Từ các lí do về cơ sở pháp lý, cơ sở và cơ sở thực tiễn ở trên cho thấy việc nghiên cứu đề tài“Dạy học môn Công nghệ dựa vào năng lực ở trường Trung học cơ sở” trở nên cấp thiết, mới mẻ,
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
BÙI MINH HẢI
DẠY HỌC MÔN CÔNG NGHỆ DỰA VÀO NĂNG LỰC
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ
Chuyên ngành: Lí luận và PPDH bộ môn Kĩ thuật Công nghiệp
Mã số: 9.14.01.11
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Hà Nội – 2022
Trang 2Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Người hướng dẫn khoa học 1: PGS.TS Nguyễn Văn Bính Người hướng dẫn khoa học 2: TS Nguyễn Thị Thu Hà
Phản biện 1: PGS.TS Phạm Kim Chung
Trường Đại học Giáo duc - Đại học Quốc gia Hà Nội
Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Hoài Nam
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Phản biện 3: PGS.TS Nguyễn Phúc Chỉnh
Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường tại Phòng bảo vệ luận án, tầng 2 nhà Thư viện, Trường Đại học
Sư phạm Hà Nội – 136 Xuân Thủy, Cầu Giấy, Hà Nội vào hồi giờ ngày tháng năm
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: Thư viện Quốc Gia, Hà Nội
Hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Trang 3cá nhân; tập trung dạy cách học, cách nghĩ và tự học
Công văn số 4612/BGDĐT-GDTrH ngày 3/10/2017 của Bộ Giáo dục và Đào tạo hướng dẫn thực hiện chương trình giáo dục phổ thông (CTGDPT) hiện hành theo định hướng phát triển năng lực học sinh từ năm học 2017-2018, trong đó khuyến khích giáo viên căn cứ vào chương trình hiện hành, lựa chọn chủ đề, rà soát nội dung của chủ đề, sắp xếp lại nội dung bài học để thực hiện hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực phù hợp với điều kiện thực tế nhà trường
1.2 Cơ sở lý luận
Những quan niệm về giáo dục dựa vào năng lực cũng liên tục được sửa đổi cho phù hợp với thực tế giáo dục, và gần đây nhất là
sự cập nhật một định nghĩa mới về giáo dục dựa vào năng lực năm
2019 trong giáo dục phổ thông (GDPT) Điều này khiến cho những nghiên cứu trước đây về dạy học dựa vào năng lực trong GDPT, một phần đã trở nên lỗi thời, không phù hợp với quan niệm mới
Do đó, mặc dù dạy học dựa vào năng lực không phải là một chủ đề mới, nhưng các quan niệm mới trong giáo dục dựa vào năng lực đã khiến cho vấn đề nghiên cứu dạy học dựa vào năng lực trong
Trang 4GDPT trở nên mới mẻ, cấp thiết trong bối cảnh hiện nay, kế thừa
và không trùng lặp với các nghiên cứu trước đây
1.3 Cơ sở thực tiễn
Thực trạng dạy học môn Công nghệ ở trường Trung học cơ sở (THCS) cho thấy có tới 67,8% ý kiến giáo viên cho rằng nội dung kiến thức môn Công nghệ hiện hành còn chưa gắn liền với thực tế; 48,3% giáo viên khẳng định học sinh rất khó vận dụng kiến thức vào thực tiễn; 57,8% giáo viên gặp khó khăn khi tổ chức dạy một số nội dung trong sách giáo khoa theo hướng gắn với thực tế nên thường bỏ qua
Từ các lí do về cơ sở pháp lý, cơ sở và cơ sở thực tiễn ở trên cho
thấy việc nghiên cứu đề tài“Dạy học môn Công nghệ dựa vào năng lực ở trường Trung học cơ sở” trở nên cấp thiết, mới mẻ, kế thừa và
không trùng lặp với các nghiên cứu trước đây
2 Mục đích nghiên cứu
Hệ thống hóa một mô hình dạy học và đề xuất tiến trình thiết kế dạy học môn Công nghệ dựa vào năng lực ở trường THCS nhằm giúp học sinh đạt được các năng lực công nghệ như CTGDPT 2018 môn Công nghệ yêu cầu
