Văn hóa tộc người việt nam phần 2

Truac mot b i l n nong dan dac biet nhu t h i , vai moi hp mot so rupng dk va mot than phan biet lap, vai m6i nguai mot nhan thiic hep hoi nhung dam da v l cai toi ciia minh, ca cixx t6

P H U L U C

Tir R U O N G C O N G D E N R U Q N G TlT

Tinh hinh ruong dk cong va biin hoa cua no qua thai gian la

mot trong nhung van de tam toi nhat cua lich su Viet Nam thai c6

Toi thdy can xin y kien cac chuyen gia Va sau day la lai giang ciia

hai vj, ma toi da ghi lai theo muc do nhan thuc ciia minh

Gido sw Truomg Hitu Quynh

"Truac hit, xin noi vh thuat ngii cai da, vi c6 v i n de thuat

ngu N^u bam chat vao cac thu tich cu viet bang Han van, thi tir

truac cho din cuoi the ky XIV, ca dau the ky XV quan dien la

thuat ngij duy nhSt dugc su dung de chi hai loai ruong c6 the goi la

cong: 1) Ruong thuoc quyen so huu dac biet cua chinh quyen quan

chu Trung uang; 2) Ruong thuoc quyen sa huu tap th6 ciia dan cu

tung lang xa TiJ thi ky XV cho din cu6i thi ky XVIII, tu quan

diln v i n tilp tuc dugc cac van ban su dung, vai hai nghia neu tren

Tuy nhien, thinh thoang ta lai thay xuat hien mot tu mai: cong

dien Theo toi, neu cu luon bam chat thu tich Han van hien c6

trong tay, thi phai cong nhan rang thuat ngij mai nay khong ro

nghia ISm: c6 nhung truang hgp hinh nhu no dac chi loai ruong

dat thuoc quyen so huu cua nha nuac; trong mot so truang hgp

khac, no lai c6 ve nhu bao gom hai loai ruong Den the ky XIX,

nghia la dual trieu Nguyen, trieu dai cuoi cung tren dat Viet Nam,

khong con thay chu quan dien nua, va thu tich thong nhat dung

thuat ngu cong dien Ma chij nay, theo toi, cung chi con dugc dung

d l chi loai ruong thuoc quyen sa huu tap the ciia cu dan lang nua

thoi, vi, den thai Nguyen, khong con thay dau tich ciia dat dai canh

tac thuoc quyen so iiuu ciia nha nuac niia

rieng (nhu the nghiep quan, chiing han), ma thuang la d l thuang

cong lao ciia ca nhan, bao giof ciing dugc trich ra tir loai ruong

thuoc quyen sa huu tap t h i ciia lang xa Va hien tugng bao cip

4y, theo toi cung la mot hinh thuc bien ruong cong thanh ruong

tu Con duang chuyen hoa ruong dat tu cong din tu con c6 t h i dien ra dual mot dang khac: nha nuac quan chii ban ruong cong ciia lang xa cho dan lam ruong tu Theo su cu, vao nam 1252, dual trieu Tran Thai Tong, nha vua, vi ly do gi nay khong ro, da ban quan dien cho dan Quan dien nhu ta da bilt, la mot thuat ngu ma ho Nhung, can cu vao mot so van ban dia phuang, toi muon noi khong phai van ban chinh thuc ciia nha nuac, chSng

han van cac bia dung 6f dia phuang thi toi cho r§ng dky la

ruong cong cua lang xa Thuc ra, viec nha nuac ban ruong cong

cua lang xa cho dan chi dugc su cii phan anh c6 mot \an day thoi

Nhung chiing ta c6 quyen tu hoi: phai chang hanh dong ciia Tran Thai Tong ma dau cho mot xu the, va con dugc lap di lap lai nhieu Ian trong lich su, ma chang qua cac su quan thai xua khong

thay can thiet phai nhac di nhSc lai d4y thoi?

