tri thức từ nguồn tri thức khác nhau nh bản đồ, bảng thống kê, các số liệu, lát cắt, sơ đồ hình vẽ , sách giáo khoa

và các phơng tiện khác Chính nhờ vào các kĩ năng đó, học sinh có thể độc lập làm việc với các nguồn tri thức khác nhau để nhận thức nội dung học tập

3/ Thực trạng dạy và học trực quan ở tr ờng THCS

a Về phía giáo viên :

Nhìn chung việc sử dụng dụng cụ trực quan đã đợc đa vào dạy học ở hầu hết ở các trờng, thờng xuyên kiểm tra sổ kí mợn, trả thiết bị, buộc giáo viên phải mợn thiết bị dạy học để dạy Tuy nhiên không phải trờng nào cũng làm đợc nh vậy và việc sử dụng đã thực sự có chất lợng hay không

Chúng ta cần nhìn thẳng vào vấn đề là vẫn còn nhiều giáo viên có mợn dụng cụ trực quan, nhng cha thờng xuyên, sử dụng còn qua loa, nên vai trò và chức năng của dụng cụ trực quan

bị hạn chế rất nhiều mà dụng cụ trực quan là yếu tố quyết định trong dạy học địa lí Vì những

lý do trên nên kết quả dạy và học theo phơng pháp mới vẫn cha cao

Đối với trờng THCS hiện nay các dụng cụ trực quan đợc cung cấp nhiều hơn, cùng với việc có riêng phòng bộ môn địa lí nên việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy và học cũng

có những thuận lợi đáng kể nên chất lợng dạy và học đợc nâng lên một bớc

b Về phiá học sinh :

Do quan niệm là môn phụ nên học sinh cha đầu t thời gian nhiều cho việc học tập bộ môn Nhiều phụ huynh cũng có cùng quan niệm với các em Mặt khác kiến thức địa lí khá trìu t -ợng, nhiều mối quan hệ tự nhiên - xã hôị rất phức tạp, bản chất là một môn học rất khô khan nên học sinh ít thích học

Nhiều em học mang tính chất đối phó, học địa lí nhng cha hiểu để làm gì, ứng dụng vào lĩnh vực nào của cuộc sống Nói nh vậy có nghĩa là học sinh cha hiểu đợc vai trò, vị trí, tầm quan trọng của bộ môn,

Vì những lý do trên nên kết quả học tập môn địa lí nhìn chung còn cha cao

4 Giải pháp khắc phục :

Trong điều kiện dụng cụ trực quan còn cha đợc cung cấp đồng bộ Trớc mắt giáo viên phải biết xây dựng kế hoạch hoạt động cho mình, tự thiết kế những đồ dùng đơn giản S u tầm tranh ảnh minh họa, đặc biệt sử dụng quả địa cầu dạy đợc rất nhiều bài, cung cấp đợc rất nhiều thông tin cho học sinh hoặc vẽ những sơ đồ, hình vẽ trong sách giáo khoa phóng to để

sử dụng và chuyển chúng sang dạng hình vẽ, sơ đồ, lợc đồ câm để kiểm tra kiến thức

Nh vậy việc chuẩn bị trớc của giáo viên là rất quan trọng, giáo viên phải nghiên cứu thật

kỹ nội dung bài dạy để sáng tạo cho mình những dụng cụ trực quan phù hợp sinh động nhất Đối với những dụng cụ trực quan đã có sẵn chúng ta cần khai thác trịêt để lợng kiến thức cho phép trong dụng cụ trực quan đó phát huy vai trò của dụng cụ trực quan của kênh hình

và kênh chữ trong một bài học, chú trọng vào chất lợng dạy và học, lựa chọn phơng pháp phù hợp cần kết hợp giữa khai thác, kiểm tra và rèn luyện kỹ năng cho học sinh

III Việc sử dụng kênh hình trong dạy học môn địa lí 6 tr ờng trung học cơ sở

1 Một số vấn đề trong dạy học địa lí 6.

Môn địa lí 6 đợc biên soạn theo tinh thần cung cấp các tình huống, thông tin đã đợc lựa chọn nên giáo viên phải tổ chức học tập, phân tích, tổng hợp và xử lí thông tin, tạo điều kiện cho học sinh trong quá trình học tập vừa tiếp nhận đợc kiến thức vừa rèn luyện các kỹ năng

và nắm đợc phơng pháp học tập tạo điều kiện tự khám phá, tự phát hiện, tự tìm đến với kiến thức mới, phát huy tính tích cực, độc lập của học sinh

Những tranh ảnh, hình vẽ trong sách giáo khoa không đơn thuần chỉ là minh họa cho bài giảng mà chúng còn gắn bó hữu cơ với bài học là một phần không thể thiếu đợc trong nội dung bài học

Ví dụ: Bài 1 “Vị trí, hình dạng, kích thớc của Trái đất

Khi dạy mục1: Vị trí của Trái đất trong hệ Mặt trời

Nếu chỉ đơn thuần khai thác kênh chữ thì cả giáo viên và học sinh sẽ vô tình bỏ qua vị trí của Trái đất trong hệ Mặt trời Nh vậy phần quan trọng nhất trong mục sẽ bị bỏ qua.Trong phần này kênh hình đã thể hiện đầy đủ nội dung cơ bản của mục 1 Chỉ bằng một câu hỏi: Quan sát H1 em hãy kể tên 8 hành tinh trong hệ Mặt trời và cho biết Trái đất nằm ở vị trí thứ mấy trong hệ Mặt trời tính theo thứ tự xa dần Mặt trời ?