3 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Trang 5Tiến trình thiết kế dạy học môn Công nghệ dựa vào năng lực ở trường THCS nhằm phát triển các năng lực công nghệ của học sinh theo yêu cầu của CTGDPT 2018 môn Công nghệ
4 Nhiệm vụ nghiên cứu
Tổng quan nghiên cứu về dạy học dựa vào năng lực trong giáo dục phổ thông và những áp dụng trong dạy học kỹ thuật công nghệ Phân tích cơ sở lý luận về dạy học môn Công nghệ dựa vào năng lực ở trường THCS
Khảo sát thực trạng về dạy học môn Công nghệ dựa vào năng lực ở trường THCS
Thiết kế dạy học môn Công nghệ dựa vào năng lực ở trường THCS
Kiểm nghiệm sư phạm
5 Giả thuyết nghiên cứu
Nếu tiếp cận lí thuyết Vùng phát triển gần nhất của Vygotsky để giải thích cơ chế phát triển năng lực của học sinh và hệ thống hóa được một mô hình dạy học dựa vào năng lực, kết hợp với một tiến trình thiết kế dạy học môn Công nghệ dựa vào năng lực ở trường
Trang 6THCS rõ ràng, tường minh thì việc dạy học môn Công nghệ dựa vào năng lực ở trường THCS giúp học sinh đạt được tất cả các năng lực công nghệ như CTGDPT 2018 môn Công nghệ yêu cầu
6 Phương pháp nghiên cứu
6.1 Phương pháp phân tích tổng hợp lí thuyết
Phương pháp phân tích tổng hợp được sử dụng để đánh giá tổng quan, xây dựng cơ sở lý luận về dạy học môn Công nghệ dựa vào năng lực ở trường THCS
6.2 Phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi
Phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi được sử dụng để điều tra thực trạng dạy học môn Công nghệ dưới quan điểm của dạy học dựa vào năng lực Một khảo sát cắt ngang đã được tiến hành để thu thập dữ liệu từ 60 giáo viên Công nghệ và 308 học sinh đang học tập môn Công nghệ trên địa bàn tỉnh Hưng Yên
6.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Tiến hành thực nghiệm bài học minh họa trong môn Công nghệ 9 được thiết kế theo dạy học dựa vào năng lực nhằm đánh giá tác động của nó đến kết quả học tập của học sinh
6.4 Phương pháp thống kê toán học
Sử dụng toán thống kê để phân tích, tổng hợp số liệu thu được thông qua khảo sát và thực nghiệm với sự hỗ trợ của SPSS để rút ra những kết luận phù hợp Mức ý nghĩa Alpha được chọn là 95%
7 Đóng góp mới của đề tài
Trang 7Hệ thống hóa một mô hình dạy học dựa vào năng lực trong giáo dục phổ thông và vận dụng trong dạy học môn Công nghệ ở trường THCS Trong đó, tập trung làm rõ cách tiếp cận khái niệm năng lực trong GDPT và sử dụng lí thuyết Vùng phát triển gần nhất của Vygotsky để giải thích cơ chế tích lũy và phát triển năng lực của học sinh; sử dụng lí thuyết giàn giáo nâng đỡ vừa sức của Vygosky
để giải thích bản chất của khái niệm dạy học dựa vào năng lực Sử dụng mô hình 'căn chỉnh kiến tạo' của Biggs để giải thích cách thành tố trong dạy học dựa vào năng lực Từ đó, sử dụng lí thuyết của Bloom để chỉ dẫn cách mô tả năng lực học sinh, sử dụng mô hình 4C/ID trong lí thuyết tải nhận thức để hướng dẫn cách thiết kế các nhiệm vụ học tập và thiết kế hoạt động dạy học dựa vào năng lực
Cung cấp một báo cáo khảo sát cắt ngang về thực trạng dạy học môn Công nghệ dựa vào năng lực tại thời điểm học kỳ 2 năm học
