CHƯƠNG 2 sửa lần 1

Chương 2 KHÔNG GIAN, THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN PHẠM LƯU VŨ QUA TẬP CHIẾC KHOEN ĐỒNG 2 1 Không gian nghệ thuật Ăng ghen nhà triết học nổi tiếng thế kỷ XVIII đã khẳng định “Những hình thức[.]

Chương 2 KHÔNG GIAN, THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN

PHẠM LƯU VŨ QUA TẬP CHIẾC KHOEN ĐỒNG

2.1 Không gian nghệ thuật

Ăng ghen- nhà triết học nổi tiếng thế kỷ XVIII đã khẳng định: “Những hình thức

cơ bản của tồn tại là không gian và thời gian” Không gian là “một mở rộng ba chiềukhông biên giới trong các vật thể và sự kiện có vị trí và hướng tương đối nhau” Khônggian có thể tồn tại dưới hai hình thức là không gian vật lý và không gian phi vật lý Đó làmôi trường để con người tồn tại, đồng thời còn là nơi để nhà văn khai phá thế giới quancủa con người, triển khai các sự kiện, biến cố, tình huống xảy ra với chính nhân vật Cónhiều quan niệm khác nhau về không gian nghệ thuật trong các tác phẩm văn học Theocác tác giả của cuốn Từ điển Tiếng Việt, không gian là “hình thức tồn tại cơ bản của vậtchất, trong đó các vật có độ dài và độ lớn khác nhau, cái nọ ở cạnh cái kia”, là “khoảngkhông gian bao trùm mọi vật xung quanh con người” nhưng không gian nghệ thuật lại làmột “phương thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật”

Các tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học khẳng định: “Không gian nghệ thuật là

hình thức bên trong của hình thức nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu tả,trần thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn ra trong một trường nhất định,qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính bộc lộ qua quảng tính của nó (…) Không giannghệ thuật gắn liền với những cảm thụ về không gian nên mang tính chủ quan Ngoàikhông gian vật thể, có không gian vật thể, có không gian tâm tưởng Do vậy, không giannghệ thuật có tính độc lập tương đối với không gian địa lý” [10, 160] Không gian trongvăn học là không gian nghệ thuật, sản phẩm sáng tạo của tác giả được khúc xạ qua lăngkính ngôn từ vì đó hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật được thể hiện trongtính chỉnh thể của nó

Không gian nghệ thuật có ranh giới khác biệt với không gian vật chất bên ngoài như

trong bài viết Những thế giới nghệ thuật thơ, giáo sư Trần Đình Sử có viết: “Không gian

nghệ thuật là mô hình nghệ thuật về thế giới nghệ thuật mà con người đang sống, đángcảm thấy vị trí, số phận của mình trong đó Không gian nghệ thuật gắn liền với quanniệm con người và góp phần biểu hiện quan niệm ấy” [21, 373] Cho nên, các tác giả luôn

chú ý đến điểm nhìn, cách nhìn của không gian nghệ thuật và bao giờ cũng gắn liền vớicảm xúc, ý nghĩa nhân sinh để tạo điểm nhấn cho tác phẩm một cách độc đáo, mới mẻ vàbiểu hiện những quan niệm đậm dấu ấn cá nhân của nhà văn thông qua cách lựa chọn, sắpxếp, tổ chức ngôn từ Hay nói cách khác, không gian trong tác phẩm văn học trở thành

không gian nghệ thuật khi và chỉ khi nó mang “tín chỉ thẩm mĩ” và “biểu hiện mô hình thế giới con người”

Mặt khác, không gian nghệ thuật là một mô hình thế giới độc lập và mang ý nghĩabiểu trưng của tác giả nên trong cuốn Giáo trình dẫn luận thi pháp học, giáo sư Trần Đình

Sử cho rằng: “Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật Cũngnhư mọi vật trong thế giới, để tồn tại trong không gian ba chiều: cao, rộng, xã và chiềuthời gian Không có hình tượng nghệ thuật nào không có không gian, không có nhân vậtnào không có nền cảnh nào đó” Hơn nữa, đặc trưng chủ đạo của không gian nghệ thuật

là mang tính chủ quan ngoài không gian vật thể còn có không gian tâm tưởng, không gianhuyền thoại, kỳ ảo, không gian tâm linh,…

Nếu không gian nghệ thuật trong các loại hình nghệ thuật như hội họa, điêu khắc,

âm nhạc,…luôn mang sắc thái tĩnh tại thì không gian nghệ thuật trong văn học luôn có sựvận động và biến đổi bởi đó là mô hình hóa các mối liên hệ về thời gian, đạo đức, xã hội

và bức tranh hiện thực cuộc sống nên hình tượng nghệ thuật cũng có sự xoay chuyển quanhiều mối quan hệ nhằm thể hiện cảm xúc, tư tưởng thẩm mĩ của tác giả và không gian

đã trở thành một biểu tượng nghệ thuật gắn với các hiện tượng ước lệ mang ý nghĩa củacảm xúc

