Nhân vật bà cụ Tứ Bản chính docx I Khái quát nhân vật 1 Vị trí nhân vật a Ko gian xuất hiện Từ xa tới gần từ ngoài ngõ đi vào trong sân nhà “ngoài đầu ngõ đi vào” Từ rộng đến hẹp từ ko gian đ.
Trang 1I Khái quát nhân vật:
1 Vị trí nhân vật
a Ko gian xuất hiện
- Từ xa tới gần: từ ngoài ngõ đi vào trong sân nhà: “ngoài đầu ngõ… đi vào”
- Từ rộng đến hẹp: từ ko gian đầu ngõ rộng cho tới khoảng ko gian thu nhỏ dần là trong sân
=> Điểm nhìn linh hoạt, linh động, từ miêu tả ko gian rộng lẫn bao quát dẫn về cụ thể, chi tiết
b Thời gian xuất hiện
- Chiều tối mới thấy về
+ có thể là vừa kết thúc 1 ngày làm việc đầy vất vả, mệt mỏi để cố gắng nuôi con, nuôi gia đình
+ là phông nền để làm nổi bật cái khắc khổ, gian lao của người dân xóm nghèo
- Sau khi anh cu Tràng dẫn vợ vào nhà
+ để làm rõ vai trò của nhân vật bà cụ Tứ trong việc thúc đẩy cốt truyện
+ để có thể miêu tả, khắc họa tâm lí nhân vật trong tình thế căng thẳng 1 cách đầy đủ, chân thực và sinh động với nhiều cung bậc cảm xúc
=> Kim Lân để nhân vật bà cụ Tứ xuất hiện gần cuối ngày với mục đích để tô đậm cuộc sống khắc khổ của người lao động, đồng thời như muốn báo trước tương lai nhân vật ảm đạm, thê lương
c. Vị trí xuất hiện trong tác phẩm: ở giữa tác phẩm Nhân vật bà cụ Tứ chỉ xuất hiện sau
khi cả nhân vật anh cu Tràng và Thị đều đã xuất hiện
- Kim Lân phải chăng để nhân vật này xuất hiện ở giữa để hoàn chỉnh hơn ý niệm về 1 gia đình trong những mối quan hệ: mẹ - con, mẹ chồng - nàng dâu
- Để bộc lộ rõ hơn những tâm trạng và tấm lòng sâu sắc của người mẹ trong hoàn cảnh đấu tranh tâm lý vì cuộc sống mai sau của các con
=> Giúp nhà văn thể hiện đc chiều sâu trong tư tưởng của mình
Kết luận: Dù xuất hiện ở giữa câu chuyện nhưng nếu thiếu đi nhân vật bà cụ Tứ , tác phẩm sẽ chẳng thể nào đầy đủ, trọn vẹn đc
2 Gia cảnh:
- Hoàn cảnh sống:
+ là dân xóm ngụ cư: sinh sống ở 1 nơi ko phải quê hương của mình, tha hương
-> Số phận trôi dạt, phiêu bạt, nay đây mai đó kiếm ăn qua ngày, đầy bôn ba, vất vả
+ Nhà cửa: sống trong 1 căn nhà tồi tàn, rúm ró ở xóm ngụ cư: “cái nhà vắng teo đứng rúm ró trên mảnh vườn mọc lổn nhổn những búi cỏ dại”, “tấm phên rách”
-> sự thiếu thốn, tàn tạ, vất vưởng
=> Đều là những hình ảnh, gia cảnh tiêu biểu thường thấy trong nạn đói năm 1945 Trong hoàn cảnh ấy, cái ăn còn ko có, nói gì đến 1 ngôi nhà trọn vẹn, hoàn chỉnh Căn nhà lụp xụp tưởng chừng ko là gì nhưng đối với bà cụ Tứ đó là cả gia tài lớn
- Gia đình:
Trang 2● Chồng mất sớm
● Con ngờ nghệch, dở hơi (có nguy cơ ế vợ)
=> Gánh nặng nhân đôi đè nặng lên vai người đàn bà nghèo khổ Từ sớm đã mất đi trụ cột gia đình, cả đời bà lam lũ nuôi con, 1 mình âm thầm chịu đựng mọi khó khăn, đau khổ
=> Chỉ bằng 1 vài nét miêu tả, cuộc sống cơ cực, nghèo khổ của nhân vật bà cụ Tứ hiện lên điển hình cho cái nghèo đói những năm 45
3 Ngoại hình
- Khuôn mặt: đã già lại càng khắc khổ vì sương gió, cái đói, cái nghèo
+ “cái mặt bủng beo u ám…”: khuôn mặt quanh năm xám xịt, tăm tối vì thiếu ăn, lo
nghĩ
+ “mắt kèm nhèm…”:
+ “nhấp nháy hai con mắt nhìn Tràng, chậm chạp hỏi”
+ “hấp háy cặp mắt cho đỡ nhoèn’’
➔ đôi mắt đã già, mờ mờ, không còn tinh anh, phải nháy nhiều lần để nhìn cho rõ
=> Cái khắc khổ hiện rõ trên khuôn mặt Xơ xác, cơ cực vì cuộc sống lam lũ lại thiếu cái ăn