2017 - 2018 Những phát hiện mới từ kết quả khảo sát cho thấy việc dạy học môn Công nghệ hiện hành là chưa phát triển toàn diện năng lực công nghệ cho học sinh như CTGDPT 2018 môn Công nghệ yêu cầu Việc dạy học môn Công nghệ hiện hành vẫn chưa đạt được đầy đủ các đặc trưng của dạy học dựa vào năng lực nên cần tiếp tục cải thiện Kết quả nghiên cứu thực trạng cũng chỉ ra sự cần thiết trong việc áp dụng các quan điểm mới của dạy học dựa vào năng lực trong môn Công nghệ, và áp dụng mô hình 4C/ID để thiết
kế và thực hiện dạy học môn Công nghệ
Đề xuất một tiến trình thiết kế dạy học môn Công nghệ dựa vào năng lực; minh họa áp dụng tiến trình thiết kế cho 'Bài 9 - Mạch hai công tắc ba cực điều khiển một đèn' Kết quả thực nghiệm sư phạm
Trang 8'Bài 9 - Mạch hai công tắc ba cực điều khiển một đèn' đã phát hiện thấy dạy học môn Công nghệ 9 dựa vào năng lực có tác động tích cực đến kết quả học tập của học sinh
Trang 9CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ DẠY HỌC DỰA VÀO NĂNG LỰC TRONG GIÁO DỤC PHỔ THÔNG VÀ NHỮNG ÁP DỤNG TRONG DẠY HỌC KĨ THUẬT CÔNG NGHỆ
1.1 Cách tiếp cận tổng quan tài liệu nghiên cứu
Cơ sở dữ liệu ERIC và Google Scholar được được sử dụng để tìm kiếm các tài liệu quốc tế, trong khi việc tìm kiếm thủ công được sử dụng để tìm thấy các tài liệu tiếng Việt, bao gồm sách, tạp chí, cả những bài đăng trên website liên quan đến dạy học dựa vào năng lực Trong 50 tài liệu tiếng Anh được tìm thấy, có 45/50 (90%) tài liệu
có tuổi đời nhỏ hơn 10 tuổi, 35/50 (70%) tài liệu có tuổi đời nhỏ hơn 5 tuổi, tức là kết quả phân tích tổng quan có tính cập nhật nghiên cứu mới rất cao Ngoài ra, 50 tài liệu tiếng Việt có chất lượng đã được tìm thấy bằng phương pháp tìm kiếm thủ công
Tiếp cận "tổng quan từng nghiên cứu của tài liệu" đã được sử dụng để viết tổng quan tài liệu vào trong bốn chủ đề lớn: (1) Xu hướng chuyển đổi sang nền giáo dục dựa vào năng lực; (2) Sự thay đổi quan niệm của giáo dục dựa vào năng lực; (3) Tổng quan về dạy học dựa vào năng lực; (4) Tổng quan về dạy học kỹ thuật/ công nghệ dựa vào năng lực
1.2 Xu hướng chuyển đổi sang nền giáo dục dựa vào năng lực
Phong trào giáo dục dựa vào năng lực đã bắt đầu cách đây hơn 100 năm Cho đến nay, giáo dục dựa vào năng lực đang trở thành mô hình giáo dục mới cho cải cách giáo dục trong thế kỉ 21 Trong GDPT, nhiều nghiên cứu đã khẳng định giáo dục dựa vào năng lực có thể giúp đảm bảo rằng học sinh tốt nghiệp trung học phổ thông với kiến thức
và kỹ năng cần thiết cho đại học và sự nghiệp của họ Liên hợp quốc
Trang 10và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế là những tổ chức này đang dẫn đầu cuộc thảo luận về cải cách giáo dục, đang đi đầu trong việc truyền bá nhận thức về giáo dục dựa vào năng lực
1.3 Sự thay đổi quan niệm của giáo dục dựa vào năng lực
1.3.1 Những nghiên cứu ở nước ngoài
Trong GDPT, một định nghĩa về giáo dục dựa vào năng lực chỉ thực sự được thống nhất vào năm 2011 tại Hội nghị thượng đỉnh quốc gia về giáo dục K-12 dựa vào năng lực (tổ chức tại Viện Aurora, Hoa Kỳ) Tám năm sau khi tạo ra định nghĩa hoạt động ban đầu, phản hồi từ khắp các lĩnh vực cho thấy rằng nó cần được cập nhật Tại Hội nghị thượng đỉnh quốc gia lần thứ hai về Giáo dục K-12 dựa vào năng lực vào năm 2017, một định nghĩa mới về giáo dục dựa vào năng lực đã được cập nhật Trong
đó nhấn mạnh việc học sinh được trao quyền hàng ngày để đưa
ra các quyết định quan trọng về trải nghiệm học tập của họ, cách
họ sẽ tạo ra và áp dụng kiến thức cũng như cách họ thể hiện việc học của mình
1.3.2 Những nghiên cứu tại Việt Nam
