Nguồn: Wikipedia Noỉtôtđẹp phần 2 Richard Cooke Những người anh hùng của Wikipedia không phải là nhữngchuyên gia trong ngành mà là những WikiGnomes - các biên tập viên chuyên quét lỗi ch
Trang 1í~~ V
Tượng đài Wikipedia đặt tại Shibice, Ba Lan, do nhà điêu khắc Armenia
MỈhrán Hakobýan thiết kê đê vinh danh những người đóng góp vào
Wikipedia Nguồn: Wikipedia
Noỉtôtđẹp
(phần 2)
Richard Cooke
Những người anh hùng của Wikipedia
không phải là nhữngchuyên gia trong
ngành mà là những WikiGnomes - các
biên tập viên chuyên quét lỗi chính tả,
sắp xếp các bài bao thanhtừng mục được
phân loại gọn gàngvà loại bỏ hành vi phá
hoại Công việc này thường không được
biết đến nhưng không phai là khốngcó
niềm vui Đó là điểm khởiđẩuchungcho
các Wikipedians và nhiều người hài lòng
với nó
Theohọc Quan lý, thời lượngmộtbàibáo năm 2016 chỉnh trên tạpsửa trungchí Khoa bình
trên Wikipedia chì là 37 kýtự, tức là cóthê chì mất vài giây Tuy nhiên, từ đó mà nhiều tình nguyện viên đã thâmsâu văn hóa cuatrang web Họ
thảo luận vê các chỉnhsửa trên các trangTalk; hiên
thị sở thích và khâ năng cùahọtrên các trangNgười
dùng; một số khác cố gắng đế đạt được vị trí đầu
băngxếp hạng sô lượtchỉnh sửa Một sô đượcbâu chọn trờ thànhquản trị viên.Với khoáng 1/4 triệu ngườichinh sửa Wikipedia mỗi ngày,chì có khoảng
1.100 tài khoán có đặc quyên quán trị viên Trang
web đủ sâu và phứctạp đen nỗi riêng các quytắc
và chính sách của nó cũng dàitới hcm 150.000 từ
Những người tuân thu cam kết nhàtcúatrangweb
gân giông nhưluậtsư, họ kháng cáo và tranh luận
về quan diêm cuahọ Cũng giống như luật, có nhiều trườngpháigiải thíchkhácnhau;Và hai nhóm lớn
nhát trongsô này là những người theo chủ nghĩa xóa
bỏvà nhùng người theo chunghĩa tích hợp Những
người xóa bỏưu tiên chấtlượng honsố lượng, sự nôi tiêng hơn làtiện ích.Những người tích hợpthì
ngược lại
Những biên tập viên đóng gópnhiều nhàt, ờ ca
phíaxóa bỏ hay tích hợp, lànhững người ở giữa các chuyêngia vàngườikhông chuyên Họcòn gọi
là người nhiệt tình Hãy tưởng tượng về một người thích tìm hiêu về xelửa Kiến thức của họ về tàu hoa hoàn toàn khác vói một kỹsư haymộtnhà sử học đường sắt Bạnkhông thêlái tàuhỏa hoặc được chứngnhận trong ngành nếu chí làmột người hâm
mộ đường săt Nhưng những người này dù saocũng
làmột chuyêngiahọp pháp.Trước đây, kiên thức dângian của họ thườngđăngtrên các diễn đàn trực
tuyến, các chương trình radio và các tạpchí chuyên khoa, bây giờ Wikipediakhaithácnó Mụcvề đầu máy xe lừanôi tiêng Flying Scotsman dài 4.000 từ
và bao gồm thôngtin chi tiết hấpdẫnvềcách đánh
sốlại cua nó, loạt chùsở hữu, bộ làm lệch hướng khói và phục hồi, được xây dựng bới những người đóng góp có kiến thức sâusắc nhất, hiêu biết rõ cách
hoạt độngcua tàu hòa (vídụnhư đoạn “Người ta cho rằng lòhơi A4 đã xuống cấp ở trạng thái tồi tệ
hơnsovới dựphòng doáp suất vận hành cao hơn
mà đầumáyđã trải qua sau khi nâng cấp đầu máy lên 250 psi”)
Động lựcnày tự bản thânnó là một loại động cơ,
được thúc đây bới sự nhiệt tình và bao gồm cà tình yêu Ban đâu nhiêu chi tríchrăng các cõng việcdẫn
chứng do máy tính trợgiúpcó thê làmgiảm chất
lượng nội dung, không mang tínhngười màchí là
những lời nói thựctế nhạt nhẽo Một bài báo năm
1974 trêntờ The Atlanticđãcho thây môi quan tâm
Trang 2Wikipedia là một hình mãu cho những thử nghiệm
về xằ hội trực tũyến nhưng điều đáng nói ỏ đây là lại
không dê dàng bị thương mại hóa Ve bản chất, đâỹ là
một doanh nghiệp phi thương mại, không có nhà đầu
tư hoặc cổ đông cần phải xoa dịu, không có nhu cầu
huy động tài chinh đe phát triển và tồn tại, và cũng
khống phải là nơi chạy đua tích trữ dữ liệu để chiêm
ưu the về AI bằng mọi giá.