Cũng theo Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: “Không gian nghệ thuật chẳng

những cho thấy cấu trúc nội tại của tác phẩm văn học, các ngôn từ tượng trưng mà còncho thấy quan niệm về thế giới, chiều sâu cảm thụ của tác giả hay một giai đoạn văn học”[10] Văn xuôi sau năm 1975, các nhà văn lại xoáy sâu vào vấn đề thời sự, thế sự và đạođức bởi sự chi phối của hoàn cảnh xã hội, gánh nặng cơm, áo, gạo, tiền và sức mạnh đồngtiền có tác động rất lớn đến nhân cách con người nên không gian nghệ thuật nghệ thuậtphổ biến ở đây thường là không gian sinh hoạt đời thường, không gian hiện thực, khônggian mang tính chất cá nhân hoặc có một số nhà văn thể hiện cá tính mạnh mẽ, sự phá

cách cách táo bạo qua các lớp không gian kỳ ảo, tâm linh bao bọc lấy nhân vật, song hànhcùng nhân vật luân hồi từ kiếp này sang kiếp khác tạo sức ám ảnh với bạn đọc Và trong

tập truyện “Chiếc khoen đồng”, ta sẽ bắt gặp sự sáng tạo bất ngờ của nhà văn thông qua

ba lớp không gian: Hiện thực - Kỳ ảo - Tâm linh không chỉ làm giàu sức gợi cho sự xuấthiện của các nhân vật, các yếu tố đan xen giữa thực - ảo, đậm màu sắc tâm linh mà cònliên tục di chuyển điểm nhìn từ thế giới thần linh sang địa ngục rồi trở lại cuộc đời thựctại để quan sát sự biến động của các sự kiện, cuộc đời hay những cuộc đổi thay tâm lý,biến chất về nhân cách của mỗi nhân vật Trên cương vị là một người nghệ sĩ nhiếp ảnhgia, Lưu Vũ đã bấm máy quay ở nhiều góc độ và chiều kích khác nhau, thâm nhập vàovỉa tầng vô thức của con người để khám phá tận cùng cái tôi bản thể Chính những khônggian nghệ thuật vô cùng đặc sắc này không hề pha lẫn vào ai đã khẳng định vị thế nghệthuật riêng của mình đậm thiên hướng tôn giáo, văn hóa tín ngưỡng và niềm tin hướng vềcõi Phật

Rút gọn phần giới thuyết về không gian trong 1 trang giấy thôi vì đây là kiến thức

cơ bản, không cần giới thuyết quá nhiều

2.1.1 Không gian hiện thực

Không gian hiện thực là những mảnh ghép của không gian nghệ thuật, đó là nơihiện hữa và tồn tại của nhân vật trong tác phẩm Với tài năng và sự am hiểu văn hóa sâurộng của mình, nhà văn đã đặt điểm nhìn và thổi hồn vào không gian của cuộc sống thựctại những vấn đề bức bối đã nảy sinh và sự băng hoại đạo đức của con người trong cáccâu chuyện để làm nên một bức tranh đậm màu hiện thực, một kiến văn hóa vùng miền

đa sắc màu và đa xúc cảm

2.1.1.1 Không gian vùng miền

Không cần thiết chia nhỏ đến mục 4 số

Thống nhất: tên tác phẩm in nghiêng không để trong dấu “, trích dẫn để trong dấu “nhưng in thường, không nghiêng

Sự độc đáo được tạo nên từ chính những không gian vùng miền mang nét đẹp vănhóa truyền thống như làng Kinh, đất Nam Xương - một vùng đất được hình thành từ thời

Văn Lang Vùng đất này đã được nhiều người biết đến bởi câu chuyện Người con gái

Nam Xương trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ ra đời vào thế kỷ XV Ở truyện Chiếc khoen đồng, vùng đất Nam Xương gắn với cuộc đời của gia đình Phan Tất Đắc

sống quanh quẩn bên một làng nhỏ chỉ có vài chục gia đình sinh sống Cái nền nhà rất cổ,

có lối kiến trúc độc đáo hình chữ Công của một vị quận công bại trận tìm cách lẩn đếnvùng đất này, vốn dĩ gốc tích là họ Mạc và sau đó đổi sang họ Phan Một không gianxuyên suốt chiều dài lịch sử gắn với một vùng đất vang danh một thời cũng xuất phát từyếu tố lịch sử nên mảnh vườn của nhà họ Phan cũng phải tìm đúng chủ thì mới có thể cấtmột ngôi nhà mới, đúng trên những móng tường cũ và kiến trúc bằng hình chữ Cônggiống như lúc khởi thủy Do vậy, một gia đình trong họ Phan được anh cu Dần tặng mảnhvườn ngày trước không thể nào cất được ngôi nhà kiên cố Để có thể bóc tách rào cản nàychỉ bằng cách đổi cho nhau, gặp người có duyên, hợp tuổi tác và cung mạng nghĩa là

“phải đổi đất thì cất được nhà, đổi họ thì vạn thọ vô cương”, có như thế mới thuận buồmxuôi gió Vợ chồng Thiện cùng hai con Kì Phong và Như Thủy chính là gốc của dòng họPhan, cuộc đất này chỉ hợp với họ mà thôi và Kì Phong là người đã tìm thấy ấn tích củatộc họ và chiếc khoen đồng cũng đã trở về đúng vị trí của nó Không gian của vùng đấtnày là khoảng không lưu giữ, định vị sự tồn tại của con người, sự vật và thực sự tồn tạihoàn toàn khách quan với ý thức con người của dòng họ Phan từ đời khai sinh lập địa chođến mãi mãi về sau