Học sinh sẽ quan sát H1 và dễ dàng trả lời đợc yêu cầu của giáo viên, sau đó giáo viên có thể tổng kết mục 1 nh sau:

- Trái đất là một trong 8 hành tinh của hệ Mặt trời

- Trái đất đứng vị trí thứ 3 tính theo thứ tự xa dần Mặt trời

Nh vậy kênh hình đã đợc giáo viên sử dụng tối đa, triệt để, để khai thác kiến thức

Từ thực tế trên thì công việc chuẩn bị bài giảng ở nhà của giáo viên là tối quan trọng, mang tính khoa học cao, hình vẽ, sơ đồ, lợc đồ phải rõ ràng, dễ hiểu, dễ quan sát, câu hỏi phải gãy gọn, hàm ý rõ ràng, kích thích sự tìm tòi, hứng thú học tập của học sinh.Giáo viên không chỉ

đơn thuần dạy bằng những thiết bị có sẵn, mà còn phải sáng tạo ra những hình vẽ đơn giản,

s-u tầm tranh ảnh, minh họa tổ chức hoạt động có hiệs-u qs-uả, phù hợp với đối tợng học sinh Khi dạy giáo viên cần tận dụng việc khai thác kiến thức kết hợp kiểm tra kiến thức và rèn luyện

kỹ năng cho học sinh

2 Một số ví dụ cụ thể.

Ví dụ 1 : Bài 8: Sự chuyển động trái đất quanh mặt trời.

* Khi dạy mục1: Sự chuyển động của trái đất quanh mặt trời

- Khai thác kiến thức qua H23:

Sự vận động của trái đất quanh Mặt Trời

Quan sát hình trên hãy cho biết:

+ Hớng chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời?

+ Độ nghiêng và hớng nghiêng của trục trái đất ở các vị trí: Xuân phân, Hạ chí, Thu phân

và Đông chí

* Khi dạy mục 2: Hiện tợng các mùa

- Khai thác kiến thức qua H23: Quan sát hình trên cho biết:

+ Trong ngày 21/3 nửa cầu nào ngả về phía mặt trời? Nửa cầu đó là mùa gì?

(Xuân, Hạ, Thu, Đông)

+ Trong ngày 23/9 nửa cầu nào ngả về phía mặt trời ? Nửa cầu chếch xa mặt trời có mùa gì?

- Kiểm tra kiến thức:

+ Điền vào hình vẽ : Trục trái đất , hớng chuyển động quanh trục của Trái đất ở cả

4 vị trí, ngày tháng và vị trí của các ngày Xuân phân, Thu phân, Đông chí, Hạ chí?

+ Hớng chuyển động của trái đất quanh mặt trời?

+ ở vị trí khác nhau thì mỗi nửa cầu có mùa gì? Các mùa ở nửa cầu Bắc ở các vị trí Xuân phân và Thu phân ?

(Giáo viên có thể tổ chức chơi trò chơi hoặc ghép ô chữ).

Ví dụ 2: Bài 10: Cấu tạo bên trong của trái đất

* Khi dạy mục1: Cấu tạo bên trong của trái đất.(hình vẽ)

Cấu tạo bên trong của trái đất

- Khai thác kiến thức:

+ Dựa vào hình trên hãy trình bày cấu tạo bên trong của Trái đất?

+ Dựa vào bảng SGK trình bày từng đặc điểm cụ thể?

- Kiểm tra kiến thức:

+ Điền vào ô trống trong các hình vẽ dới đây tên các lớp cấu tạo của trái đất?

- Rèn luyện kĩ năng:

+ Quan sát, đọc, trình bày các đối tợng địa lí trên hình vẽ?

Ví dụ 3: Bài 20 : Hơi nớc trong không khí, Ma.

* Khi dạy mục 1 : Ma và sự phân bố lợng ma trên Trái đất

- Khai thác kiến thức : Giáo viên nên tự minh họa bằng hình vẽ sáng tạo

Dựa vào hình 53: + Nhận xét lợng ma qua biểu đồ?

b- Bản đồ phân bố lợng ma trên thế giới

Quan sát hình b và cho biết:

+ Những khu vực có lợng ma trung bình năm trên 2000 mm ?

+ Những khu vực có lợng ma trung bình năm dới 2000 mm ?

+ Nhận xét về sự phân bố lợng ma trên thế giới ?

- Kiểm tra kiến thức:

Sử dụng hình a và b để kiểm tra kiến thức và đặt câu hỏi, nêu nhận xét ?

