Bài giảng tổ chức học đại cương

Với nghĩa động từ: Chỉ một tập hợp hoạt động được thiết kế, chuẩn bị và thực hiện trong một giới hạn thời gian nhằm đạt được mục tiêu nhất định => chỉ đến một quá trình VD: “Phong trào thi đua được tổ chức tốt”, “ Hành vi tội phạm có tổ chức”,v.v… Với nghĩa danh từ: Chỉ sự hiện diện của một cơ quan nhất định, có chức năng, nhiệm vụ và hoạt động cụ thể, với cơ cấu bộ máy bao gồm con người và cơ sở vật chất hỗ trợ như nhà xưởng, văn phòng, trang thiết bị,v.v… Với nghĩa là danh từ tổ chức được xem như là một thưc thể xã hội.

A Tài liệu bắt buộc:

1.PGS.TS Phạm Huy Tiến “Tổ chức học đại cương”, Hà Nội, 2007

2 GV Trần Thị Hồng, “Tập bài giảng tổ chức học đại cương”

B Tài liệu tham khảo:

1 Gareth Morgan, “Cách nhìn nhận tổ chức từ nhiều góc độ”, NXB

Khoa học kỹ thuật (1994).

2 Gunter Buschges “Nhập môn xã hội học tổ chức”, NXB Th ế Giới

(1996)

3 Nguyễn Văn Bình, “Khoa học tổ chức và quản lý - Một số vấn đề lý

luận và thực tiễn”, NXB Văn hoá thông tin (1999)

Chương1: Tổng quan về tổ chức

Chương 2: Tổ chức và xã hội

Chương 3: Các học thuyết về tổ chức

Chương 4: Các quy luật cơ bản của tổ chức

Chương 5: Lợi ích, xung đột và quyền lực trong

tổ chức

Chương 6: Môi trường của tổ chức

Chương 7: Văn hoá tổ chức

* Thuật ngữ “Tổ chức” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cổ Organon: tức là công cụ, là phương tiện

* Trong thực tế “Tổ chức” được hiểu theo hai nghĩa

- Với nghĩa động từ: Chỉ một tập hợp hoạt động được

thiết kế , chuẩn bị và thực hiện trong một giới hạn thời gian nhằm đạt được mục tiêu nhất định => chỉ đến một quá trình

VD: “Phong trào thi đua được tổ chức tốt”, “ Hành vi tội phạm có tổ chức”,v.v…

- Với nghĩa danh từ: Chỉ sự hiện diện của một cơ quan nhất định, có chức năng, nhiệm vụ và hoạt động cụ thể, với

cơ cấu bộ máy bao gồm con người và cơ sở vật chất hỗ trợ như nhà xưởng, văn phòng, trang thiết bị,v.v… Với nghĩa

Tổ chức được định nghĩa là hoạt động của những người hay sự liên kết của nhiều người hay nhóm người với nhau nhằm đạt được các lợi ích nhất định của họ

mà nếu chỉ một người hay một nhóm người thì không thực hiện được

=> Tổ chức theo định nghĩa này, nó đề cập đến mục tiêu mà nhiều người cùng quan tâm, những mục tiêu mà nếu từng cá nhân một thực hiện thì không dẫn đến thành công

Tổ chức là một thực thể xã hội do các

cá nhân hoặc các nhóm kết hợp để thực hiện mục tiêu chung

- Tổ chức được hiểu là một thực thể xã hội do các

cá nhân hoặc các nhóm kết hợp lại nhằm thực hiện mục tiêu chung

- Tổ chức đó có chức năng, nhiệm vụ và hoạt động cụ thể, được tạo dựng một cách có kế hoạch, với cơ cấu bộ máy gồm con người và cơ

sở vật chất hỗ trợ như nhà xưởng, văn phòng, trang thiết bị,… có tối thiểu một trung tâm ra quyết định, điều hành và kiểm tra việc hợp tác lẫn nhau của các cá nhân trong tổ chức nhằm đạt được mục tiêu định trước.

KHÁI NIỆM TỔ CHỨC VÀ HỆ THỐNG GIỐNG VÀ

KHÁC NHAU Ở CHỖ NÀO?