Không chỉ thế, vùng đất Nam Xương trở đi trở lại trong từng câu chuyện của nhà

văn Giọt lệ Nam Xương cũng lấy bối cảnh của một ngôi làng lớn, người ta thường gọi là

làng Giếng thuộc quận Nam Xương Có thể nói, đây là một không gian linh thiêng vàgánh chịu nhiều sự thao túng của bọn giặc phương Bắc, chứng kiến nỗi đau của nhân dân,Tăng Trường thiên vương đã rơi giọt lệ xuống mảnh đất này để trỗi dậy một mầm mốngcủa sự hồi sinh, đó chính là sự gieo nhân duyên để tìm người tài giỏi và hiếu hạnh ra sứcgiúp nước, giúp dân, giúp đời bảo vệ tấc đất ngọn rau của người phương Nam Cảm thấutrước tấm lòng của Ngài, về sau ngay tại mảnh đất này quả thực đã sinh ra một vị vua anhminh sáng suốt xưng danh là Nam Việt Đế (Lý Bí) và hữu tướng quân Phùng Thanh Hòa(Đản Sinh) cũng là người có công lớn, dẹp loạn binh lính, tay sai và bình định các vùngđất ở phía Nam và đến khi chết ông còn được thiên vương phong làm thành hoàng tức là

vị thần tối linh được thờ phụng ở đình làng, có thể bao quát, chứng kiến toàn bộ đời sốngcủa dân làng, bảo vệ, phù hộ cho dân làng làm ăn phát đạt, khoẻ mạnh Đây là một biểutượng văn hoá tâm linh của mỗi người dân quê Việt.

Mặt khác, Phạm Lưu Vũ đã dùng khả năng tư duy và cách lập luận sắc sảo để vẽnên một bức tranh ba đời của nhà họ Đặng- một gia đình ở Long Hưng, trấn Sơn Nam.Đây là một địa danh của lịch sử nằm ở phía Nam Thăng Long từ thời Lê Sơ đến nhàNguyễn Đặng Cố vốn là người làm chân coi mộ Tổ họ Trần, tuy không có vào hàngphẩm trật nào những lại có lương bổng của Nhà nước cùng với những người có lươngkhác Vì không được cùng với những hạng bạch đinh ngồi chiếu trên nên ấm ức và nghetheo lời xúi giục của kẻ khác “khu đất đặt mộ được lấn rộng ra, dần dần từ chỗ chỉ giàmột sào, thành ra rộng tới vài mẫu” Đến đời Đặng Thành cũng “nối chức bố và khu lăng

mộ đã rộng ra tới chục mẫu”, học thêm nghề bốc thuốc cũng có uy tín nhanh chong cóđược một gia sản kha khá và tìm cách đút lót 100 quan tiền để được dự vào hàng phẩmtrật nhưng Thái sư Trần Thủ Độ nhất quyết không đồng ý Dù sự việc không thành, ông

ta vẫn ôm mưu đồ này tính đến cho đời con là Đặng Long Vốn có tướng mạo lạ, khí chấtthần đồng, văn hay chữ tốt nên được Đặng Thành cho lên kinh được Vương Thế Lộc rèncặp và đỗ Tiến sĩ vinh quy về Long Hưng, đặt xếp ngồi ở chiếu trên nên Đặng Thành lấylàm mãn nguyện Năm lần bay lượt từ chối các tước phẩm, không được làm hàn lâm trựchọc sĩ nên ấm úc và chạy sang ẩn mình dưới trướng của Ích Tắc và trở thành tay sai đắclực cho hắn ta, làm gián điệp cho quân Nguyên, yểm bùa kim lăng họ Trần ở Long Hưng.Lòng tham vô đáy của Đặng Thành đã phải trả giá bằng mạng sống, từ đó Đặng Longphải sống chui sống nhũi, tìm cách chạy trốn nhưng không thể nào thoát khỏi “tội voigiày”, vì “ăn trộm lư đồng ở mả Tổ, âm mưu hủy hoại long mạch… cầu xin giặc ngoạibang vào cướp thì không phải đầu hàng, mà là bán nước” Câu chuyện diễn ra ở mộtkhông gian cụ thể gắn liền với cuộc đời tham lam, mưu mô, quỷ chước, lừa lọc, gian xảocủa cha con họ Đặng và cuối cùng đều rơi vào vũng bùn lầy của tội lỗi và nghiệp báo.Sức hấp dẫn của câu chuyện kể là việc thay đổi linh hoạt các kiểu không gian từ khônggian văn hóa đến không gian cuộc sống với những hành động trái với lương tâm, thậm

chí nó còn quyết định đến số phận bi đát của nhân vật Chính không gian này đã góp phầntạo nên sự đa dạng và phức tạp trong tính cách của con người

Góp ý: không gian như người viết mô tả là không gian có tính lịch sử, gắn liền với

sự tồn tại của những dòng họ, gắn liền với các sự kiện trong đời sống lịch sử dân tộc,người viết nên cân nhắc lại, thực chất tính vùng miền không thể hiện rõ

Xen vào không gian vùng miền (Ở chỗ này, khi chuyển ý, ngưởi viết phải viết là:không gian hiện thực trong truyện ngắn PLV không chỉ là không gian gắn liền với sinhhoạt của con người mà còn là không gian sinh sống của loài vật….)

là sự xuất hiện không gian cư trú của các loài vật, lắng nghe những âm thanh, ánhmắt và cả những hành động của chúng chẳng khác gì con người Ngài sù sì trong mộttruyện ngắn cùng tên được miêu tả trong không gian sinh tồn của Ngài Cóc Tiếng nghiếnrăng của cụ Cóc là một âm thanh báo hiệu có điều chẳng lành sắp sửa xảy ra đó là cáichết của cây nhãn cổ thụ ở góc sân mà có lẽ cụ Cóc là người biết rõ thủ phạm “Ngài sù sì