- Rèn luyện kĩ năng: Quan sát, đọc, phân tích các mối liên hệ, làm quen với số liệu, kĩ năng trình bày kiến thức bằng bản đồ, biểu đồ, hình vẽ

IV Kết quả thực nghiệm và ý kiến đề xuất:

1 Kết quả th c nghiệm:

a Về kiến thức:

Thông qua quan sát mô hình, hình vẽ, lợc đồ, bản đồ và vận dụng các mô hình, hình vẽ để chuyển hóa thành trò chơi, học sinh lĩnh hội kiến thức nhanh hơn, tiếp nhận thông tin địa lý nhẹ nhàng hơn, kiến thức nắm đợc vững vàng hơn và buớc đầu học sinh yêu thích học tập bộ môn hơn, giờ học sôi nổi hơn

Về mặt kĩ năng học sinh đã sử dụng tơng đối thành thạo các kĩ năng địa lý nh: Quan sát, mô tả, phân tích, nhận xét và trình bày các đối tợng địa lý, biết lập những sơ đồ đơn giản, biết vận dụng kiến thức đã học để tìm hiểu thiên nhiên môi trờng xung quanh, bổ sung kiến thức

địa lý cho mình Giải thích đợc các hiện tuợng tự nhiên đơn giản và vận dụng vào thực tế đời sống sản xuất tại địa phơng

Rèn luyện cho học sinh khả năng thu thập, xử lý, tổng hợp thông tin địa lý

b Về thái độ tình cảm:

Học sinh yêu thích học tập bộ môn, yêu mến thiên nhiên, từ đó có ý thức bảo vệ thiên nhiên môi trờng có niềm tin vào khả năng của con ngời để chinh phục tự nhiên, cải tạo tự

nhiên để phục vụ cuộc sống Từ đó các em có ý thức bảo vệ môi trờng xung quanh “Xanh

-Sạch - Đẹp ” môi trờng sống trong lành Giữ gìn vệ sinh trờng, lớp, có ý thức chăm sóc và

bảo vệ cảnh quan trờng học

2 Đề xuất ý kiến :

Trong điều kiện đổi mới phơng pháp dạy học hiện nay việc sử dụng đồ dùng dạy học là

không thể thiếu Các thiết bị dạy học cần đợc cung cấp đầy đủ, đồng bộ Tạo điều kiện cho giáo viên có nhiều thời gian vào việc nghiên cứu các tài liệu khác phục vụ việc giảng dạy tốt hơn

Về phía giáo viên cũng cần đề cao vai trò dạy học trực quan, sử dụng đồ dùng dạy học th -ờng xuyên, nghiêm túc, triệt để, sáng tạo nhằm đa chất lợng dạy - học ngày một cao hơn

C Kết luận:

Phơng pháp dạy học trực quan là phơng pháp dạy học tích cực, cơ bản nhất trong dạy học

địa lí Nhằm phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo, tạo hứng thú học tập địa lí Nắm đ ợc phơng pháp học tập môn địa lí, học sinh có thể tự khai thác, tìm tòi kiến thức để bổ sung cho nguồn tri thức địa lí của mình thêm phong phú, tạo nên những năng lực cần thiết để sau này học sinh trở thành ngời lao động sáng tạo, năng động, hòa nhập với nhịp sống hiện nay Việc sử dụng kênh hình trong dạy học địa lí 6 là một vấn đề quan trọng trong dạy học

địa lí, vì chơng trình địa lí 6 mang tính cung cấp thông tin, thông qua các hình vẽ, ảnh, sơ đồ

và một số lợc đồ đơn giản

Kênh hình trong dạy học địa lí 6 khá hoàn chỉnh, mang nhiều lợng kiến thức cơ bản của bài học, có mối quan hệ hữu cơ với bài học Nh vậy kênh hình sách giáo khoa địa lí 6 phải

đ-ợc sử dụng tối đa để hớng dẫn học sinh khai thác kiến thức

Tóm lại: Phơng pháp dạy học trực quan trong địa lí và việc sử dụng kênh hình trong dạy học

địa lí 6 là phơng pháp tối u cho giáo viên Đồi hỏi giáo viên phải vận dụng sáng tạo vào từng chơng, từng bài, từng tiết học sao cho phù hợp nhằm phát huy u thế của phơng pháp này và nâng cao tính khoa học trong dạy học địa lý

Trên đõy là những ý kiến chủ quan của cá nhân tôi từ thực tiễn giảng dạy Chắc còn nhiều thiếu sót, nhiều điểm cha hợp lý, câu từ còn cha thuyết phục Rất mong đợc đồng nghiệp

đóng góp ý kiến, cùng xây dựng một phơng pháp dạy học hoàn thiện hơn, phù hợp thực tế địa phơng hơn nữa Mục đích nhằm nâng cao chất lợng dạy học bộ môn địa lí trong trờng THCS với yêu cầu phát triển của sự nghiệp giáo dục và của đất nớc

Xin chân thành cảm ơn !

Ngày tháng năm

Giáo viên thực hiện