Wikipedia cung cấp cáu trà lời cho Si ri của A pple hoặc A lexa của Amazon mỗi khi có truy vấn Nguón: wire, com
này: “Tất nhiên,có thể có sự chính
xác với nhữnghộiđông trợgiúp bơi
máy tính hơn làbởi mộttrí thông
minh đơn le.Nhưng trong khi tính
chính xác ràng buộc lòng tin giữa
người đọc và người đóng góp, thì
tính lập dị, sang trọng và ngạc nhiên
là nhữngphâm chấtđộc nhất khiến
việc họctrớ thành mộtgiao dịch
hâp dẫn Vàđó không phải những
phàm chất mà chúng tôi tìm thấyở
cácban biên tậpkia” Tuy nhiên,
Wikipedia cũngcónhữngkhoanh
khăc lập dị, sang trọngvà ngạc
nhiên vô cùng, đặc biệt là trong
những khoảnh khắc nhiệt tình lên
cao trào và các chi tiết đượcmô ta
tinhvi(nhưng vô nghĩa) đến mức
nótrở nênđẹp đẽ
Trong bài báovềcuộc cách
mạng tinhduecómột dòng, đã bị
xóa, viết “Đối với những người
không sông ớgiai đoạn 1960và
1970thì khó cóthe hìnhdung ra
tình dục tự do là nhưthếnào trong
những năm đó” Cuốn tự truyện ẩn
danh này là một phần biêntập hâp
dẫn, nhưngbàn thân nó cũng là một
disản nho củacuộc cách mạngtình
dục, một sự phán ánh chân thực về
khoảnh khấctự do không kéo dài
(Người biêntập đãthêm yêu cầu
“Cântrích dân” vàcũng là một phân củacâu chuyện) Trong bài báo
vêtrí thức chông cộng san Frank
Knopfelmacher, chúng ta được biết đên “những cuộc độcthoại dài qua điện thoại vàođêm khuya thường
xuyên cùa ông ấy (vớinộidung nói với cộng sựhay thường xuyên hơn
là nhữngkẻphan diện).Và ông vẫn giữ mộttình trạng aotưởngtrong nhiều thập kỷ trong giớitrí thức
Uc” Với tiêuthuyêt gia Hông Kông Lillian Lee,chúngtađược biêt bà
tim kiêm “tự dovà hạnh phúcchứ không phải danhvọng”
Thường thìnhững người lướt mạng khônghài hước lắmnhưng vớinhững biên tậpviêncua
Wikipedia (Wikipedians), hài hước
là nềntàngcùa sự họp tác thiện chí trong các dự án
Không cầnphải tìmhiếu chi tiết lịch sử về condê bàng rơm không lồ dựng ởmột thị trấnThụy Điên vào mồi dịp Giáng sinh, nhưng bài báo
Găvle Goat đãghilạisốphận của
nó đêuđặntừng năm một cách rõ
ràng Nó rất dễ bị phá hủy hay cháy
và vì vậy bài báo kê rõ những thời
điếm nó bị phá hủy, cách bị phá hủy haycác biện pháp an ninh mới được
ápdựng hãng năm kêtừ năm 1966 (Năm 2005, nó bị“đốt cháy bởi
những kẻphá hoại không rõ danh tínhhóa trang thành ông già Noel
và người bán bánh gừng, họđã bắn một mũi tên lứa vào con dê này”
Ban biên tậpcuamột bộ bách khoa toàn thư thế giới sẽ chăng bao
giờ nghĩ đến một diễnđànđểkế
truyện cười,đừngnói làhình dung
ra nó sẽ quantrọng thênào trong việc hình thànhcác thư mục hêt
sứcnghiêm túc của một bộsách
nhưvậy Nhưng trên Wikipediathì những câu chuyện cười lại rấtquan trọng, nógiúp xoa dịu căng thăng,
thúcđâyhọp tác vui vé,khuyến
khích sự khiêm tôn Cuôicùng là giúpmọi ngườiđọc vàchinhsửa thêmcác thưmục.Có lè bây giò' không ai mường tượng ra những
thông tingi có thếđượcrút ra từ tài liệutham khaocua nhữngngày đâu