đã nghiến răng, báo chó tôi biết về lũ sâu đang phá hoại, và…còn điều kinh khủng hơnthế nữa… Nhưng tất cả giờ đã muộn rồi” và cuối cùng cây nhãn phải kết thúc mùa tửnghiệp của mình Vỡ òa trong sự nuối tiếc khi nhân vật “tôi” nhìn thấy bên trong có baquả trứng mới mở nhưng “không phải ba chú chim non, mà là…ba con sâu non màu hồnghồng đang ngoe ngoe” Ẩn sâu không gian sinh sống của Ngài Cóc là không gian củahiện thực cuộc đời: cái ác, cái xấu có thể ở rất gần ta nhưng vô tình không nghĩ đến hoặctin tưởng tuyệt đối vào nó để cuối cùng sự tiếc nuối luôn in hằn trong tâm trí

Có thể thấy, không gian hiện thực được ông miêu tả rất đa dạng, nhiều khía cạnhkhác nhau, có sự di chuyển liên tục, hết không gian này đến không gian kia, có khônggian của tín ngưỡng, không gian vùng miền,… nhà văn lúc này giống như nhà quay phimchuyên nghiệp, chuyển ống kính sang mọi góc quay khác nhau để quan sát kỹ mọi góckhuất của hiện thực Thông qua, không gian hiện thực trong các mẩu chuyện đã chongười đọc thấy tầm nhìn, khả năng quan sát, sự hiểu biết về tôn giáo, tâm linh của nhàvăn là tuyệt đỉnh

(Từ đây là mục 2.1.2 không gian kì ảo, ngưởi viết lưu ý)

Đời sống văn học Việt Nam có nhiều thay đổi, đặc biệt là sau năm 1986, một điều

dễ dàng nhận ra là sự khởi sắc của thể loại truyện ngắn, trong đó yếu tố kỳ ảo được nhàvăn tập trung ở một số phương diện như: quan niệm của con người về thế giới đa chiều

và con người tâm linh; quan niệm về sự hữu hình hóa cái ác và giấc mơ về những giá trịđích thực; cảm hứng nhận thức lại thực tại và chất triết lý

Lý Ngư trong Nhân tình ngẫu kí đời Thanh từng nhận xét: “Muốn đạt tới cái kì thì

cái kì phải xuất phát từ hiện thực, phải hợp lôgíc với cuộc sống, hiện thực phải hợp lôgícvới vật - kì không phải là cái hoang đường quái đản” (chú nguồn rõ theo đúng quy tắctrích dẫn tài liệu tham khảo) Như thế, Phạm Lưu Vũ cũng đã vận dụng yếu tố từ cái thực

về cái hư, hư đến thực xem ra rất kì lạ nhưng không hề kì lạ một cách điêu luyện trênhành trình tìm kiếm, chiếm lĩnh không gian nghệ thuật của ông Nếu không gian hiệnthực miêu tả đời sống địa lý, vùng miền gắn liền câu chuyện của mỗi nhân vật thì khônggian kỳ ảo lại tồn tại xung quanh cuộc sống nói lên quan niệm về thế giới con ngườitrong những giấc mơ, những câu chuyện xa xưa được kể lại cũng là chiều sâu cảm thụ tácgiả và thực hiện được công lý ở đời (lỗi câu dài, không rõ nghĩa) Ở đó, mỗi kiểu khônggian kỳ ảo lại gắn với những đặc trưng, tính cách nhất định của nhân vật, nói lên nhữngvấn đề nhất định của cuộc sống và có đan xen mật thiết giữa những câu chuyện xưa vànay nhằm thể hiện đầy đủ ý đồ, cá tính sáng tạo và thế giới chủ quan của người nghệ sĩ.Không gian kỳ ảo là một kiểu không gian đắc dụng giúp nhà văn đi sâu khám phá thế giớitinh thần hết sức trừu tượng, khó nắm bắt của con người, để từ đó thẩm thấu triệt để conngười ở phần nhân tính, mơ hồ, tuyệt diệu và không nhất thiết phải là những không gian

kỳ bí như trong thần thoại, truyền thuyết mà có thể là thiên đường, thủy cung, địa ngụchay bất cứ những miền đất xa lạ nào khác nhằm bộc lộ những ẩn ức, khát mong của bảnngã

Trong sáng tác của nhà văn, không gian kỳ ảo được khám phá với nhiều tầng bậc,góc độ khác nhau Những giấc chiêm bao mộng mị, sự sống dậy trong ký ức, những rắcrối u uẩn trong tâm lý, những khoảnh khắc giao cảm giữa thần linh và phàm trần nhằmlay động lòng người và gạn lọc lấy sự thật Không gian thiên đường và thủy cung được

nhà văn gợi nhắc trong tác phẩm Giọt lệ Nam Xương Thiên đường hiện lên thật nguy

nga, tráng lệ khi Tăng Trường thiên vương cùng Vô Vị chân nhân gặp nhau ở chốn tiêncảnh “cả một tòa núi màu xanh dát ngọc”, tán cây vẽ lên trời như những bức tranh”,