Mac dau the nao, vao the ky XV, sau giai doan thuoc Minh ngan ngui, trieu dai mai, nha Le, da sung cong nhiing ruong bi bo hoang vi chien tranh, nhap chiing vao he thong quan dien Vai quyet dinh nay, chiing ta vap phai mot qua trinh c6 the ggi la "dao ngugc": gia thi ruong tu bien tra lai thanh ruong cong Nhung qua trinh nay chSc han khong keo dai Ngay tu cu6i thi ky XV, theo lai le cua su cu, da c6 hien tugng biln cong vi tu (biln cong thanh

tu) Tu do cho din cu6i thi ky XVIII, thu tich nhilu \an nhac den

325

b6n chur tren BiSn cong vi tu? Ke ra, cQng thue ma h6 Nha nuac

ban ruong thuoc quyen sa htju tap the cua lang xa, nhu Tran Thai

Tong tung lam? Vua l4y ruong cua lang xa cap cho quan lai Ian?

Cuang hao dia phuang dung muu ke va quyen hanh ma chigm

ruong ciia lang xa lam cua tu? Du dien ra dual hinh thue cu ihk

nao, thi hien tugng tu hiJu hoa ay han la mot xu the khong cuang

dugc Thu tich cu cho ta hai moc Ian: 1) Trong nua dau the ky

XVIII, nha nuac cam dau xu Dang Ngoai bat dau danh thue ruong

tu, va, it lau sau, lai nang thue suat rupng tu len; 2) Vao nua dau

th6 ky XIX, truac nhiing bien dong xa hoi Minh Menh, mot vua

gioi ve cong viec hanh chinh cua trieu Nguyen, da c6 liic dinh

phuc hdi th6 on dinh chinh tri bang each bien mot so ruong tu

ngugc tra lai thanh ruong cong"

Gido su Trdn Quoc Vuang

" V§ ten goi, toi cho rang thuat ngu quan dien chi ruong

cong cua lang xa dual hai trieu Ly - Tran, con quoc kho dien

mai la ten goi loai ruong thuoc so huu cua nha nuac quan chu

Nhu vay, khi, theo lai su cQ, vao khoang giCra the ky XIII, vua

Trin Thai Tong ban quan dien cho tu nhan theo gia 5 quan/ 1

mlu, thi toi hieu rang dky khong khac gi han la ban ruong cong

cua lang xa Thue ra, ruong tu dau c6 cha den hanh dong ke tren

cua vua nha Tran mai ra dai Theo Dai Viet su luac, mot bo sir

viet dual triSu Trkn (thi ky XII - XIV), thi, tu giua the ky XII,

nghia la duai trieu Ly, vua Ly Nhan Tong da dinh ra mot so

diSu CO lien quan den hien tugng kien cao vi mua ban ruong dat

tu Vi du: ruong nao da ban di ma c6 van tu han hoi, thi chu cu

khong dugc doi lai Nhu vay, ruong tu tat ra doi tu truac nhiing

quy dinh cua Ly Nhan Tong Khong ro cac ban dong nghiep cua

toi nghi the nao, chu theo toi thi ruong tu rat c6 kha nang da

xukt hien tu thai Bac thuoc DSy, tit nhien, chi la mot gia thuylt

lam viec"

326

TO CHirC GIAP Tir TRUNG HOA DEN VIET NAM

Gido su Trdn Quoc Vuang

"Dua tren nhung gi c6 the lugm lat tu cac van ban xua, nghia

la chang CO gi lam, it nhlt trong chimg muc c6 lien quan ddn Hch

su cua gidp, toi se c6 gang tom tat sau day doi di6u tuang d6i ro

net v8 nhung buac thang trim, tir Trung Hoa dSn Vi^t Nam, ciia to chuc ma anh quan tam

Thue ra, to chuc gidp da xuit hien a Trung Hoa c6 muon

ISm cung duai trieu Duong (the ky VII - X), vai tu each la mot

dan vi hanh chinh duai cip huang Bay gia, mi6n dat nay la Bac Viet Nam bi de che Duong do hg, duai ten goi An Nam do ho

phu: trong khuon kho ciia che do quan - huyen do nguai Trung

Hoa ap dat, t6 chuc giap da c6 mat a day Cho nen, khong c6 gi dang ngac nhien, neu nhu, vao khoang Duong mat (cu6i thi ky