- Dáng đi:
+ bước chân: “lọng khọng đi vào”, “lập cập đi vào”:
● "lọng khọng": chậm chạp, xiêu vẹo, loạng quạng, đầy yếu đuối và vụng về
● “lập cập”: run rẩy bước từng bước, không đứng vững
➔ dân dã và giàu chất tạo hình
➔ giúp người đọc hình dung ra cái dáng vẻ gầy gò đầy tội nghiệp - đặc trưng của 1 bà lãođang phải mưu sinh, lam lũ kiếm miếng cơm, manh áo từng ngày
- Cử chỉ:
● Cất tiếng “húng hắng ho”:ho từng tiếng ngắn, thưa và tiếng ho thường không mạnh
● Vừa đi vừa “lẩm bẩm tính toán gì trong miệng”: theo thói quen người già, bà
luôn tự lẩm bẩm trong miệng, tính toán sau một ngày làm việc bên ngoài
● “khẽ dặng hắng một tiếng”
➔ đây đều là dấu hiệu của việc tuổi già sức yếu
=>Qua miêu tả ngoại hình bà cụ Tứ, ta thấy được nhân vật này là một người mẹ già khổ cực và bất hạnh Dưới ngòi bút của Kim Lân, bà cụ Tứ hiện lên không chỉ nghèo khổ mà còn lam lũ, vất
vả vì cuộc sống mưu sinh, là đại diện cho người phụ nữ trong nạn đói 45 nói riêng và những người lao động nghèo trước CMT8 nói chung
4 Vai trò, ý nghĩa
a Với tác phẩm
- Góp phần tăng giá trị nhân bản
+ Khái niệm: Giá trị nhân bản là lấy con người làm trung tâm, xem con người là gốc, là
nhấn mạnh đến khía cạnh bản thể của con người
Trang 3+ Biểu hiện: Ở đây, bên cạnh nhân vật anh cu Tràng và Thị thì bà cụ Tứ cũng đc coi là
1 trong những nhân vật trọng tâm góp phần làm tăng chiều sâu cho tác phẩm, đồng thời khắc họa đc 1 nhân vật với những diễn biến tâm lý, nét tính cách cùng những bản thể, khía cạnh khác của con người trong thế giới nội tâm
- Góp phần tăng giá trị nhân văn
+ Khái niệm: Giá trị nhân văn là những giá trị đẹp đẽ của con người 1 tác phẩm có giá
trị nhân văn là tác phẩm thể hiện đc vẻ đẹp của con người qua những giá trị tinh thần, luôn khẳng định và đề cao giá trị con người
+ Biểu hiện:
● Ngợi ca tình nghĩa con người: đc thể hiện qua tấm lòng người mẹ tần tảo, vất vả nuôi anh cu Tràng khôn lớn, 1 mình gánh vác cả gia đình và những lo lắng cho tương lai sau này của 2 con
● Cái nhìn khoan dung đối với con người: thể hiện ở sự cảm thông, đồng cảm sâu sắc của bà cụ Tứ đối với con cháu, hiểu rõ đc những gánh nặng vất vả mà 2 vợ chồng sau này có thể sẽ phải đối mặt
● Có khát vọng, niềm tin: về 1 cuộc sống sau này sẽ đầy đủ, ấm no và tốt đẹp hơn
- Thể hiện cái nhìn nhân đạo của Kim Lân:
● Bà cụ Tứ xuất hiện làm rõ hơn ánh sáng tình người
● Cho thấy tình thương được nuôi dưỡng sẽ trở thành khát khao, hi vọng đáng trân quý
● Trân trọng khát vọng của con người
=> Cho thấy 1 phần trong cái nhìn, tư tưởng về cuộc đời, con người của Kim Lân đc thể hiện trong tác phẩm
b Với bạn đọc
- Chức năng giáo dục:
+ tình thương bao la, đáng trân quý của người mẹ
+ hướng con người tới những giá trị cốt lõi: chân, thiện, mĩ
- Chức năng nhận thức: rõ hơn về 1 xã hội thu nhỏ những năm đói nghèo
II Trạng thái cảm xúc
1 Ngạc nhiên đến sững sờ:
a) Khi bắt gặp thái độ khác lạ của con trai
- Như những bà mẹ Việt Nam nghèo khổ khác trong thời kỳ CMT8, bà cụ Tứ hiện lên là một người mẹ nghèo, bị cái đói làm cho cùng cực, suy nghĩ quá nhiều
- Đầu tiên, bà cụ Tứ xuất hiện thật rõ nét qua lời kể tác giả “Từ ngoài rặng tre, bà lọng khọng đi vào Tính bà vẫn thế, vừa đi vừa lẩm bẩm tính toán gì trong miệng.”