“phong cảnh lộng lẫy”, “hào quang tua tủa”, “tỏa hương thơm ngòa ngạt” Được Thiênvương ủy thác cho Ngài “trông coi phương luân, phong thủy” nên (ai) được xem là vịkhách quý, Thiên vương dẫn tả hữu ra tận ngoài cửa cung trời đón đại tiên, các tiên nữlần lượt dâng trà thơm, quả ngọt,… được nghe bản nhạc trời réo rắt, tiết mục vừa hát, vừamúa với những động tác vô cùng đẹp mắt làm đại tiên vô cùng thích thú và rầm rồ khenngợi (chú ý: người viết hay viết câu không có chủ ngữ, chẳng xác định được chủ thể là aicả) Rồi buổi tiệc trời được các thiên nữ bày ra linh đình, thiên vương cùng đại tiên tròchuyện, ăn uống vui vẻ và cuối cùng hai vị chia tay nhau Các nhân vật trong câu chuyệnluôn di chuyển từ không gian thực sang không gian ảo chẳng hạn như: Đản Sinh là ngườitrần mắt thịt, không chỉ có biệt tài trong môn đấu vật mà còn tỏ ra có khí phách của một

bậc anh hùng Thành hoàng họ Lê “biết nghiệp của dân làng hiện còn nặng lắm, cũng

muốn phù hộ người lành, trừng trị kẻ ác, song chỉ quanh quẩn những việc nhân quả lặtvặt” liền nhớ đến sự hiện diện của Long vương trong Hội Linh Tụ ở núi Tản Viên ngàytrước nên liền tính đem việc phù trợ Đản Sinh yết kiến Long Vương hồng hà Sau cuộc tỉ

thí với Tiểu ngư tuần Cổn, Đản Sinh xuống Long cung, không gian “cung thủy tinh thất

bảo cực kỳ lộng lẫy, xung quanh có tiếng róc rách, tiếng quạt nước mà không thấy cá, chỉthấy bên trong, bóng những cô gái đẹp như tiên, xiêm y trong vắt, rực rỡ đi lại, chỉ trỏ”được gặp gỡ Long vương thật là một cái duyên hiếm có và chính ngài là “một thần chủsông”, vì thế nước sông Hồng không bao giờ ngừng chảy, lại có âm thanh vang dội khiếnmười phương đều nghe tiếng rống của Sư tử giống như sự thuyết pháp của Đức Phật làmchấn động cả vũ trụ, càn khôn Có lẽ, không gian ở dưới thủy cung được vẽ lên nhờ trítưởng tượng của con người gắn với không gian dòng sông, biển cả tượng trưng cho sự vôthường của đời người, sự chứng giám của đất trời trở thành nhân chứng giữa cái thiện vàcái ác Trong khi đó, bọn giặc phương Bắc và kẻ tay sai bẩn thỉu Nguyễn Nộm đại diệncủa cái ác và lòng tham, còn Đản Sinh tượng trưng cho người anh hùng khảng khái, thấy

sự tà gian không thể chịu được như Ngô Tử Văn trong câu chuyện Chuyện chức phán sự đền Tản Viên của Nguyễn Dữ Long vương đã cảm kích trước lòng thành của Đản Sinh

nên đã tặng món bảo khí thiêng, đó được xem là bùa hộ mệnh để Đản Sinh chiến thắngcái ác (lưu ý: chỉ tập trung mô tả không gian kì ảo được tái hiện như thế nào, có thể diễngiải là ở không gian đó thì chuyện gì đã xảy ra nhưng không kể lại câu chuyện)

Đọc câu chuyện đầu thai giữa Hồng Phúc và vị Ngọc Ma, không gian kì ảo và linhthiêng vô cùng Cái chết của Hồng Phúc- con trai nhà họ Nguyễn ứng nghiệm với lời thầyphán Đó là hạn thủy tai không sao thoát khỏi nghĩa là số mệnh đã hết nhưng cũng nhờ có

“cái công đức hơn chục năm tu đạo tiên thừa với Đỗ Tờ chân nhân, nay dẫu bị chết đuối,thì hồn vía cũng không chúc đầu đọa xuống ba đường ác mà bay thẳng lên trời” Mộtkhông gian dù không có mặt trời hay mặt trăng, không ngày không đêm nhưng lúc nàocũng ngập tràn trong ánh sáng Mỗi chúng sinh là một ngọn đèn, hết thọ mạng thì ngọnđèn phụt tắt Khi đến hóa sinh ở Du hành địa, Hồng Phúc “được tiếp đón tại cung Ngọc,ánh sáng chói lòa, mọi người nồng nhiệt chúc mừng… ai cũng đội trên đầu một chiếc mũkết bằng hoa trời rực rỡ, vẻ mặt rạng ngời, không một chút ưu tư Hoa quả, bánh trái…thơm ngào ngạt bày la liệt trên mặt bàn làm bằng ngọc bích Nhạc trời tấu lên, nghe thấy

thân thể nhẹ như hư không, uốn lượn như giai điệu” Hồng Phúc dùng “món trí túc mạng vương” để quan sát kiếp sau của mình, khi hết thọ mạng ở Dạ Ma thiên sẽ phải đầu thai

làm con cáo và kết thúc bằng việc bị hổ vồ Đang sống ở dương gian nhưng con hổ đãnhìn thấu kiếp sau của Hồng Thủy nghĩa là loài ác thú cũng có cái trí túc mạng Một lầnnữa, Hồng Phúc rời Dạ Ma thiên và nhập tri túc (tri túc hay trí túc) mạng lại nhìn thấyxung quanh không phải là chư tiên mà chỉ toàn sóc, khỉ, nai, dê,… chứng thực đời saucủa các chư thiên tiên ở đây đều là súc sinh và duy nhất chỉ xuất hiện bóng dáng một conNgười đang chờ đi đầu thai làm kiếp người để tu Phật, đó là ý nguyện của vị Ngọc Ma(Ngọc Tuấn) Còn Hồng Phúc không thể giữ được kiếp người nên phải đầu thai làm kiếpsúc sinh vì ở đời phúc họa khó lường, lòng nhân đạo khó giữ và tâm phải luôn hướngthiện Nhà văn tìm đến thế giới thiên đường đầy mộng ảo và trong cái ảo lại ẩn chứa bứctranh biếm họa của cuộc sống đó chính là biệt tài của ông khiến ai cũng phải kiêng nể.(cẩn trọng diễn đạt) Sự vận dụng sáng tạo và linh hoạt quyện thấm vào mỗi nhân vật vớiđầy đủ “rồng phượng lẫn rắn rết” (Nguyễn Minh Châu), con người ranh giới thiện - ácrạch ròi được thay bằng con người đa chiều phức hợp do vậy phải trau dồi đức hạnh tự

thân, kiên định mục tiêu, phải có con mắt tinh tường để nhìn thấu sự biến thiên cuộc đời,chủ động đối phó và vượt qua mọi chướng ngại vật của cuộc sống.