“Hệ thống là một tập hợp các phần tử (yếu tố) có quan hệ / liên hệ tương tác với nhau và với môi

trường xung quanh tạo thành một chỉnh thể thống nhất hoạt động để thực hiện mục tiêu định trước”

Giống nhau Khái nhau

- Do các cá nhân, các nhóm kết hợp lại - Các phần từ trong tổ chức là những con

người còn trong hệ thống có thể là con người và cả sự vật

- Nói đến tổ chức thì nhấn mạnh đến tổ chức đó phải có chức năng, có nhiệm vụ

và có những hoạt động cụ thể -Nhằm đạt được mục tiêu định trước

- Các cá nhân và các nhóm đều có sự

tương tác qua lại với nhau nhằm đạt được

mục tiêu

- Nói đến tổ chức là phải làm rõ được vấn

đề quyền lực chính thức được trao cho một số cá nhân để tổ chức, điều hành tổ chức đó.

- Chỉ một thực thể tồn tại hiện hữu trong

xã hội - Nhắc đến tổ chức phải chỉ ra được cơ cấu bộ máy của tổ chức như con người và

cơ sở vật chất hỗ trợ để thực hiện cho việc

* Từ cách hiểu trên về tổ chức, ta thấy tổ chức có những

đặt trưng sau:

- Tổ chức được tạo ra nhằm thực hiện các mục tiêu

chung của cộng đồng.

VD: Cơ quan công quyền thực hiện mục tiêu quản lý

nhà nước, Nhà máy, xí nghiệp sản xuất hàng hoá

cung ứng hàng hoá cho xã hội, bệnh viên chăm sóc, chữa bệnh cho người bệnh, v.v….

- Có cấu trúc phân công lao động: nghĩa là mọi người

tham gia tổ chức không phải đều được nhận việc như nhau,

mà được giao những việc phù hợp với yêu cầu của tổ chức, trình độ và năng lực cá nhân Tổ chức càng phát triển thì

phân công lao động càng triệt để.

VD: Trong một công ty, việc thiết lập mục tiêu, chính sách

và chiến lược cho toàn bộ công ty là Ban lãnh đạo công ty

Cụ thể hoá mục tiêu thành những nhiệm vụ cụ thể, xác định cách thức thực hiện nhiệm vụ để đạt được mục tiêu là các bộ phận chức năng Còn thực hiện những quyết định là nhân

- Có một ban quản lý, chịu trách nhiệm đảm bảo sự

điều phối và thực hiện mục tiêu của tổ chức.

VD: UBND các cấp ( tỉnh, huyện, xã) là những tổ chức

công quyền thì ban quản lý điều phối và thực hiện

mục tiêu của Ủy ban là (Chủ tích, các phó CT phụ

trách các mảng) Hay một công ty thì ban quản lý

điều phối hoạt động của công ty chính là Ban giám đốc công ty v.v

* Bốn điều sau đây cho phép xác định một tổ chức:

+ Tổ chức bao gồm các hoạt động có tính hướng đích

+ Tổ chức bao gồm các hoạt động được định hình của

con người.

+ Tổ chức là một sản phẩm của xã hội.

- Vì mục tiêu mà tổ chức được thành lập và tồn tại, do vậy mọi hoạt động của tổ chức đều hướng tới việc thực hiện mục tiêu của tổ chức.

VD: Hoạt động của các doanh nghiệp là đều hướng tới mục tiêu lợi nhuận

Hoạt động của các tổ chức tôn giáo là giải quyết về mặt đời

- Các hoạt động này là những sự kiện lặp đi lặp lại trong đời sống của tổ chức, được gắn kết chặt chẽ với nhau và cùng hướng tới mục tiêu chung.

VD: - Ở bệnh viện các hoạt động được định hình như: tiếp bệnh nhân, làm các xét nghiệm, chuẩn đoán bệnh, phẫu thuật và chăm sóc y tế,

- Hoạt động được định hình của các tổ chức tôn giáo là các hoạt động tế lễ,v.v

- Các tổ chức xuất hiện không phải là hiện tượng ngẫu nhiên,

tự phát và không có kế hoạch, mà là các sản phẩm của xã hội

do con người tạo ra nhằm mục tiêu nhất định

- Chừng nào cá nhân còn muốn tiếp tục tham gia vào các hoạt động được định hình của tổ chức thì chừng đó tổ chức vẫn

tiếp tục tồn tại

- Chỉ khi nào các hoạt động định hình bị chấm dứt thì lúc đó tổ chức mới kết thúc

- Tổ chức là một hệ thống mở nghĩa là nó có tác động qua lại với môi trường và phụ thuộc vào môi

trường về nhân lực, nguồn lực và mức độ chấp nhận sản phẩm của nó

VD: Các nhà máy, xí nghiệp sản xuất hàng hoá, nguồn lực tiếp nhận từ môi trường bên ngoài là: Nhân lực, vật lực và tài lực, qua quá trình chuyển hoá kết quả hoạt động là tạo

ra hàng hoá tiêu dùng.