⇒ Một bà cụ dáng dấp đã không còn nhanh nhẹn, tháo vát nữa mà phải “lọng khọng” đi vào nhà
gợi nên một thảm cảnh thê lương đến não lòng
- Nếu như anh cu Tràng sau những giây phút “chợt đứng dừng lại, lắng tai nghe”
+ cắt đứt mạch suy nghĩ hồi tưởng trước đó của Tràng, đưa anh trở về thực tại
Trang 4+ khoảnh khắc ấy đi thẳng vào niềm vui, tâm lý của Tràng phát triển theo chiều thẳng đứng như một đứa trẻ nhỏ phấn khích khi thấy mẹ đi chợ về
- Bà ngạc nhiên vì sự đon đả khác lạ của Tràng, được Kim Lân thể hiện qua một loạt các hành động biểu hiện tâm trạng:
+ “nhấp nháy con mắt”
● Nghĩa đen: chớp mắt liên tục
● Nghĩa tượng trưng: ánh nhìn lập lòe, ánh lên tia nghi ngờ
-> Ngay chính khoảnh khắc ấy, có lẽ dự cảm của 1 người mẹ đã mách bảo cho bà cụ về một điều
không lành sắp xảy ra trước mắt bà Đồng thời kết hợp với "chậm chạp hỏi" đã cho thấy cách
dùng từ mộc mạc, giản dị của nhà văn, từ đó thể hiện được hình tượng người mẹ già chân chất, vất vả nơi làng quê Việt Nam
+ đôi chân bà theo con mà cứ “phấp phỏng”
● “phấp phỏng”là biểu hiện của sự lo lắng, hồi hộp bởi bà không biết có sự gì sẽ đợi mình ở trong nhà
● Kim Lân đã rất tinh tế khi dùng hai chữ “phấp phỏng” để diễn tả sự lo lắng và nhẫn nại chờ đợi của bà lão Ngôn ngữ gần với khẩu ngữ nhưng có sự chắt lọc kỹ lưỡng
+ lúc thì cứ “đứng sững lại”
● Là hành động dừng lại một cách đột ngột, đứng ngây ra nhìn vì ngạc nhiên Có thể
thấy ở đây một sắc thái được coi là đối lập hoàn toàn với sự điềm tĩnh "chậm chạp
h ỏi " trước đó của bà cụ Tứ Cùng là cảm xúc ngạc nhiên nhưng nhà văn Kim Lân
lại dùng nghệ thuật tăng tiến đưa nhân vật đến đỉnh điểm của sự ngạc nhiên
● Đánh dấu bước chuyển mới tác động bởi ngoại cảnh, từ đó mở ra một tình huống khác
⇒ Kim Lân đã khéo léo bộc lộ được sự bồi hồi trong chuỗi tâm trạng của nhân vật
- Quá trình tâm lý ở cụ Tứ phát triển có phần phức tạp hơn nhân vật Tràng.
+ ở đứa con trai niềm vui làm chủ, tâm lý phát triển theo "chiều hướng thẳng đứng"
phù hợp với chàng trai trẻ tuổi đang tràn trề hạnh phúc
+ ở bà mẹ, tâm lý vận động theo kiểu "gấp khúc" hợp với nỗi niềm trắc ẩn trong chiều
sâu riêng của người già từng trải và nhân hậu
b) Khi nhìn thấy một người đàn bà khác đang “đứng ngay đầu giường thằng con mình”
và “chào mình bằng u”
- Trạng thái ngỡ ngàng của bà cụ Tứ được khơi sâu bởi 1 loạt những câu hỏi nghi vấn liên
tiếp dồn dập đầy vẻ ngạc nhiên, thắc mắc: "Quái, sao lại có người đàn bà nào ở trong ấy nhỉ? Người đàn bà nào lại đứng ngay đầu giường thằng con mình thế kia? Sao lại chào mình bằng u? Không phải con cái Đục mà Ai thế nhỉ?"