IX va dau the ky X), khi thu ITnh ban dia Khuc Hao, vai danh nghia tiet do sic (tuc thong doc quan sir) cua chinh quyen Duong

a Tinh Hdi quan (ten mai cua An Nam do hg phu), Igi dung tinh

hinh roi ren ben chinh quoc de xay dimg cho minh mot nha nuac quan chu, thi giap da c6 mat trong so cac thiet che hanh chinh

duong thai Vh cac trilu dai dgc lap dan tgc tu thi ky XI din thi

ky XV (tu Ly den Le sa), su cu, khi da dong den cac to chuc xa

hoi - chinh tri, thinh thoang c6 nhac den gidp, nhung chi neu ten

ggi, ma khong ta ro ngi dung Phan tich van ban, toi gia thilt

rang, day la mot dan vi hanh chinh duai cap huyen Bi ky cua hai

thi ky XVII va XVIII (cac thai Le trung hung va Le mat), moi

khi de cap den gidp, cung khong noi dugc gi ro han, qua lam chi

cho phep doan dinh rang day la mot to chuc xa hgi - chinh tri

nam trong long cua Idng (neu a nong thon), va cua phuang (neu

a thanh thi) Diy, tren nhiing net Ian, nhCmg gi hien nay chung ta

327

CO thk hih wh giap, neu can cu vao van ban cu Con ve tinh hinh

ciia t6 chuc nay trong the ky XIX (triSu Nguyen), thi it nhiSu anh

da bi^t qua, qua dieu tra tren thirc dia

Du sao, dieu toi cam thdy, vi c6 khi ciang can cam thay la,

truac thi ky XIX, giap c6 le con la mot t6 chuc dugc xay dung

tren ca so dia vuc Ten cii ciia mot lang con ggi len y do, vi nhu

tam lang ven do Ha Ngi hien mang ten Giap Nhdt, Giap Nhi cho

dSn Giap Bdf\

Suy nghicua nguai viet (T T)

Thu can cu vao bien nien su cua cac van ban xua khac de so

k6t, a muc vin tSt nhdt, nhung buac thang tram cua to chuc giap

qua Hch su, giao su Vugng da phat bieu mot gia thuyet lam viec:

truac thg ky XIX, giap c6 the con la mot to chuc xa hoi - chinh tri

tuan thu nguyen ly dia vuc Theo toi, diSm vira neu tren can dugc

xet lai Khi diSu tra tai lang Bdng a ven do Ha Ngi, toi may mSn

dugc tiSp xuc vai mot so ban khodn uac cua vai giap trong lang,

ma nam viet rai ra tu nua sau cua thg ky XVIII den ddu the ky XX

Theo doi dugc qua do nhiing buac duang cua vai giap trong mot

lang, va chi mot thoi, r6i d6i chieu, du a muc con sa luge, vai tinh

hinh thai gdn day nhdt (vao dem truac cua Cach mang thang Tam

1945), toi khong phat hien dugc ddu hieu nao cho phep nga vuc,

trong nua sau cua thS ky XVIII, cac giap dang ban dSu c6 m6i

gidp mot dia vuc rieng (bao gom mot so xom, chang han)

Nhung ddy chi la mot chi tiSt Mat khac, toi cho rang chung

ta CO thi d6ng tinh vai luan dilm ca ban cua giao su: khi mai xuat

hien tren ddt nuac ta, gidp het nhu mdu hinh Trung Hoa cua no,

v6n la mot dan vi hanh chinh, dugc dinh vi a cap nao thi chua ro,

nhung, nhu mgi dan vj hanh chinh, gan lien vai mot dia vuc nhat

dinh Neu qua thirc, qua cac thi ky doc lap dan tgc, to chuc nay

ddn ddn rudng hit ngi dung ban ddu cua no, de roi tiep nhan mot

ngi dung khac, toi mu6n noi d l tra thanh khung van hanh cua thilt

328

chi cac lap tu6i, thi dieu do chSng c6 gi la: tuan tu Viet Nam hoa cac khai niem g6c Trung Hoa la mot trong nhung net hang xuyen cua mgi qua trinh giao thoa van hoa giCra manh ddt nay va nuac lang gieng to Ian a phuang BSc

