Ebook Mạng lưới xã hội và sự thể hiện bản sắc với Internet: Phần 2

Steve Jones edited, 1997, Virtual culture: identity and communication in cybersociety, Sage Publication Ltd.... Trone không eian ấy.[r]

Chưoĩìg 4

IN T E R N E T VÀ s ụ TH Ẻ HIỆN BẢN SẮC

Trong thế giới của internet mà chúng ta đang quan tâm, quá trình tạo dựng và thể hiện bản sắc liên quan tới những người sử dụng internet là một chủ đề được nhiều nghiên cứu bàn tới Có thể kể tới nghiên cứu của Annette N Markham (1998) đã diễn giải các cách mà người sử dụng internet tạo nên ý nghĩa cho những sự trải nghiệm trực tuyến của họ, hay nghiên cứu của Daniel and Don Slater (2000) cũng khẳng định rằng, internet đang định hình và bị định hình bởi cuộc sống của những người sử dụng nó Như vậy, việc con người trải nghiệm cuộc sổng của mình trong thế giới của internet đã tạo nên những ý nghĩa nhất định, những sự định hình nhất định cho cuộc sống của họ và đỏ chính là cách mà họ tạo dựng nên bản sẳc của họ và thể hiện bản sắc đó trong cộng

đ ồ n g m ạ n g v à t r o n g t h ự c t ế đ ờ i s ố n g S ự t h ể h iệ n b ả n s ắ c n à y

cũng đã được các tác giả David Morley, Kevin Robins; Routledge (1995) bàn tới mà chúng tôi đã dẫn ra ở mục Tình

hình nghiên cứu trong phần M ở đầu Từ những gợi mở đ ó ,

vấn đề mà chúng tôi quan tâm ờ chương này là tìm hiểu xem giới trẻ thể hiện bản sắc cá nhân và bản sấc nhóm như thế nào trong không gian ảo của internet? Sự chi phối lẫn nhau giữa việc thể hiện bản sẳc trong không gian ảo và không gian thực cùa cuộc sống? Tại sao giới trẻ lại cần đến không gian ảo đ ể

d t ư ư n g 4 I n t e r n e t và s ự t hể hiện b á n s ác 187

thẻ hiện da chiều bản sắc? Tại sao xã hội lại dùng các thuật ngừ liên quan tới thế giới mạng để định danh giới trẻ như: thô

hệ facebook, thế hệ net?,

1 Nhu cầu thể hiện bản sắc trên mạng của giói trẻ Nhu cầu thể hiện bản thân, thể hiện cái tôi của mỗi cá nhân trên mạng có lẽ là nhu cầu cùa hầu hết các bạn trẻ hiện nay Có bạn thỉ thể hiện rõ nhu cầu đó, có bạn thì không, song đa số những bạn trẻ mà chúng tôi đã phỏng vấn đều cho rằng, việc thể hiện bản sắc cùa cá nhân họ trên mạng là điều cần thiết và nên làm Có thể nói, sự thể hiện bản sắc cá nhân qua internet là một nhu cầu có thực và quan niệm này chiếm sổ đông, có bạn

có nhu cầu thể hiện bản thân trên mạng cho chính mình, có bạn lại có nhu cầu hướng hình ảnh bản thân đến sự tiếp nhận cùa cộng đồng mạng, song dù cách nào thì mồi cá nhân cũng thể hiện một nét bản sắc như thế nào đó khi họ tham gia vào thế giới ảo đa tiện ích của internet Có rất nhiều cách thức thể hiện nhu cầu bộc lộ bản sắc cá nhân trên mạng, tuy nhiên, ờ đây chủng tôi bàn tới một số khía cạnh sau:

- Thể hiện bản sac do thói quen bộc lộ cái tôi tự nhiên

Khi lý giải sự thể hiện mình trên mạng, một bạn nữ, 30 tuồi (Hà Nội) cho rằng, sự thề hiện bản sắc của bạn ấy trên mạng là do có thói quen thể hiện cái tôi trong mọi việc Một bạn nam, 24 tuổi (Tp Hồ Chí Minh) có quan điểm tương tự cho ràng: “giao tiếp trên mạng hay ở đâu thì tôi cũng vẫn là con người như vậy, ai hay giao lưu với tôi đều biết được, có thể không biết cả nhung cũng biết những cái cơ bản về tính cách của tôi, ờ đâu cái tôi của tôi cũng thế” Mạng xã hội là một kiểu môi trường giao tiếp khác của xã hội là một nhánh

của CUỘC Sống, bởi vậy, sự bộc lộ cái tôi trên mạng cũng xảy

ra tất yếu, mang tính bản năng, nhu cầu bộc lộ cái tôi trôn mạng không phân biệt đáng kể so với đời thực