+ Câu hỏi liên tiếp được cất lên cho thấy tâm trạng bối rối của người mẹ Bà chưa biết
là ai nhưng linh cảm cho bà thấy một điều bất thường và cuối cùng thì nó đã đến
Trang 5+ Bốn câu hỏi âm thầm liên tiếp bật lên trong suy nghĩ của bà cụ Tứ Chính bà cụ không trả lời được nhưng cũng không ai trả lời hộ bà
+ Mọi thắc mắc chỉ xoay quanh sự xuất hiện của người đàn bà trong nhà
● ngôi nhà vốn dĩ chỉ có hai mẹ con nay lại có người thứ ba khi giả thuyết con cái Đục – đứa con gái duy nhất đã không còn nữa? Thế mà vẫn có người gọi bà cụ bằng u
-> Sự điềm tĩnh vốn có ở người già đã giúp bà cụ Tứ không phát hoảng lên
● Đáng thương hơn bà cụ lại tưởng mình nhầm lẫn: “Bà cụ hấp háy cặp mắt cho đỡ cay” Rốt cuộc, nỗi băn khoăn của bà cụ Tứ vẫn không được giãi bày
● Điều này để lý giải bởi trước sự việc của Tràng, bà cụ Tứ hoàn toàn bị động Mọi việc đang đến với bà là sự đã rồi mà bà là người không hay biết điều gì cả
+ Bà lão có thực sự không hiểu, thực sự không biết đó là ai? Liệu lúc đó bà có từng nghĩ đó lại là con dâu mình không? Có lẽ vì hoàn cảnh lúc ấy mà cụ Tứ đã loại bỏ ngay ý nghĩ đó là vợ của con trai mình, phủ nhận hiện thực ấy
+ Trái tim người mẹ có con trai vốn rất nhạy cảm về điều này, vậy sao Kim Lân lại để
cho nhân vật người mẹ ngơ ngác lâu đến thế? Một chút quá đà, một chút "kịch" trong
ngòi bút của Kim Lân chăng? Không, nhà văn đồng nội vốn không quen tạo dáng Đây là nỗi đau của người viết: chính là sự cùng quẫn của hoàn cảnh đánh mất ở người mẹ sự nhạy cảm đó
+ Ngòi bút nhà văn không đứng ngoài quan sát mà nhập hẳn vào tâm trạng nhân vật, thấu suốt nỗi băn khoăn đang nảy theo những câu hỏi trong đầu bà lão
- Kim Lân đã chọn ngôn ngữ độc thoại nội tâm để diễn tả tâm trạng bà cụ
+ Ta như cảm tưởng được cụ Tứ đang mắt tròn mắt dẹt nhìn người đàn bà rồi lại nhìn
con mình mà không hiểu "Bà lão hấp háy cặp mắt cho đỡ nhoèn vì tự dưng bà lão thấy mắt mình nhoèn ra thì phải "
● Từ láy "hấp háy" chỉ hành động mở ra nhắm lại liên tiếp nhiều lần vì không mở hẳn được, thường do bị chói sáng Tuy nhiên ,trước đó xuyên suốt "Vợ nhặt" lại
chỉ xuất hiện duy nhất ánh nắng mặt trời soi sáng toàn bộ tác phẩm và càng về đêm thứ ánh sáng ấy lại càng nhạt mất Qua đó, nhà văn Kim Lân đã cho thấy sự việc diễn ra trước mắt bà cụ giống như thứ ánh sáng chói lóa, mạnh mẽ chiếu đột ngột vào cặp mắt của bà khiến bà không thể tin vào mắt mình
● Từ "nhoèn" được lặp lại 2 lần để cho thấy mọi việc đang xảy ra giống như một giấc mơ hư ảo đang trêu đùa bà cụ mà thôi! "tự dưng bà lão thấy mắt mình nhoèn"
mọi thứ xảy ra quá đột ngột, nằm ngoài tầm kiểm soát khiến bản thân bà cũng
Trang 6không biết là thật hay là ảo Bà cụ chìm đắm vào những suy nghĩ của chính mình
mà không nhận ra mắt mình đã “nhoèn” đi từ khi nào Nhà văn Kim Lân dùng từ
"nhoèn" chứ không phải "nhòe" vì mắt nhoèn là cặp mắt vừa ướt, vừa đau
-> Sự việc đã tác động mạnh đến không chỉ tâm trạng mà ngay cả thân thể của bà cụ
● Có lẽ không phải bà cụ không hiểu mà chỉ là bà chưa muốn hiểu Bởi bà là người
mẹ từng trải và thương con hết mực nên bà chắc rằng sẽ hiểu cho tâm ý của Tràng Tuy nhiên, với hoàn cảnh khốn khổ hiện giờ của 2 mẹ con thì thêm một người nữa
ắt sẽ là gánh nặng Chính vì thế, cụ Tứ chưa thể nào tiếp nhận được kể cả là suy đoán của chính mình
+ Và tai bà dường như không nghe thấy gì nữa Một cảm giác khó tả diễn ra trong người phụ nữ ấy
- Tâm trạng cứ băn khoăn như thế cho đến khi mọi chuyện được vỡ lẽ thông qua lời xác
nhận của con trai: “Nhà tôi nó mới về làm bạn với tôi đấy u ạ.”