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xây dựng CTGDPT 2018 theo định hướng phát triển năng lực Giáo dục công nghệ được thực hiện từ lớp
3 đến lớp 12 nhằm phát triển ở học sinh năng lực công nghệ với các thành phần "nhận thức, giao tiếp, sử dụng, đánh giá công nghệ và thiết
kế kỹ thuật" Điều này đặt ra vấn đề trong việc dạy học môn Công nghệ hiện hành theo định hướng CTGDPT năm 2018
1.4 Tổng quan nghiên cứu về dạy học dựa vào năng lực
1.4.1 Những nghiên cứu ở nước ngoài
Trang 11Các PPDH và đánh giá một kích thước phù hợp với tất cả trước đây không còn đáp ứng một cách công bằng nhu cầu của tất cả học sinh, giáo dục dựa vào năng lực không chỉ nổi lên như một sự chuyển đổi thực sự cho trường học truyền thống nhằm cách mạng hóa việc học tập của học sinh Dạy học dựa vào năng lực dẫn đến sự thay đổi trong việc học bằng cách giải quyết các mục tiêu học tập nghiêm ngặt, đánh giá dựa vào năng lực, chấm điểm dựa trên bằng chứng Việc học trở nên cá nhân hóa bằng cách tối đa hóa thời gian, địa điểm và tốc độ học với lộ trình chủ động cho nội dung học thuật và phát triển các kỹ năng thành công cá nhân Cùng với đó, học sinh phải được chứng minh sự thành thạo của tất cả các năng lực, học sinh thăng tiến khi họ
đã chứng tỏ được khả năng thành thạo; được đánh giá bằng nhiều biện pháp để xác định mức độ thành thạo
1.4.2 Những nghiên cứu tại Việt Nam
Dạy học dựa vào năng lực thường tập trung theo hướng áp dụng trong dạy học lĩnh vực bộ môn cụ thể Đã có nhiều luận án tiến sĩ thực hiện nghiên cứu dạy học dựa vào năng lực trong các bộ môn Hóa, Vật
lí, Toán, Công nghệ Tuy nhiên, một điểm yếu trong các nghiên cứu này là chưa cập nhật đủ các quan điểm mới của dạy học dựa vào năng lực
1.5 Tổng quan nghiên cứu về dạy học kĩ thuật/công nghệ dựa vào năng lực
1.5.1 Những nghiên cứu ở nước ngoài
Trong thập kỷ qua, đã có sự thay đổi mạnh mẽ trong giáo dục kỹ thuật theo hướng dạy học dựa vào năng lực Phân tích các kết quả tìm kiếm được (giới hạn từ năm 2005 đến 2015) về dạy học dựa vào năng lực trong giáo dục kĩ thuật đã cho thấy các quan điểm lý thuyết và ứng
Trang 12dụng được đưa ra nhằm giải quyết cả cơ sở lý thuyết về hiệu quả của dạy học dựa vào năng lực và các khía cạnh thực tế của việc thực hiện hướng dẫn dạy học dựa vào năng lực thành công trong giáo dục kỹ thuật Các tác giả cũng chỉ ra các hướng nghiên cứu tương lai cần tập trung vào các đánh giá định lượng thực nghiệm về hiệu quả sư phạm dựa vào năng lực và việc sử dụng dạy học dựa vào năng lực trong lĩnh vực kĩ thuật cụ thể
1.5.2 Những nghiên cứu tại Việt Nam
Có nhiều các nghiên cứu nổi bật trong cả lí thuyết và thực tiễn về dạy học và đánh giá dựa vào năng lực trong giáo dục kĩ thuật/ công nghệ Năm 2018 đến 2020, PGS Lê Huy Hoàng và các cộng sự đã biên tập 5 cuốn sách cung cấp hướng dẫn dạy học môn Công nghệ theo CTGDPT 2018 theo định hướng phát triển năng lực Tuy nhiên, chưa có một nghiên cứu tổng quát chung về dạy học môn Công nghệ dựa vào năng lực
1.6 Kết luận chương 1
Giáo dục dựa vào năng lực đang trở thành mô hình giáo dục nền tảng cho cải cách giáo dục trong thế kỉ 21 Quan niệm về giáo dục dựa vào năng lực liên tục được sửa đổi tiến bộ hơn Dạy học dựa vào năng lực - một khâu quan trọng trong nền giáo dục dựa vào năng lực cũng