- Sử dụng mạng internet để mở rộng cách thức bộc lộ cái tôi

Ờ khía cạnh này, người dùng coi việc sử dụng mạng như một cách thức lấp đầy nhu cầu tự thể hiện - vốn chưa được thỏa mãn triệt để trong cuộc sống thực Nhu cầu thể hiện bản sắc của những bạn trẻ theo hình thức này có sự ý thức chù động hơn so với việc thể hiện cái tôi tự nhiên Kết quả Ihảo luận nhóm của chủng tôi ờ cả 3 nhóm tuổi: học sinh, sinh viên

và thanh niên đã đi làm đều cho thấy, các bạn trẻ coi mạng là không gian chia sẻ và thể hiện mình, sự thể hiện ấy mang tính chủ động và nhiều khi là có mục đích Các bạn trè đã chia sẻ khá nhiều trường hợp chủ động xây dựng cá tính trên mạng theo cách mà họ ưa thích hoặc muốn người khác hiểu về mình M ột bạn nam, 21 tuổi (Hà Nội) kể về người bạn thân ở lớp đại học của mình: “em có thằng bạn thân ở lớp, bình thường, nó rất ít nói, trầm tính, nhiều đứa trong lớp tức vì chẳng biết nó nghĩ gì, hiểu gì, có sở thích gì, nhưng em chứng kiến nó khác hẳn ở trên mạng, nó sôi nổi, hài hước, tự hào khoe sở thích vẽ của nó, nó toàn up ảnh những bức vẽ của nó lên mạng và rất nhiều đứa thích nó trên mạng” Thực trạng này khá phổ biến, nhiều bạn ngoài đời rất nhút nhát, kém tự tin do cậu ta học không giỏi, hình thức không đẹp, không có tài ăn n ó i, song, trong không gian ảo của mạng internet, cậu

ta lại thể hiện ra tính cách ngược hẳn và chính điều đó tạo cho cậu ta sự tự tin thực sự trong thế giới của riêng mình Điều này cho thấy, rất nhiều bạn trẻ cần tới thế giới mạng nhằm tạo thêm sự tự tin hay sức mạnh để khấc phục được những khó khăn hay mặc cảm thực tế

ClticưiiỊị 4 I n t e r n e t và s ự t hể hi ện b ả n sắc 189

Một bạn nữ, 26 tuồi là nhân viên tư vấn, sau 2 năm ờ nhà lam nội trợ và chăm sóc con đầu lòng, bạn trỏ này sử dụng inạng xã hội để nối lại liên lạc với bạn bè, cập nhật và chia sẻ ihông tin với những người ít có dịp gặp gỡ Mạng xã hội trở thành một kênh giao tiếp thay thế cho sự giao tiếp thực, qua lưưng tác với nhũng “người bạn mạng” mà bạn ấy nảy sinh nhiều hơn nhu cầu bộc lộ, thể hiện bàn thân: “Tôi lên mạng internet dể tìm hiểu xem cuộc sổng của người khác hiện giờ ra sao, họ có gì khác trước, có gì kỳ lạ, từ đó so sánh với trải nghiệm đã qua và cuộc sống hiện tại của tôi Đen lượt mình, khi bước vào thế giới mạng, tôi cũng muốn mọi người biết tôi

là ai, tôi khác biệt với mọi người như thế nào” Rất nhiều bạn khác cũng chia sẻ rằng, họ cảm thấy tự tin hơn khi thể hiện bản thân mình trên mạng

Cũng là một cách mở rộng phương thức bộc lộ cái tôi trên mạng, nhiều bạn trẻ thể hiện bản sắc cá nhân như một cách khám phá cái tôi tiềm ẩn của họ Do tính chất khác biệt của mạng xã hội so với mọi cách thức giao tiếp khác mà mạng xã hội có khả năng thúc đẩy con người bộc lộ mình theo những cách thức mới lạ hơn trong cuộc sống thường ngày Bạn nam,

29 tuối (Hà Nội) cho rằng, bản thân bạn ây cần có nhu cầu thế hiện mình qua mạng xã hội trong khi những người bạn khác của bạn ấy tùy theo từng người mà nhu cầu này có hoặc không, bạn này cho biết: “Những thành viên trên mạng thường thể hiện rõ cá tính, thậm chí là những cá tính ít bộc lộ trons cuộc sống ngày thường, vì mạng xã hội cho họ nhiều cách thức khác để thể hiện bản thân hơn các giao tiếp thông thường (qua việc chia 3C 3Ờ thích, đưa ra ý kiến trong tranh luận,