Tat nhien, thilt che cac lap tu6i, d l xuat hien, dau c6 phai cha cho dugc khai niem giap NIU, vao mot thai dilm nao do, thilt che kia da chgn khai niem nay lam ch6 dung than, thi dilu dy ciing chang CO gi la bdt thuang Bai le, tuy moi xa hoi loai biet, thilt chi cac lap tuoi c6 khung t6 chuc rieng: nua thi tgc, thj tgc, lang, hgi nam giai Va lai, cai ma cac lap tu6i trong lang xa Bdc Bg da vay mugn ciia giap, noi cho cung, chi la ten ggi Noi mot each khac, khi giap khong con t6n tai nua vai tu each mot t6 chuc hanh chinh cu the, thi ten ggi do vin khong mdt di, va, tir nay, dugc dung de chi to chuc cac lap tu6i

Den day, xin phep quay lai nguyen ly dia vuc Ve mat nay,

ke ra cQng chang can suy nghi gi xa xoi cho idm Ngoai trung du

va dong bang Bac Bg, nguai di dilu tra h6i e6 tren dia vuc eon c6 the gap nhijng truang hgp giap eo dia vuc ro rang

Ddy la truang hgp cua tgc nguai Muang, chdng han, ma toi tung CO dip tiep xue nhieu idn tren dia ban Hoa Binh eu (nay thuge tinh Ha San Binh) Dugc dinh vj trong nhiing thung liing hep a mien chan nui, dia ban ciia toe nguai thilu s6 nay v6n bao gom nhieu vung dat nho ggi la muang, m6i muang trai ra tren mot thung lung hay mot so thung lung thong nhau Do la tinh hinh h6i truac Cach mang thang Tam 1945 Bdy gia, tung muang mot, vai nhijng lang trong trot nho nho nep ven ba cac thung liang, la pham

vi quan ly va boe lot cua mot dong hg quy tgc ggi la lang Nguai dai dien cho chi truang ciia dong hg nay, tren danh nghia, la thii ITnh chung cua toan muang, nhung, thuc ra, chi true tilp quan ly

va boc lot mot so lang thoi, ggi ggp lai la chieng Con cac dai dien ciia cac chi thu thi chia nhau ndm cac lang ngoai pham vi chilng Ben tren ca edu c6 truyin nay, nha nuac quan chii khong thi lip bg

329

mat cua no len: m6i muong duoc ddng nhdt vai mot xa, va duoc

phan thanh mot s6 giap Trong truomg hop toi timg co dip tim hiSu

ley cang nhat, c6 hai giap ca thay: giap trong gom tat ca cac lang

trong pham vi chi^ng; con giap ngoai, t i t ca cac lang ngoai pham

vi chiSng X i n noi ngay rSng, a day, giap khong dugc dung lam

khung van hanh ciia thiSt che cac lop tu6i, ma chi la mot phan thk

hanh chinh cua x5, a ben tren chp lang, do do c6 mot dia vuc nh4i

dinh: hop ihk cac dia vuc lang thuoc giap

Ta gap lai cung hien tuomg tren, hay ghn nhu tren, khi tiSp

xiic vai nong thon Viet a mihn Trung, tren dat nhijmg tinh a phia

Nam vT tuyen 18 Ci Thua Thien (nay thuoc tinh Binh Tri Thien),

Chang ban, mai dSn ba nam sau ngay giai phong, giap van con ton

tai a mot s6 lang, vai t u each khung t6 chuc ciia thiSt c h l cac lap

tuoi, m6i giap bao gom vai xom, va, nhu vay, cung la mot phan the

cua lang ve mat dia vuc

330

"DAN C H U L A N G - X A "

Dat miy chu "dan chii lang - xa" vao ngoSc kep, vi day

khong phai la dan chii theo nghia thuang diing, khong phai la mot bieu hien, ching ban, ciia che do chinh tri ra dai tu cuoc each mang tu san ben Au - My