tiên trong thời kỳ Khai sáng, vídụ
từ điên của Samuel Johnsonbiên
soạn năm 1755 đã đưa ra một định
nghĩa về“buồn té” là "không phân chấn; không thú vị: như làm từđiên
là một côngviệc buồn tẻ”.ưư Hay trong cuốn bách khoa toàn thư quan
trọngnhấtcủacuốithời kỳ hiện đại, Encyclopedic,có những chitiết
châm biếm và đối lập như: mụcvề
“Ké ăn thịt người” lại tham chiếu
với mục“Hiệp thông” Neu tiếp tục sosánhWikipedia với Britannica,chúng ta cóthế
nhìn theomột góc độ khác, giữa Wikipedia và các web khác trong
top 10 trang trên Internet Rõ ràng Wikipedia là mộthình mầu cho
những thư nghiệm vềxã hội trực
SỖ 12 NGÀY 20.6.2021 www.tiasang.com.vn
Trang 3tuyến nhưng điều đángnói ơđây
là lại không dễ dàng bị thương
mại hóa Ve bản chat,đây là một
doanh nghiệp phi thương mại,
khôngcó nhàđầutư hoặc cô đông
cầnphai xoa dịu, không có nhu
câu huyđộngtàichính đêphát
triển và tồn tại, và cũng không
phai là nơi chạyđua tích trữ dữ
liệuđê chiếm ưu thế về AI bằng
mọi giá.Tại đám cưới củaJimmy
Wales,một trongnhững người phù
dâuđã tôn vinhanh là ông trùm
internet duy nhất khôngphai là tỷ
phú
NhưngWikipedia lại giúp
đỡ những người không lồ công
nghệkhác đặcbiệt là trongcuộc
AI Nhờ chính sách nội dung tự
dovà khothông tin rộnglớn cua
Wikipedia mà các nhàphát triên
đã xây dựngcácmạngnơ-ron
nhanh hơn, rẻhơnvàphôbiến hơn
nhiêu so vớicác bộ dữ liệu độc
quyềnkhác Khi bạn hỏiSiri của
ApplehoặcAlexa của Amazon
một câu hỏi thìhóa ra Wikipedia là
bên giúp cung câp câutrà lời Khi
bạn tỉmkiêm mộtngười hoặc một
địa điểm nôi tiếng trên Google,
Wikipedia sẽ hiênthị “bảng thông
tin”xuấthiện bênphai cùng với
kết quả timkiếm củabạn
Những công cụ này có được
nhờ mộtdự ántên là Wikidata,
là bước tiếptheo đầy tham vọng
nhăm hiện thực hóa giâc mơ“Bộ
não thế giới” Nó bắt đầuvới nhà
khoa học máy tính Croatia vàbiên
tập viên Wikipedia tên là Denny
Vrandei Anh ta say mêvói nội
dungcuabách khoa toànthư trực
tuyên nhưng cảm thấy thấtvọng
khi người dùngkhông thê hoi nó
nhữngcàuhỏi cân phải tônghọp
kiếnthứctừ nhiều mụctrên trang
web Vrandei muôn Wikipedia có
thê trà lờimột câu hỏi như“20
thànhphố lớn nhấttrên thế giới
cóthị trưởng là nữ là gì?” Vrandei
nói: “Kiên thứcrõrànglà có trong
Wikipedia nhưng nó bị che giấu
Đê truy xuâtcâutrá lời ra“sẽ cần
mộtnỗ lực rất lớn”
Dựatrên ýtưởng thờiđầu
Nhưng VI sao mà những Wikipedians lại đóng góp không lương hàng triệu giờ lao động của họ? Và có những việc kiểu như con dê rơm khổng lổ này? Bởi vì họ không cho ràng đó là lao động "Mọi người làm việc miễn phí là một quan niệm sai lầm" Wales nói với trang web Hacker Noon vào năm 2018 Đúng ra là "Họ được vui vẻ miễn phí" Một cuộc khảo sát năm
2011 với hơn 5.000 cộng tác viên của Wikipedia đã liệt kê "Thật thú vị" là một trong những lý do chính khiến họ chỉnh sửa trang web.