ẩn danh, xây dựng hình ảnh mới về bản thân thône qua “nick name” và các thông tin liên quan như ảnh đại diện, sờ thích đại diện được đưa lên )” Một bạn nữ, 19 tuồi (Hà Nội) chia sẻ: “từ ngày có mạng, em thấy mình cũng như các bạn em khác hẳn, năng động hơn, chịu khó tìm kiếm, chia sẻ thông tin hơn, em làm được những việc mà trước kia chẳng bao giờ nghĩ tới và cũng không biết là mình có thể làm được, ví như làm admin cho một forum chẳng hạn”, Nhiều bạn trẻ khác cũng có những tâm sự tương tự Có thể nói mạng internet, đặc biệt là mạng xã hội cho phép các bạn trẻ khám phá bàn thân nhiều hơn, trở nên tự tin, năng động hơn, ví dụ việc tham gia đóng góp ý kiến trao đổi, gia nhập các hội, nhóm về hoạt động tình nguyện trẻ trên mạng khi có thời gian rảnh rồi Như vậy, khác với môi trường giao tiếp thông thường, không gian mạng trở thành môi trường cho phép giới trẻ trải nghiệm, làm thử những việc chưa từng làm, từ đó khám phá góc khuất hay khả năng tiềm ẩn trong mỗi cá thể và thể hiện được cái tôi cũng là

tạ o dựng bản sắc cá nhân của họ

Việc khám phá bản thân, tìm kiếm sự tự tin cho bản thân trong không gian mạng vốn đã là nhu cầu quan trọng với các bạn trẻ bình thường thì điều này còn quan trọng hơn đối với các bạn trẻ thuộc các nhóm xã hội đặc biệt Nghiên cứu của Steve Jones (1997)1 đã phân tích không gian mở và kết nối trong thế giới của internet, của mạng xã hội đã tạo dựng nên một không gian bản sắc cho những nhóm xã hội yếu thể hay

1 Steve Jones edited, 1997, Virtual culture: identity and communication in

cybersociety, Sage Publication Ltd.

C h ư ơ n g 4 I n t e r n e t và s ự thể hiện b ả n sắc 191

ngoài lề như nhũng người đồng tính, người vô gia cư, người tàn tật, Trone không eian ấy những nhóm xã hội này tự tin thể hiện mình và kết thành mạng lưới những người cùng cảnh

dể cảm nhận được sự đồng cảm, sự gia tăng quyền lực, gia tăng niềm tin và giải tỏa được những bức xúc mà trong cuộc sống hằng ngày họ phải dối mặt Chúng tôi chia sẻ với kết quả nghiên cứu trên khi có được tâm sự từ một số bạn trẻ đồng tính, khiếm thính, để thấy rằng, sự thể hiện bản thân, xây dựng hình ảnh bàn thân trên mạng trở thành nhu cầu quan trọng với các bạn ấy như thế nào: “em tham gia nhiều diễn đàn lắm, tất nhiên nhiều nhất là diễn đàn của riêng bọn em (taoxanh.net), bây giờ em thấy thoải mái hơn trước nhiều vì

có sân chơi riêng cho mình, em cũng tự tin hơn, không sợ mọi người nhìn mình hay bàn tán mình là gay nữa” (nam, 20 tuổi,

Hà Nội), “mạng mà, chẳng ai biết em không nghe được, không nói được bình thường, em thấy vui lắm vì em có nhiều bạn hiểu mình và họ đều bảơ là em dễ thương và tình cảm, vào mạng rồi mới thấy có rất nhiều bạn giống mình nên em cũng thấy đữ mặc cảm, hiện giờ em không thể sống thiếu mạng được” (nữ, 22 tuổi, Đà Nằng)