+ Kim Lân đã không tả thêm nữa những suy nghĩ, những căn vặn trong tâm não của nhân vật hay những động thái tâm lý phức tạp khác mà chỉ đơn giản là 1 cái cúi đầu nín lặng
+ Không chỉ là câu trần thuật, trong câu văn ngắn này còn rưng rưng tấm lòng hoà cảm đầy ân tình của Kim Lân
=> Chính sự ngạc nhiên tột cùng của bà cụ Tứ càng cho thấy cái nhìn tinh tường và trái tim nhạy cảm của người mẹ ngay lập tức đã nhận ra có một điều gì đó thiêng liêng, lớn lao đang đến với cuộc đời con trai mình Thái độ ấy của bà cụ Tứ cũng đem đến nỗi xót xa cho thân phận con người Chỉ vì nạn đói và cảnh ngộ gia đình mà người mẹ tội nghiệp ko thể tin đc những điều bà đang phỏng đoán
2 Mừng và tủi
a) Mừng:
- Sau thái độ ngạc nhiên trước sự xuất hiện đột ngột của “nàng dâu mới”, bà lão chỉ biết
nín lặng, bà đã hiểu cơ sự rồi Nhưng trong cái rủi cũng có cái may, trong hoàn cảnh bấy giờ mà con trai bà cũng lấy được vợ, cũng có người chịu làm vợ của Tràng, giờ đây ngoài
bà ra thì cũng đã có người chăm lo cho cậu con trai của bà, bà cũng phần nào yên tâm
- Bà nhìn Thị “đăm đăm nhìn người đàn bà” ấy, cụ gần như đã mở lòng, mở lòng đón
nhận người con dâu ấy, bà muốn ngắm nhìn thật kĩ thành viên mới của gia đình mình -người mà giờ đây sẽ đồng hành cùng bà và con trai vượt qua những khó khăn trước mắt
Trang 7- Lại nữa, ta bắt gặp lại những ngôn ngữ độc thoại nội tâm của cụ Tứ: “Thôi thì…lo cho hết
đ ược” Nhờ có Thị giờ đây bà đã bớt đi một nỗi lo canh cánh trong lòng, giả sử tuổi cao
sức yếu, trời có bắt bà đi, bà cũng không phải thương cho con nhiều nữa
⇒ Kim Lân đã rất thành công với nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật thông qua ngôn ngữ nội tâm của nhân vật đó Thông qua suy nghĩ của bà cụ Tứ, người đọc càng thấu hiểu, cảm thông cho số phận, tình cảm và nỗi niềm mừng vui của người mẹ khi con cái yên bề gia thất
- Bà lão khẽ nói với nàng dâu mới: “Ừ thôi thì các con đã phải duyên phải kiếp với nhau, u cũng mừng lòng”
+ Chuyện con cái thành thất thành gia là điều vui, sao mẹ chỉ “mừng”? Phải chăng ám
ảnh về nạn đói đã lấn át đi niềm vui của mẹ? Ở trong cái hoàn cảnh lúc bấy giờ ai mà vui cho được bà lo còn chẳng hết nhưng nghĩ đến các con bà chỉ có thể nén nỗi buồn rầu và lo lắng ấy lại cùng các con vun vén cho cái gia đình mới này
+ “Mừng lòng” chứ không phải là bằng lòng bởi bằng lòng không thể hiện được niềm vui và tình người “Mừng lòng” là sự tự nguyện, không mang tính ép buộc và là vui thực sự Còn nếu nói “bằng lòng” thì đó là buộc phải thừa nhận sự việc chứ không
có sự tự nguyện
+ Đó cũng là câu nói chân thành chứa đựng những tình cảm sâu sắc của người mẹ làm cho không khí gia đình đã thiêng liêng lại càng thiêng liêng hơn
-> Tấm lòng nhân ái bao la và cao thượng đó của mẹ thật đáng quý biết bao!