có nhiều quan niệm đổi mới và tiến bộ hơn Phân tích tổng quan cũng cho thấy sự thay đổi mạnh mẽ trong giáo dục kỹ thuật dựa vào năng lực trong một thập kỉ trở lại đây Tuy nhiên, các nghiên cứu về dạy học môn công nghệ dựa vào năng lực ở trường phổ thông đã công
bố cho thấy việc dạy học thường mới chỉ tập trung vào phát triển các năng lực chung và các năng lực công nghệ riêng lẻ, chưa nghiên cứu thoả đáng về phát triển các năng lực công nghệ như
Trang 13CTGDPT 2018 môn Công nghệ yêu cầu Điều này đặt ra vấn đề cấp thiết trong việc vận dụng các quan niệm mới về dạy học dựa vào năng lực trong môn Công nghệ phổ thông nói chung và môn Công nghệ bậc THCS nói riêng nhằm phát triển cho học sinh các năng lực công nghệ như CTGDPT 2018 môn Công nghệ yêu cầu
CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DẠY HỌC MÔN CÔNG NGHỆ DỰA VÀO NĂNG LỰC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 2.1 Những khái niệm cơ bản
2.1.1 Năng lực và cấu trúc năng lực
Luận án này hiểu: "Năng lực là khả năng người học (learner ability) để tạo ra sự thực hiện công việc phù hợp với các bối cảnh và tình huống thực tế đạt được những kết quả mong đợi trong việc làm" Khái niệm này có thể được tiếp tục diễn giải rõ hơn trong dạy học môn Công nghệ: "Năng lực là khả năng người học để sự thực hiện công việc đạt được những kết quả mong đợt trong các hoạt động nhận thức, sử dụng, giao tiếp, đánh giá công nghệ và thiết kế kỹ thuật" Các thành phần cơ bản về khả năng con người bao gồm: Kiến thức,
kĩ năng và thái độ
Lý thuyết vùng phát triển gần nhất được phát triển bởi nhà tâm lý học Lev Vygosky (1896-1934) có thể được sử dụng để giải thích sự tích lũy chung và đang phát triển của năng lực
2.1.2 Các năng lực công nghệ của học sinh phổ thông
Các năng lực công nghệ của học sinh phổ thông được mô tả trong 'CTGDPT 2018 môn Công nghệ', bao gồm nhận thức, giao tiếp, sử dụng, đánh giá công nghệ và thiết kế kỹ thuật
2.1.3 Dạy học dựa vào năng lực
Trang 14Học dựa vào năng lực là một mô hình học tập trong đó học sinh chuyển từ cấp độ học tập này lên cấp độ học tập cao hơn dựa trên sự thể hiện kiến thức của họ thay vì dựa trên thời gian dành cho một khóa học cụ thể
Dạy dựa vào năng lực là một cách tiếp cận giảng dạy, đánh giá, xếp loại học tập dựa trên việc học sinh chứng minh rằng họ tiến bộ về khả năng bản thân dựa trên bằng chứng của sự thành thạo về kiến thức
và kĩ năng theo kết quả đầu ra mong đợi
Dạy học dựa vào năng lực là một tập hợp các thiết kế và thực hiện cách thức làm việc của giáo viên và học sinh, thông qua đó giúp học sinh trải nghiệm thành công các hoạt động học dựa vào năng lực
2.2 Đặc trưng của dạy học dựa vào năng lực trong giáo dục phổ thông
2.2.1 Quan niệm mới về giáo dục dựa vào năng lực trong giáo dục phổ thông
Định nghĩa sửa đổi năm 2019 về giáo dục dựa vào năng lực được
mô tả trong bảy yếu tố chính:
1 Học sinh được trao quyền hàng ngày để đưa ra các quyết định quan trọng về trải nghiệm học tập của họ, cách họ sẽ tạo ra và áp dụng kiến thức cũng như cách họ thể hiện việc học của mình
2 Đánh giá là các trải nghiệm học tập có ý nghĩa, tích cực và trao quyền cho học sinh nhằm đưa ra bằng chứng kịp thời, phù hợp và có thể hành động
3 Học sinh nhận được sự hỗ trợ kịp thời, khác biệt dựa trên nhu cầu học tập cá nhân của họ
4 Học sinh tiến bộ dựa trên bằng chứng của sự thành thạo, không phải thời gian ngồi trên ghế