Như vậy, nếu như quá trình tạo dựng và thể hiện bản sẳc

cá nhân hay nhóm trong cuộc sổng thực hằng ngày sẽ bị chi phối nhiều bởi bối cảnh kinh tế, chính trị, văn hóa, hay những chuẩn mực, định chế, dư luận cùa xã hội thì quá trình này trong không gian ảo cùa internet lại đảm bảo tính ẩn danh, thoát khỏi những chi phối trên và thoải mái chia sẻ theo cách

mà người tham gia muốn Chính vì vậy, không gian của internet tạo ra không gian bản sắc cho nhiều cá nhân và nhóm

xã hội khác nhau khi họ được bình đẳng trong quá trình thể hiện bản sắc, không phân biệt tuổi tác, giới tính, địa vị xã hội, nghề nghiệp, vùng miền, dân tộc, đặc điểm hình thức cá nhân, Và điều này cũng thêm một yểu tố nữa khiến cho không gian ảo của internet trở thành không gian đa bàn sắc

kiến của người khác

Ở đây, người tham gia vào mạng có nhu cầu và mục đích xây dựng cá tính của mình hướng đến sự chứng kiến của những người dùng khác hơn là bản thân mình Động lực của nhu cầu này có thể kể đến, thứ nhất là do những mối liên hệ với đời thực Mạng internet trước hết là công cụ hồ trợ lao động và nhu cầu kết nổi liên lạc của con người, do đó, một bộ phận giới trẻ hiện nay dùng mạng xã hội với nhiều mục đích khác nhau, không đơn thuần là giải trí Họ có động cơ xác định (ví dụ phục vụ công việc, giải quyết vấn đề tình cảm ),

từ đó xác định rõ đổi tượng tiếp nhận (những thông tin trao đổi hướng tới ai), nội dung chia sẻ (xây dựng hình tượng hàn thân, chọn lọc thông tin chia sẻ theo mục đích riêng), các chiến lược chia sẻ v.v Như vậv nhu cầu thể hiện bản sắc trên mạng của nhóm này là do nhu cầu gửi thông điệp tới các thành viên trong đời thực, vì lý do phục vụ cuộc sống thực, điển hình là những trường hợp dùng mạng phục vụ cho công việc Một bạn nữ, 27 tuổi (Hà Nội), là chủ kinh doanh một quán ăn tư nhân, sử dụng các mạng xã hội và diễn đàn để quảng bá, trao đổi với khách hàng về các dịch vụ của quán, bạn cho biết mới chi sử dụng mạng khi bắt đầu kinh doanli mục đích chính là để quảng bá dịch vụ và tiếp nhận các đóng góp

C hư ơ n g 4 I n t e r n e t v à s ự t hế hi ện b â n s ắc 193

phản hồi về nhu cầu thể hiện bản sắc trên mạng, bạn này cho răng ai cũng có tính cách đặc trưng riêng, vì thế, nhu cầu bộc

lộ cái tôi riêng cũng là tất yếu khi lên mạng, sự thể hiện cái riêng cùa bản thân bạn ấy cũng gan kết và có ích cho uy tín của hoạt động kinh doanh Một bạn nữ khác, 28 tuồi không sử dụng mạng xã hội cho mục đích kinh doanh, nhung hướng mạng xã hội tới nhóm tiếp nhận cụ thể là bạn bè và đồng nghiệp cùa mình, mục đích chia sè về bản thân trên mạng để người thân, bạn bè, - những người có liên quan trong đời sổng thực chứng kiến cuộc sổng cùa mình, bạn cho biết khi chia sẻ về cuộc sống của mình, bạn bò, người thân sẽ vui vì họ biết mình có cuộc sống hạnh phúc, tốt đẹp Ngoài ra, bạn này còn cho biết là qua mạng, đặc biệt là mạng xã hội vừa giúp bạn bè gắn kết, thấu hiểu hơn, vừa là cách đổ bạn bè, đồng nghiệp trao đổi về kết quả công việc của nhau, đặc biệt là với các bạn mà nghề nghiệp có thiên hướng tự do như bạn ấy (kinh doanh) và chồng (họa sĩ), hai bạn ấy thường xuyên chia

sẻ các tác phẩm và công việc làm ăn với bạn bè Đây cũng là không gian tốt cho bạn bè góp ý, bình phẩm, trao đổi thông tin với nhau, tăng uy tín, tạo dựng và mở rộng mối quan hệ, hiểu

biốt vè líiili cách cùa Iiliau,

Thứ hai là thể hiện cái tôi, thể hiện tính cách riêng trước cộng đồng mạng với động cơ chính là giải trí Những đổi tượng này không hướng đến quan hệ lợi ích trực tiếp của đời thực, mà coi nhu cầu được bày tỏ, được lắng nghe và khen ngợi làm mục đích chính Họ không ngại thể hiện mình trước thế giới, thậm chí cho rang nếu mình có điểm hay thì nên để nhiều người biết, bởi vậy sự bộc lộ bản thân của họ cần có