* Một tổ chức bao gồm những yếu tố cơ bản sau:

• Phân biệt khái niệm:

+ Mục tiêu (Objective): là cái cần đạt

được.

+ Mục đích (Goal): là đạt được cái đó để

làm gì

- Mục tiêu là điều kiện cơ bản để thực hiện các hoạt động: thiết kế cơ cấu tổ chức, sắp đặt nhân sự, tổ chức hoạt động hỗ trợ, v.v

- Theo nguyên tắc cây mục tiêu: Mục tiêu chung của

cả tổ chức sẽ lại được cụ thể hóa thành các mục tiêu cụ thể

- Mỗi tổ chức theo đuổi những mục tiêu nhất định

+ Theo tính chất:

- Mục tiêu chiến lược và mục tiêu trước mắt

+ Theo thời gian:

- Mục tiêu dài hạn, mục tiêu trung hạn và mục tiêu ngắn hạn

+ Theo mức độ đo lường:

- Mục tiêu định tính và mục tiêu định lượng

+ Theo phạm vi:

- Mục tiêu vĩ mô và mục tiêu vi mô

- Khái niệm cơ cấu tổ chức

- Các loại cơ cấu tổ chức

+ Cơ cấu tổ chức:

- Là một hệ thống chính thức về các mối quan hệ vừa độc lập, vừa phụ

thuộc trong tổ chức.

- Thể hiện những nhiệm vụ rõ ràng

do ai làm, làm cái gì và liên kết với các nhiệm vụ khác trong tổ chức như thế nào.

=> Nhằm tạo ra sự hợp tác nhịp

-Tổ chức đơn giản, lãnh đạo theo tuyến thẳng đứng;

- Rõ về quyền lực, thuận lợi khi ra quyết định;

- Dễ kiểm tra, kiểm soát, giải quyết mâu thuẫn nội bộ;

Tổng giám đốc

Nhà QL

sản xuất sản xuất Nhà QL

Nhà QL tiếp thị Nhà QL tiếp thị

Nhà QL

Tổ chức Nhà QL Tổ chức

Nhà QL Nhân sự Nhân sự Nhà QL

Nhà QL Hành chính Hành chính Nhà QL

- Phân công lao động theo

chuyên môn hóa, nhiệm vụ rõ

ràng;

- Cá nhân chịu sự nhiều sự quản lý khác nhau;

- Chồng chéo quyền lực, trách

Bộ phận tham mưu

- Duy trì quyền lực, trách nhiệm

Tuyến 1 Tuyến 1 PGĐ

- Phối hợp mô hình trực tuyến với mô hình chức năng

- Người lãnh đạo tổ chức được sự giúp đỡ của các phòng ban

chức năng để chuẩn bị và ra quyết định, hướng dẫn, kiểm tra thực hiện quyết định

- Lợi dụng được ưu điểm của hai kiểu trực tuyến và chức năng

- Người lãnh đạo phải giải quyết thường xuyên mối quan hệ giữa bộ phận trực tuyến với bộ phận chức năng.

- Phối hợp theo chiều ngang, dọc;

- Nhiệm vụ theo sự chấp thuận;

- Chính thức hóa không cao;

- Giao tiếp không chính thức;

- Phân quyền quyết

Nhà QL Tiếp thị Nhà QL Tổ chức

Nhà QL Nhân sự

Nhà QL Hành chính

- Đây là tổ chức ở giai đoạn phát triển mạnh Mỗi dự án liên quan đến nhiều nhóm chức năng, mặt khác tổ chức lại có cơ cấu tổ chức riêng.

- Nhanh nhạy tạo ra sản phẩm mới hoặc nhanh chóng

tiếp cận với chất lượng kỹ thuật cao trong khi vẫn giữ nguyên được những lợi ích của tổ chức.

- Hữu hiện trong một môi trường không chắn chắn.