Dù ở không gian thiên đình hay thủy cung cũng thấy được sự khéo léo vận dụng sựviệc (ai là người vận dụng) tạo không gian gần gũi giữa thần và người Họ cùng chu du,cùng có những hỉ, nộ, ái, ố lẫn lộn và mong muốn muôn dân có cuộc sống đẹp, thanhthản, bớt khổ đau, bớt bi ai Từ không gian hiện thực đến không gian kỳ ảo chỉ cách mộtlàn nước (??? xem lại diễn đạt, dễ gây hiểu nhầm) nhưng thực sự không gian ấy là nơicon người biết giác ngộ, biết hóa giải những điều phi thường và biết tranh đấu để giànhlấy sự công bằng làm lu mờ cái dơ bẩn, nhếch nhác của đời sống hiện thực

Địa ngục là một trong những không gian nằm ở lằn ranh sống - chết, nơi được Lưu

Vũ phô diễn chiều sâu nhận thức của con người khi đứng trước ranh giới giữa sự sống vàcái chết, cảm hóa con người, giúp nhận ra tội lỗi và thể hiện sự lời sám hối muộn màng

để chuộc lại những lỗi lầm đã gây ra ở dương thế, và vượt qua những nghiệp quả ở đời

Đọc truyện Quả địa, độc giả có thể hình dung không gian địa ngục chính là nơi mà con

người nhìn lại những gì mình đã làm ở chốn dương gian mà lúc đó - vì mưu lợi cá nhân,

vì sự ích kỉ, tham lam tầm thường khiến ta trở nên bần tiện, xấu xa Hành trình lãoChung Nhân đến tòa Thập Địa Diêm La quả là đáng sợ có một thứ âm thanh ghê rợncùng những biến hóa kinh khủng trên khuôn mặt chỉ một mình lão biết và cảm nhận,

“bốn phía có bốn tòa núi khổng lồ đang từ từ hợp lại, xung quanh là những con rắn phun

ra lửa, chó sủa ra lửa, rồi cọp, sói, đầu trâu mặt ngựa,… tất cả đều quay chặt khiến lãokhông còn con đường thoát ra” (đây là hai câu nhé) Khung cảnh không gian địa ngụcđược miêu tả vô cùng sống động và đầy ý nghĩa biểu trưng, bốn tòa núi tượng trưng chocái chết bẹp rúm, thịt nát xương tan, các con thú dữ là những hình phạt mà lão phải trảgiá Dẫu tội ác của hắn có được lấp liếm che dấu giấu ở chốn nhân gian khéo và kĩ xảo cỡnào léo đến đâu thì xuống Diêm La cũng sẽ bị khuấy tung cả lên, tạo nghiệp nặng phảigánh chịu nghiệp báo, đời mình không trả thì đời con đời cháu tất thảy phải trả xong, coinhư dòng họ, gia quyến bị phá nát tan tành Không gian âm phủ cũng là cái cớ để vạch

trần luận điệu giả nhân giả nghĩa, sát hại vô số chúng sinh, “nhân” đã tạo ở trong đời như thế nào thì sẽ nhận được “quả” ở đời vị lai như thế đó Đồng thời còn mở ra con đường

để con người biết hồi tâm chuyển ý, sống đạo đức hướng thiện, xa lìa tham, sân, si và áidục tìm sự an lạc ngay trong kiếp sống này.

Phạm Lưu Vũ cũng đã tạo nên một không gian kì ảo dưới dòng sông trong truyện

ngắn Ngô Vương phát tích, dòng sông là nơi phát sinh nguồn sống, nơi lưu giữ huyền

thoại và giải thiêng huyền thoại, những bí mật đằng sau những chiếc lá bùa bị yểm Dướidòng huyệt đạo, ánh sáng màu hồng đỏ rực phát ra và lột bốn lá bùa đằng sau lưng bốntảng đá, hóa giải được âm mưu “phong bế ngũ hành, chia lìa âm dương, chặn đường tamtài (Thiên, Địa, Nhân)” để bọn người phương Bắc không có cơ hội hủy hoại đến longmạch và kinh động đến muôn dân Sự xuất hiện của bốn vị dị nhân (tứ quỷ) ở đất ĐườngLâm đều có nhân duyên cả không nên bỏ lỡ cơ hội và lập đàn cầu đảo bách thần, đem trocốt tổ họ Ngô cùng món tam hương chỉ đặt đúng vào chỗ lõm sâu dưới đáy đầm, lập tứcsáng rực lên và “từ trên trời xoáy xuống hình chiếc phiễu, tụ lại đúng giữa đầm làm mặt đầm lõm hẳn xuông” , đấy là cái điềm khế hợp của Tam Tài (câu này tách ý viết lại, khó

hiểu) Có lẽ vì thế dòng sông đã trở thành đối tượng của sự thờ cúng, tượng trưng cho sựsống và cái chết và chứa đựng những yếu tố tín ngưỡng, niềm tôn kính ăn sâu vào tâmthức cộng đồng