- Phân tích từ "thôi thì " lặp lại 2 lần: 1 lần trong suy nghĩ, 1 lần trong lời nói
+ Lần 1: Bà thấy mình không lo được vợ cho con nên khi Tràng đưa thị về, bà cũng chỉ
có thể chấp nhận đồng thời bớt đi nỗi lo sau này “ông giời bắt chết” thì con trai bà
có người bầu bạn
+ Lần 2: Bà chấp nhận “nàng dâu mới”, chấp nhận cái duyên của đôi trẻ Sự đồng ý của bà làm Tràng “thở đánh phào một cái” và không làm Thị phải khó xử.
=> Chỉ với 2 từ “mừng lòng” Kim Lân đã cho ta thấy được tình người, tình yêu với con dâu
của bà cụ Một sự chấp nhận tự nguyện của người mẹ trong tâm trạng vui mừng Hai tiếng
"mừng lòng" mà bà lão nói với các con thật chất phác, chân tình biết bao! Lời nói mộc mạc
ấy đã đem lại sự xúc động và yên tâm cho người vợ nhặt đáng thương kia.
b) Tủi:
Buồn tủi
- Với người phụ nữ Việt Nam thì nào đâu chỉ có việc mang nặng đẻ đau, nuôi con trưởng thành mà còn phải lo cho con yên bề gia thất Cha mẹ nào chưa lo được tấm chồng, cô vợ cho con thì chết không nhắm mắt được Với quan niệm truyền thống ấy, bà cụ Tứ cũng hiện lên đầy tâm sự
- Khi đã vỡ lẽ, đã hiểu ra con mình “nhặt” được vợ, bà “cúi đầu nín lặng”.
Trang 8+ Không phải là “im lặng” mà là “nín lặng” – tức là im lặng, nín nhịn vì không thể nói
được điều gì.Sự nín lặng đầy nội tâm Đó là nỗi niềm xót xa, lo, thương trộn lẫn
+ “Cúi đầu” mang đến cho người đọc một cảm nhận xót xa.Bà mẹ tiếp nhận hạnh phúc của con bằng kinh nghiệm sống, bằng sự trả giá của một chuỗi đời nặng nhọc, bằng ý thức sâu sắc trước hoàn cảnh
● đằng sau cái cúi đầu ấy có gì đó vừa uất nghẹn, vừa xót xa, vừa cay đắng Một cái cúi đầu, một sự nín lặng để che giấu đi một cơn bão tố đang diễn ra trong lòng người mẹ già nghèo khổ Cơn bão của sự đấu tranh giữa hiện thực khốn khó, đói khát với khát vọng hạnh phúc của đứa con trai và cũng là của bà
● là hành động hàm chứa biết bao suy nghĩ, tâm sự, nỗi niềm mà khó có thể nói thành lời Bà hiểu ra biết bao cơ sự, bà hiểu hiện thực bi đát mà bà mà con đang phải đối mặt nhưng bà cũng hiểu khát vọng hạnh phúc trong lòng đứa con trai đang trở nên khắc khoải hơn bao giờ hết
-> Qua tư thế đó, người đọc dần dần nhận ra nội tâm phong phú bên trong cái vẻ tưởng chừng như già nua, lẩm cẩm của bà
- Bà không chỉ vỡ lẽ mà còn “ngậm ngùi”, “hiểu ra bao nhiêu cơ sự” Hành động đó của
bà là một sự ứng xử khéo léo, độ lượng mà bao dung Người mẹ đã tế nhị giữa hai người con, đặc biệt là người con dâu mới, gỡ bỏ những éo le, tủi nhục trước tình huống nên vợ nên chồng đầy sự chắp vá, bấu víu này Bà cụ Tứ đã hiểu ra mọi chuyện và dù không nói
ra thành lời, bà đã chấp nhận người con dâu mới
-> Đây là trái tim của một người mẹ nhân hậu, hết lòng yêu thương con và là trí tuệ của một người từng trải
- Trong nội tâm của bà cụ Tứ lúc này, nỗi ai oán, xót thương, nỗi lo lắng dành cho các con
dâng trào “Chao ôi, người ta dựng vợ gả chồng cho con là lúc trong nhà ăn nên làm nổi,
+ Câu nói này đã chất chứa bao nỗi tủi hổ, mặc cảm và oán trách bản thân vì đã không làm tròn trách nhiệm người mẹ của bà
● Đây là lần đầu tiên bà nhắc đến người con dâu nhưng bà đã nhân hậu, vị tha, coi Thị cũng như con ruột mình và cũng lo lắng cho Thị
● Lòng người mẹ đã thật chân tình nói lên sự yêu thương, xót xa cho số phận ngặt nghèo của hai con và vừa mong, vừa lo hai con có đùm bọc nhau, cưu mang nhau
được qua “cơn đói khát” này không.