- Làm gia tăng sự mơ hồ, nỗi căng thẳng và lo lắng về vai trò vì người ta được giao nhiệm vụ từ nhiều phòng ban.

- Con người là nhân tố quyết định đến sự tồn tại, vận động và phát triển của tổ chức Mỗi tổ chức được hình thành đều nhằm phục vụ một hoặc nhiều nhu cầu nào đó của con người

- Chính con người đề ra những mục tiêu và trên cơ sở những mục tiêu đó con người thiết lập cơ cấu của tổ chức, sắp đặt nhân sự và tổ chức thực hiện những hoạt động đã được

định trước Như vậy, con người là nhân tố quyết định đến

sự tồn tại hay diệt vong của bất kỳ một tổ chức nào

- Ngoài nguồn lực con người, để tổ chức vận động và phát triển còn phụ thuộc vào các nguồn lực khác như: vật lực; tài lực (vốn); tin lực,.v.v

.

- Là các yếu tố thường xuyên có tác động, ảnh hưởng đến hoạt động, mục tiêu của

tổ chức theo nhiều cách khác nhau.

- Các yếu tố môi trường của các tổ chức bao gồm chính trị - pháp luật, kinh tế, kỹ thuật – công nghệ, văn hoá, thị trường, đối thủ cạnh tranh, nguồn nhân lực,v.v

- Phân loại tổ chức là công việc cần thiết nhưng rất khó khăn

- Có nhiều cách phân loại tổ chức, trong chương trình học chúng ta phân loại tổ chức dựa vào các

tiêu chí sau:

- Tổ chức vì lợi nhuận:

VD: Các doanh nghiệp, các tập đoàn kinh tế, các nhà máy, xí

nghiệp sản xuất hàng hoá, v.v

- Tổ chức không vì lợi nhuận:

VD: Hội chữ thập đỏ, tổ chức những người tình người, v.v

- Tổ chức kinh tế như: Xí nghiệp sản xuất hàng hóa, các công ty cung ứng dịch vụ thương mại, ngân hàng v.v…

- Tổ chức chính trị - tư tưởng: Các đảng phái, các đoàn thể xã hội VD: Đảng cộng sản Việt Nam, Mặt trận tổ quốc Việt Nam, Đoàn thanh niên, Hội sinh viên, v.v

- Tổ chức văn hóa – giáo dục: Hội nhạc sĩ, Hội khuyến học, v.v…

- Tổ chức hành chính - sự nghiệp: Trường học,

- Tổ chức quốc tế:

VD: ASEAN (là tổ chức khu vực), WTO (tổ chức thương mại quốc thế), WhO ( Tổ chức y tế thế giới.)… các công ty đa

quốc, v.v

- Tổ chức quốc gia:

VD: Hội nhà văn Việt Nam, Hội nhạc sĩ Việt Nam, Mặt trận tổ quốc Việt Nam…

- Tổ chức mang tính chất tập trung quyền lực cao:

VD:Quốc Hội (cơ quan quyền lực cao nhất), Quân đội, Tòa án v.v

- Tổ chức mang tính chất tham dự công dân rộng rãi như các đoàn thể xã hội:

VD Hội phụ nữ, Hội nông dân,v.v

- Tổ chức chính thức: được thành lập như một bộ phận hoặc chịu sự điều hành của

bộ máy nhà nước chính quyền.

- Tổ chức phi chính thức: được thành lập theo sáng kiến tự giác của các cá nhân

và nhóm trong xã hội như các hiệp hội nghề nghiệp, câu lạc bộ, v.v

- Là các loại hình tổ chức

- Các quy luật cơ bản của tổ chức

- Mối liên hệ và tác động của các yếu tố trong hệ thống tổ chức và giữa tổ chức với môi trường.

Khoa học tổ chức sử dụng các phương pháp sau đây:

+ Phương pháp luận Mác – Lênin + Một số phương pháp cụ thể khác

=> để tìm hiểu đối tượng tổ chức.

Tổ chức học xem xét tổ chức theo hai quan điểm sau:

- Quan điểm duy vật biện chứng: Xem xét đối tượng tổ chức một cách toàn diện trong mối liên hệ và tác động qua lại của các yếu tố trong hệ thống tổ chức và giữa tổ chức với môi trường

- Quan điểm duy vật lịch sử: Xem xét đối tượng tổ chức trong tiến trình lịch sử cụ thể của chúng để thấy được sự phát triển của đối tượng tổ chức

- Phương pháp phân tích – tổng hợp: Đây là phương pháp cơ bản, phương pháp này cho phép nhận thức đối tượng tổ chức trong một chỉnh thể thống nhất.