Dưới ngòi bút đầy ma lực, Phạm Lưu Vũ đã viết từ những sự việc mang màu sắcchân thực lồng ghép với sự kì ảo li kì làm cho người đọc có cảm giác “trong ảo có chân”

Có thể nói, Phạm Lưu Vũ đạt đến đến độ tinh thông trong nghệ thuật viết truyện ngắn,nhà văn đã mượn những hình tượng có thật trong nhân gian để tái hiện chúng ở các dạngthức khác nhau mà ở đó mọi cảm xúc đều được thăng hoa bởi bàn tay phép thuật đầy hư

ảo mang đến một không gian kỳ ảo quái lạ tạo sức lay cảm mạnh mẽ đối với độc giả Mục này viết tạm ổn, chỉ cần chú ý logic khi trình bày là được (miêu tả không gian quađường nét, màu sắc, âm thanh + ý nghĩa của không gian + con người làm gì trong khônggian đó…)

2.1.3 Không gian tâm linh

Trưởng thành trong giai đoạn sau năm 1975, quan niệm hiện thực của nhà vănPhạm Lưu Vũ “không phải là một hiện thực đang tồn tại mà là cái hiện thực mọi ngườiđang mơ ước” (Nguyễn Minh Châu) nên xuất hiện trên trang văn của ông thường là hiện

thực của ảo giác, của tâm linh và hiện thực được tạo ra bằng trí tưởng tượng vượt trội tạomột cuộc đấu trí song phẳng với bạn đọc Tập trung chú ý khai thác không gian của tâmtrạng với những ẩn ức, góc khuất nội tâm của con người trong thế giới tự nhiên và khẽchạm vào cõi tâm linh đã có nhiều tác phẩm của các nhà văn trẻ như Tạ Duy Anh, PhạmThị Hòa, Võ Thị Xuân Hà,… thể hiện thành công hình tượng con người ở góc nhìn toàndiện nhất, khám phá không gian ảo đầy rẫy những ám ảnh vô thức về một đời sống trongthực tại Phạm Lưu Vũ cũng đã bắt tay vào thế giới của tâm tưởng tâm linh gắn với tínngưỡng tôn giáo và bản thể con người trước khát vọng khám phá được xây dựng theokiểu ảo hóa tạo một thế giới phi thực tại song song với thế giới hiện thực của con người.(dài, không cần thiết, lủng củng -cần rút gọn cho rõ ràng hơn, thậm chí có thể đi thẳngvào vấn đề không qua các ý trung gian)

Không gian tâm linh được hình thành từ những vô thức văn hóa, tín ngưỡng, là sảnphẩm của trí tưởng tượng và bị chi phối bởi những quy luật hoàn toàn mới lạ mà tri giáccủa con người cũng không thể nào biết được Không gian chùa Tháp trong “Thiền trôi”

là một công trình kiến trúc chùa độc đáo, cổ kính và linh thiêng được xây dưới thời Lý đãkhơi nguồn cảm hứng để nhà văn tung lượn khắp không trung làm thoáng hiện vẻ lunglinh, rực rỡ của ngôi chùa đặc biệt này (tách ý thành hai câu hoặc diễn đạt lại, tách vế)Xen vào không gian thực là không gian của Kinh Phật với những lời thuyết pháp của sưNgô Công hay tuyệt khiến lòng người sáng tỏ, thoát khỏi lưới u mê Không gian này còncho thấy cái nhân duyên của Đăng Tiến với đạo Phật, âm thanh của tiếng kinh cầu văngvẳng làm cho không gian trở nên yên bình và thanh thản Hơn nữa, không gian chùachiền là một trong những không gian linh thiêng gắn bó với đời sống tinh thần của conngười, đó còn là nơi con người tìm thấy sự thanh tịnh, an lạc và siêu thoát Nơi đây gắnliền với bản sắc văn hóa dân tộc, truyền thống đạo lý, hướng tới Chân - Thiện - Mĩ, phát

tâm “Từ, Bi, Hỷ, Xả” giúp con người trở nên tốt đẹp và hoàn thiện hướng tới một nền

văn hóa nhân bản

Không gian nghệ thuật trong tập truyện Chiếc khoen đồng đều là không gian gắn

với lịch sử (nhắc đến lịch sử ở đây làm gì, đang ở mục không gian tâm linh thì chỉ nênchú mục vào tâm linh thôi) và tâm linh Ở truyện Lập thân, không gian đền, miếu được

Lưu Vũ tái hiện khá đậm nét Miếu là một công trình nhỏ nhưng lại có kiến trúc rất đadạng được xây dựng để thờ cúng một vị thánh thần nhất định hoặc cũng có thể là nơi thờ