internet gọi là “web ngữ nghĩa”,
Vrandei bắtđầu cấu trúcvà làm phong phú tậpdữ liệucủa
Wikipediađêtrênthực tế, nó có thể bắt đầutổng hợp kiếnthức của riêngmình Nếucó một số cách
đê ganthé phụ nữ, thị trường và
thành phốtheo quymô dân số, thi
một truy vấn được mã hóa chính xác có thêtự độngtrả về 20thành
phố lớn nhất cóthị trưởng là nữ
Vrandei đà chỉnh sưa Wikipedia bằng tiếng Croatia, tiếng Anh và tiếngĐức, vì vậyanhnhận ra những hạn chế củaviệc sưdụng
gắn thẻ ngữnghĩa tiếngAnh thuần
túy Thay vào đó, anh chọn mã
số Ví dụ: bất kỳtham chiếunào đến cuốn sách Đáo kho báu có thê được gắn the với mãọ185118
hoặc màu nâu với Q47071
Vrandei chorằng việc mã hóa
và gắn the này sẽ do bot (các ứng
dụng robot) thực hiện.Nhưng trongsô 80triệu mục đãđược
thêm vào Wikidata cho đến nay thì
khoảng một nửađã được cáctình
nguyệnviên thực hiện, một mức
độ nguồn lực cộng đồng khiến ngay cả những người sáng tạo cua
Wikidata cũng phai ngạc nhiên
Hóa ra, việc chỉnhsửa dữliệu
Wikidata và chỉnhsửa Wikipedia khácnhauđến mức ít aicó the
đóng góp được cùng lúc cảhai
Wikipediathu hút những người
quan tâm đến việc viết văn xuôi
còn Wikidata lại thu hút những
người kết nối nguồn dữ liệu,tim
và giảibug và hoàn thiện sản
phẩm (Giámđốc sảnphẩmcùa
nó, Lydia Pintscher, vẫn đi xem
phim về nhà vàghichép thủ công
danh sách diễn viêntừ IMDbvào
Wikidata với các thẻ thích họp)
Khi các nền tàng nhưGoogle
và Alexa hoạt động đêcung cap
càutrả lời tức thì cho các câu hoi ngẫunhiên thì độngcơ Wikidata
chạy bên dưới liênkêt thông tin
cua thế giới với nhau Hệthống
này đôi khi vẫn dẫn đến lỗi - đó
là lý do tại sao Siri thoángnghĩ
răngbài quôcca cua Bulgaria là
“Despacito”-nhưng triên vọng
củanórâtlớn cóthê cònhơn ca
Wikipedia Có những dự áncon
như đánh chi mụctất cả các chính trị giatrênTráiđất, mọibức tranh
trong mọi bộsưu tập côngkhai
trêntoàn thế giới và mọi gene trong bộ gene người thành dạng
có thê tim kiếm,thích nghi và sằn sàng cho máy móc đọc được
Và nhữngtrò đùa vẫn tồn tại ở
đó Ví dụ thẻsố của Wikidata cho tác gia Douglas Adams là Q42 Trong cuốn sách “The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy”của Adams,
mộtnhóm sinh vật siêu thòng minh đãxâydựng một chiếc máy tính không lồ, mạnh mẽ có tên là
Deep Thought, họ yêu cầu “Câu trả lời cho câu hói cuối cùng về
sự sống, vũ trụvà mọi thứ” Thứ
tự câu tra lời là con số42 Chính suy nghĩ chópnhoáng cùa tự nhận
thức, điên rồ vàvui sướngkhi xây
dựng được một thứgìđóphi lý và
mạnh mẽ như một bộ nãothê giới,
làlý do vìsao bạn biêt rằng bạn
đang nhận được thôngtin tốtnhất
cóthè với Wikipedia.n
Nguyễn Quangdịch
Nguôn: https://www.wired.com/story/ wikipedia-online-encyclopedia-best- place-intemet/
42 TiaSóng www.tiasang.com.vn SỐ 12 NGÀY 20.6.2021