- Phương pháp so sánh: Xem xét các hiện tượng

tổ chức trong mối quan hệ so sánh với nhau để tìm ra những nét tương đồng, điều khác biệt, giúp thấy được những sắc thái đặc thù của các hiện tượng tổ chức đó:

- Phương pháp quan sát: Trên cơ sở phương pháp

Câu 1: Bạn nghĩ thế nào về nhận định sau: “Tổ chức không

có mục đích Chỉ có con người mới có mục đích”.

Câu 2: Một nhóm bạn bè gặp nhau vào mọi tối thứ 3 chỉ để luyện tập và chơi đàn Nhóm này có được coi là một tổ chức không ?

1 Thế nào là một tổ chức? lấy VD

2 Phân tích những đặc trưng của tổ chức?

3 Những yếu tổ cơ bản của tổ chức là gì? Phân tích

những yếu tố cơ bản đó của tổ chức?

4 Nêu những cách phân loại tổ chức?

2.1 Xã hội hiện đại

2.1.1 Đặc trưng của xã hội hiện đại

2.1.2 Tổ chức trong xã hội hiện đại

2.2 Mối quan hệ giữa tổ chức và xã

hội

2.2.1 Tổ chức là một thực thể xã hội

2.2.2 Tổ chức là kết quả của sự phát triển xã

Khái niệm xã hội được hiểu như sau:

- Là hình thức sinh hoạt chung có tổ chức của loài

người ở một trình độ phát triển nhất định, được hình

thành trong quá trình lịch sử.

VD: Xã hội nguyên thuỷ, xã hội tư bản, v.v…

=>Với định nghĩa trên về xã hội, chúng ta có thế thấy

được những đặc điểm cơ bản của xã hội là :

+ Lãnh thổ: VD: khi nói “xã hội VN”, ta cần xác định vị trí lãnh thổ địa lý, KT, CT, HC của VN.

+ Dân cư và di cư => có chức năng tạo ra thành viên mới cho XH.

Xã hội hiện đại

khác với xã hội truyền thống ở chỗ nào?

- Kinh tế hàng hóa phát triển, hình thành nhiều loại hình thị trường cùng tồn tại và tương tác với nhau, thúc đẩy kinh tế phát triển

- Phân công lao động ngày càng triệt để, ngày nay đã đạt

trình độ rất cao

- Qúa trình đô thị hóa cùng với công nghiệp hóa

- Văn hóa đô thị chiếm ưu thế

- Xu thế hội nhập ngày càng tăng

Vịt cũng biết phân công lao động

(vịt biển có tên Eider)

- Với những đặc trưng trên, chúng ta có thể thấy xã hội hiện đại là một hệ thống đa cơ cấu cùng tồn tại đó là:

- Trong xã hội hiện đại, sự phân tầng xã hội cũng ngày càng trở nên sâu sắc hơn

1 Sự phân tầng xã hội là gì?

2 Tầng xã hội là gì?

Tầng xã hội được hiểu là:

- Tập hợp các cá nhân, các nhóm có cùng vị thế xã hội, cùng

hoàn cảnh xã hội được sắp xếp theo trật tự thang bậc nhất định trong hệ thống xã hội

- Các thành viên của tầng xã hội ngang nhau về tài sản, về

trình độ học vấn, địa vị, vai trò hay uy tín trong xã hội, khả năng thăng tiến cũng có được những ân huệ hay thứ bậc

Sự phân tầng xã hội được hiểu là:

- Sự phân chia xã hội thành các tầng khác nhau về địa vị

kinh tế, địa vị chính trị, địa vị xã hội cũng như nhiều khác biệt khác

=> Sự phân tầng xã hội là hiện tượng khách quan, phổ biến

và khó trách khỏi Ngày nay, dường như các quốc gia đều

XHHĐ là xã hội bất bình đẳng?

Sự bất bình đẳng ở đây được hiểu:

- Là sự không ngang bằng giữa các cá nhân, giữa các nhóm xã hội về lợi ích, thể chất, trí

tuệ, cơ may và đặc biệt là bất bình đẳng về

thông tin và quyền lực.