+ Tủi vì mình là mẹ mà không thể lo liệu chuyện lấy vợ cho con, không thể thực hiện việc cưới xin của con theo những nghi thức truyền thống tối thiểu nhất Cảnh đám
Trang 9cưới trong truyện ngắn của Nam Cao trước cách mạng dẫu buồn như cảnh đám tang nhưng vẫn có sự hiện diện của hình ảnh quả cau, miếng trầu Còn sự kiện Tràng lấy
vợ chỉ được đánh dấu bằng hai hào dầu thắp tối Nó ít ỏi và hờn tủi như chính thân phận con người
+ Bởi gia cảnh nghèo khó mà ngay cả ngày trọng đại của con trai mình cũng không
được tử tế: “Người ta có gặp bước khó khăn đói khổ này mới lấy đến con mình mà con mình mới có được vợ” Hai chữ “lấy đến” đã nói hết lên được sự hạ mình, hạ cố,
hạ giá chính mình Đó là cái tủi đã để cho con mình phải lấy vợ theo cách thức như vậy; không cưới xin, không dạm hỏi, không một nghi thức nào vẫn thường được tôn trọng trong những dịp thiêng liêng của đời người như thế ở nông thôn ta ngày xưa
=> Lòng bà dấy lên niềm thương con vô hạn, bà thương con lấy vợ trong cảnh đói chứ chẳng
được như "người ta", nên chẳng thể lấy vợ với lễ nghi đàng hoàng, tử tế mà phải lấy theo kiểu
"nh ặt", không lo nổi một đám cưới cho con dù chỉ dăm ba mâm
Hờn tủi
○ Khi nghĩ về gia đình
- Bà liên tưởng đến người chồng quá cố, đến đứa con gái đã qua đời, lòng bà trĩu nặng xót
xa Tất cả đã hiện về như một cuốn phim dài bất tận, như một tấn bi kịch của cuộc đời bà Dẫu biết thời gian có thể xoá nhoà đi tất cả nhưng vết thương lòng đâu dễ biến tan Ta không gặp 1 cơn hấp hối trong đau đớn, cũng chẳng gặp những quằn quại quay quắt, ta chỉ gặp ở đó 1 con người của hiện tại với 1 cái thở dài đầy chiêm nghiệm đang nhìn trông
về bờ quá khứ Điều ấy lý giải vì sao con người già cả ấy lại quen đánh giá sự việc bằng kinh nghiệm và sự từng trải, bằng một nỗi lòng đầy ám ảnh của 1 quá vãng nặng trĩu những đắng cay
- Bà cũng thấy có lỗi với con trai bởi không thể lo được chuyện dựng vợ gả chồng cho con chu đáo, để con chịu nhiều thiệt thòi
+ Bà hiểu con trai bà không được bình thường, không được may mắn như con nhà người ta Hơn nữa, Tràng lại lấy vợ trong hoàn cảnh đáng thương, bởi bà hiểu trong hoàn cảnh mà nuôi mình còn chẳng nổi lại còn phải đèo bòng thêm một đứa
+ Cảm xúc của người mẹ hàm chứa sự so sánh giữa “người ta” với “con mình” trong
hoàn cảnh dựng vợ gả chồng cho con Lối so sánh ấy làm nổi bật không phải chỉ sự thiếu thốn, khó khăn trong gia đình bà mà dường như còn hàm chứa sự trách móc của
bà với chính bản thân Một sự ai oán cho bản thân bà!