tự những vong linh Ngôi miếu được nhắc đến là miếu ông Tú đặt cạnh ngã ba nhưng rấtthiêng nói về việc thằng Tư đem lễ vật ra cũng miếu ông Tú là một con cua to đã đượcluộc chín và đặt vào cái đĩa để lên bàn thờ, thắp nhang và khấn, nén nhanh nổ lách tách,con cua luộc đỏ rực lên trong bóng tối (tách câu) Quả thực, ngày hôm sau, thằng Tư mòđâu trúng đấy, cho nên ngày nào cũng vậy, chờ đến tối lại chọn một con to nhất đem ramiếu ông Tú Nhân vật Tư trải qua một miền viễn tưởng đầy huyễn hoặc “thấy mình đangđứng trước thềm một tòa dinh thự màu vàng, hai bên bày những chậu sơm tùng totướng… có một anh thanh niên mặc quần nâu, cởi trần bước ra, người trán vuông cằmnhọn, hai gò má gồ như hai quả đồi, cặp long mày nhạt nhòa như cỏ mọc trên núi… thoănthoắt bước xuống thềm và đi thẳng, thoắt cái đã mờ mịt” Để thỏa lòng tò mò muốn biếtđiều gì sẽ hiện ra tiếp theo nên Tư vội vã phóng người đuổi theo, trước mặt hiện ra mộttòa dinh thự khác, đó là miếu Ba ông ở gần làng mình nhưng thật bất ngờ khi Tư chứngkiến cảnh “ba ông ngồi khoanh tròn gặm đùi gà, mỗi ông một cái to tổ bố, một ông caongẳng như cái sào, một ông to tròn như thân chuối hột và một ông người lùn tịt, béo núcních” rồi chàng thanh niên lúc nảy “giật phắt ba cái đùi gà, đút gọn vào trong mồm nhairau ráu”, ba lão đồng loạt rút một chiếc roi nhỏ màu vàng rực, quất mạnh vào lưng chàngtrai, làm thành vệt hình chữ (Y) và chàng trai cũng móc một chiếc hồ ô tung lên trần, lậptức ba chiếc roi bị hút vào bên trong Cuối cùng ba lão già bị ngã chổng vó, mồm khôngngớt chửi rủi, chàng trai nhặt chiếc hồ lô và đem lấp lại, ba pho tượng bị ném vèo rangoài cửa, cả tòa miếu rung rinh đến ba lần và sau đó khoan thai bước tới trước bệ thờ.Câu chuyện trong cõi tiềm thức của Tư có phải chăng gắn liền với cuộc đời của Tú vàHoàn, sự tráo đổi hai đứa trẻ là cách để tránh cái nghiệp ma quỷ cho Tú (con trai TưPhong) nhưng rồi không thể nào thoát khỏi đôi mắt của thần tiên và ba gã dị hợm bắt Túkhông phải ai khác chính là ba ông già ở trong môi miếu ngày trước và Tú không thể nàothoát qua kiếp nạn của mình, cuối cùng Tư Phong đã gặp lại đứa con trai của mình của tạingôi miếu Ba ông này và đến lúc này Tú không còn nhớ đến chuyện bài bạc trước đâynữa chỉ chăm chỉ làm ruộng và mò cua rất giỏi Còn Hoàn (trước kia là Hoán) kết hôn với

Thủy Tiên- mối duyên tiền định mà suốt bao nhiêu năm Tú vẫn không hề bén duyên với

cô gái ấy Hai chàng trai đã trở về đúng cội nguồn của mình, nguyên ba cái roi và cái hồ ôcủa chàng thanh niên trong giấc mộng mà Tư Phong nhìn thấy ở ngày trước là bảo khícủa đạo Tu tiên Nhờ có vậy mà Tú được trở về bên ba mẹ đẻ một cách an toàn sau mộtthời gian dài nương nhờ ở gia đình ba Thủy và không thể nào không tìm về cội y hệt như

“Chim có tổ, người có tông” Yếu tố tâm linh xuất hiện ràng rịt trong câu chuyện đan xen

giữa quá khứ và hiện tại, đồng thời từ không gian đền miếu Lưu Vũ đã dịch chuyển sangkhông gian đời thường của hai gia đình Tư Phong và Ba Thủy (hết sức lộn xộn, khôngnhận ra không gian tâm linh ở đâu cả, người viết đang kể lại cả câu chuyện một cách thừathãi)

Mặt khác, tâm linh còn là một phạm trù bao gồm những giá trị tinh thần phongphú, gắn với niềm tin thiêng liêng về cái cao cả, thuộc về thế giới tâm hồn của con người.Trong sáng tác của Phạm Lưu Vũ, nói chung nhà văn luôn vận dụng trí tưởng tượng mộtcách triệt để, hư cấu hợp lô gích và bám sát những câu chuyện mang tính thời sự để tạocho tác phẩm một sự hấp dẫn đặc biệt và tạo hiệu quả nghệ thuật cao nhất bởi tính hìnhtượng ẩn sâu cuộc đời mỗi câu chuyện Giấc mơ cũng là một trong những biểu hiện củakiểu không gian kỳ ảo dựa trên những rung động và những dục vọng vô thức Bởi giấc

mơ vốn là một hoạt động tâm thần không phụ thuộc vào lý trí diễn ra trong giấc ngủ Cácnhà văn siêu thực Pháp cũng thường xuyên tìm đến giấc mơ, ngay cả hiện thực cũng chỉ

là một giấc mơ, một giấc mơ hỗi hỗn loạn, giấc mơ của những đường bay của mê lộ đểkhởi tiến sâu vào lãnh địa vô thức, chạm tới tất cả các khía cạnh của bản chất nhân loại:ánh sáng và bóng tối, ý thức và vô thức (tiết chế các từ chuyên môn, gây rắc rối khó hiểu)Theo Freud và các nhà nghiên cứu phân tâm học khác cho rằng: giấc mơ vừa là

“người gác giấc ngủ” vừa “thực hiện một ham muốn” thường bị kìm nén bởi một cá nhân

có ý thức Vì vậy, trong hiện thực cuộc sống, một khi ham muốn của con người đạt đến

độ quá tải mà không đáp ứng được nó sẽ tạo ra ức chế thần kinh và điều đó tái hiện quathế giới của những giấc mơ

Giấc mơ trong thế giới truyện ngắn của Phạm Lưu Vũ thường phản ánh những khátvọng, những ham muốn mà con người không hoặc chưa đạt được trong cuộc đời thực,