“khán giả” Những đối tượng này thường ở độ tuổi trẻ hơn, nhất là học sinh và sinh viên Kết quả thảo luận nhóm cùa chúng tôi cho thấy, các bạn học sinh, sinh viên thảo luận rất sôi nổi về vấn đề này và chù yếu khẳng định là các b ạn ấy không ngại thể hiện mình trên “thế giới ảo”, điều đó giú p bàn thân họ giải tòa căng thẳng và giải trí Trong đó, bạn th ì tích cực tham gia các nhóm hội trên mạng, chủ yếu theo trào lưu hâm mộ thần tượng Hàn Quốc của giới trè, tham gia cả nhóm thần tượng (fan) lẫn nhóm tẩy chay (anti-fan), với mực đích vui vẻ và vì thích nổi tiếng, thích được tỏa sáng; bạn khác thì cho ràng, bản thân mình có nhiều điểm tốt, chân thật nên thể hiện bản thân trước người khác là việc nên làm, không cần phải ngại ngùng; có bạn lại chia sẻ thích được người khác chú

ý, đón nhận lời khen ngợi như một sự ùng hộ, động viên và tự mình có nhu cầu lưu giữ những khoảnh khắc, kỷ niệm đẹp cùa bản thân, để theo thời gian nhìn lại xem mình đã thay đổi thế nào; bạn khác lại hướng mạng xã hội của mình tới đối tượng

là những người quen qua mạng, mong muốn tập hợp nhiều nhóm người khác nhau vào các trang diễn đàn do bạn ấy thành lập, vì thế cách bạn ấy thể hiện trên mạng là nhằm tới nhóm tiếp nhận là bạn bè, cộng đồng mạng, không xếp gia đình vào đối tượng tiếp nhận; có nhiều bạn khác lại bày tỏ là họ muốn thể hiện cái tôi vì thấy bạn bè cùng thể hiện, không muổ’n thua kém, mong bằng bạn bằng bè, vì vậy các bạn này thích được nhiều người vào mạng theo dõi sự thể hiện cùa mình, có được nhiều người ủng hộ mình trên mạng (các fan) Với những bạn trẻ có nhu cầu bộc lộ cái tôi cá nhân trước sự chứng kiến của cộng đồng mạng thì thường chủ động và cân nhắc kỳ lưỡng

C ltin m g 4 I n t e r n e t v à s ự t he hi ệ n b à n sắc 195

xem mình thể hiện cái gì nhấm đến dối tượng nào, xây dựng hình ảnh ra sao để hấp dần đổi tượng đó

Tuv nhiên, kết quả phỏng vấn sâu và thào luận nhóm cùa chúng tôi cũng chỉ ra rằng, không phải bạn trẻ nào tham gia vào thế giới mạng cùng có nhu cầu thể hiện bản sac cá nhân trên mạng Giải thích về diều đó, các bạn ấy cho ràng mạng internet là ào, không phải là cuộc sống thật, vì thế, dù có tốn nhiều công sức thể hiện bản thân cũng không có ý nghĩa gì và chăng để làm gì Mục đích sử dụng mạng của một bạn gái 27 tuổi (Hà Nội) là liên lạc với bạn bè sống và làm việc ở xa, với mục đích đó, các thông điệp được đưa lên mạng xã hội chỉ hướng đến những người là bạn bè thân thiết và với mục đích giữ thông tin liên lạc mà không có nhu cầu làm nhiều người hiếu mình hơn nên bạn này cảm thấy không cần thiết thể hiện bàn sắc và cái tôi riêng mặc dù bạn ấy vẫn cho rằng, trang mạng xã hội cùa mình độc đáo, riêng biệt bời nó thể hiện được chính bản thân ở ngoài đời Một bạn nam khác ở Đà Nang tò ra khá bi quan về những gì thể hiện trên internet, bạn

ấy cho rằng: “thể hiện cái tôi thực sự của mình trcn mạng làm

gì vì ở đó mọi người thường “đeo mặt nạ” chứ có thật đâu,

m ìn h thê h iện cũ n g c h ă n g đ e làm g ì ” n h im g hạn n àv cũ n g

không phù nhận rằng, “có những lúc cũng cần thể hiện bản thân với một ai đó, một nhóm nào đó” Có thể thấy, cả hai ý kiến trên đều không đề cao mức độ tin cậy của những chia sẻ qua internet, từ đó quan niệm ràng internet là một kênh ảo, trona khi việc thể hiện để người khác hiểu mình hơn phải được tiến hành trong các giao tiếp thực Mặc dù không chù định có nhu cầu như vậy nhưng cả hai bạn đều cho ràng, bản sắc cùa mình vẫn có lúc được bộc lộ, tạc nên nét riêng biệt