+ Đó cũng chính là biểu hiện của sự day dứt trong lòng bà Nhưng tất cả đều là biểu hiện của lòng nhân ái và lòng thương con tha thiết
○ Khi nghĩ về cuộc đời mình
- Một đời người trải qua nhiều đau khổ, mất mát, cay đắng, bà lấy làm xót xa, thấy mình
làm mẹ mà không tròn bổn phận với con Với bổn phận làm mẹ, bà ao ước có được "dăm
ba mâm"trước cúng tổ tiên, sau mời làng xóm Có thể nói, bà là người biết suy nghĩ trước sau, song ao ước giản dị ấy không thể thực hiện vì quá nghèo
Trang 10- Biết bao cay đắng, tủi hờn dâng lên trong lòng người mẹ nghèo đã kết tinh thành những
dòng nước mắt "Trong kẽ mắt kèm nhèm của bà rỉ xuống hai dòng nước mắt ".
+ Nước mắt người già vốn hiếm hoi, bà đã khóc cả đời trong đau khổ, giờ đây, nỗi khổ tâm lại lần nữa dấy lên, không ngăn nổi những dòng nước mắt hiếm hoi cuối cùng ấy + Đó là những giọt nước mắt tủi phận cùng cực, là dòng nước mắt cơ cực của cuộc đời.
Trong lời độc thoại ở trên, bà đã thầm so sánh “người ta” với “mình”, nghĩ đến
người ta, bà thấy tủi thân mình vì người ta giàu có, có của ăn của để, lo được cho
con, còn bà thì có “dăm ba mâm cơm” cũng không lo được cho con.
-> Đằng sau dấu chấm lửng mà Kim Lân cố tình để lại ấy là nỗi lòng, là nước mắt của người mẹ già tội nghiệp
+ Kim Lân đã rất tinh tế khi miêu tả dòng nước mắt của bà cụ Tứ
● Nó chỉ “rỉ xuống” chứ không tuôn rơi vì dường như cả cuộc đời của người mẹ tảo
tần đã trải qua biết bao khổ đau để bà phải khóc cạn nước mắt của mình
● Từ “rỉ” miêu tả giọt nước mắt ít ỏi, khó khăn Dường như bà cụ Tứ đang phải
kìm nén cảm xúc của chính mình, bao nhiêu tủi phận, cay đắng, xót xa như nghẹn lại trong lòng khiến bà không thể khóc.Những giọt nước mắt vẫn cứ lặng lẽ rỉ ra
từ đôi mắt đục mờ của người mẹ già tội nghiệp.Thế nên, giọt nước nước mắt rỉ xuống lúc này, phải chăng cũng là cảm xúc lắng đọng của gần một đời người đã qua nơi bà?
+ “Kẽ mắt kèm nhèm” là sự hiện hình của một bức chân dung đầy khổ hạnh của người
phụ nữ nông dân lớn tuổi, là biểu hiện của tình mẫu tử thiêng liêng: tình thương con thắt lòng
+ Hình ảnh “giọt nước mắt” trong lần miêu tả thứ nhất của bà cụ Tứ khiến người đọc
đắng lòng bởi số kiếp nghèo khổ, khốn khó, tội nghiệp của con người Biết bao nhiêu
cơ cực của cuộc đời đã chất chứa, dồn tụ và ứ nghẹn trong dòng nước mắt hiếm hoi,
ít ỏi ấy Sự vất vả, khổ cực của bà cụ Tứ có lẽ được thể hiện chân thực và đầy đủ nhất qua chi tiết này, khi người phụ nữ nông dân ấy trải qua đầy những khổ hạnh của cuộc đời
=> Chi tiết “dòng nước mắt” đã thể hiện giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo sâu sắc Chỉ
“dòng nước mắt” của bà cụ Tứ nhưng ta có thể thấy được tình cảnh xã hội những năm
trước Cách mạng, trong nạn đói 1945 Đặc biệt, đó còn là sự cảm thông, thương xót những người nông dân khốn khổ, là sự tố cáo xã hội, tố cáo giai cấp thống trị đã đè nén, áp bức người dân Nhưng đặc biệt nhân đạo ở đây là sự ngợi ca vẻ đẹp tâm hồn người mẹ mà Kim
Lân dành nhiều tâm huyết vào ngòi bút của mình Chi tiết “dòng nước mắt” còn mang giá
trị nghệ thuật đặc sắc Dù chỉ là chi tiết nhỏ nhưng nội dung ý nghĩa truyền tải lại rất lớn, diễn tả chân thực, sinh động nội tâm nhân vật.
3 Lo lắng(lo cho cuộc sống tương lai của con)