Cung CO thk nghi r i n g "dan chu lang - xa" la d^u tich, dii ma nhat thoi, con sot lai tu thai cong xa nong thon: the che nay vln

t6n tai each day chua lau, dual mot dang con d l nhan ra, trong mot s6 xa hoi a ta, vi nhu nhi^u toe Thugng cu trii doc Truang San va tren Tay Nguyen

Nhung n6n "dan chu lang - xa" sSp ban day la mot dac diem

ciia mot toe nguai Viet (bay Kinh) trong thai rk gkn ta (truac

Cach mang thang Tam), toi mu6n noi toe nguai chii th^(l) ma nep

s6ng da phat t r i l n kha eao Cho nen viec can lam truac c6 le la nhac lai vai nhan xet ma nguai viet da c6 djp dua ra quanh ca ciu

kinh te va xa hoi cua lang Viet gpi la c6 t r u y k ( 2 ) a BSc Bo

Xet cho Cling, tk ca nhung gi sip trinh bay it nhiSu da dugc

noi len tir truac r6i(3) Nhung, trong truang hop nay, n h k lai

chuyen cu, duai mot dang c6 phan mai, chinh la nhkm to cho dam

han cai ma toi mu6n goi la n^n "dan chu lang - xa"

Sau day la may nhan xet ma dki

331

1 Qua trinh tu huu hoa ruong dSt cong 6- B^c Bo dien ra

qua cliam chap

Cu bam vao su viSt cu, thi dlhu cu the biet dugc truac tien,

ma CO lien quan ddn qua trinh vira noi, la sir kien nay: trong thg ky

XII, duai trieu Ly, cac vua Than Tong va Anh Tong da bon Ian

xuong chieu, nham giai quyet cac cuoc tranh chap ruong dat tu,

hay dua ra mot the thuc quy dinh viec mua ban ruong dat giua tu

nhan va tu nhan(4) Qua cac the ky sau, con mot so su kien khac

cung CO lien quan den day(5) Nhung phai cho den giua the ky

XVIII thi mai c6 mot chinh quy^n dku tien chii truong danh thue

ca vao ruong d4t tu: chinh quyen ciia chua Trinh(6) Va den dau

thS ky sau (the ky XIX), qua nhimg dia ba Gia Long con sot lai

den nay, thi phan Ion ruong dat ciia da so xa Viet a Bac Bo, dac

biet tren tam giac chau song Hong da la ruong dat tu Thuc ra, bay

gia ruong dat cong dau da mat han: van de nay chi dugc hoan toan

giai quyet dan duai thai ciia chung ta, qua cuoc cai each ruong dal

(1953 -56)(7)

Neu ta vu doan chon the ky XII lam moc dau va dau the ky

XIX lam moc cuoi cho qua trinh tu hiru hoa ruong dat cong a Bac

Bo(8), thi phai noi rang qua trinh ay da dien ra mot each qua u

cham chap: han sau the ky Trong truong hgfp nuac Anh chang

han, hau het dat trong trot da tu cong bien thanh tu trong vong c6

mot the ky Tat nhien, a day eo sue xiic tac manh cua timg lap tu

san Anh mai hinh thanh nhung da boat dong ngoai thuang Dieu

kien do hoan toan vang mat a nuac ta trong suot ban sau the ky

noi tren Theo toi, c6 the xem day la nguyen nhan chinh khien cho

qua trinh tu hiju hoa ruong dat cong a Bac Bo dien ra theo mot toe

do cham chap den the

2 Hien tu-ong phan hoa giai cap hien len qua nhat nhoa

Co the nghi rang day chi la he qua ciia dieu vua noi qua nhan

xet thu nhat Dien dat cho ngan gon tinh hinh kinh te - xa hoi cua

332

nong thon Viet a BSc Bp ngay truac Cach mang thang Tarn, t6t

nhk la bang mot vai con s6 dugc so kk qua Cai each ruong dat:

So lieu thu du-o'c tai 3653 xa 6" mien B5c Bi chii

Viet Nam(9)

Cac thanh phan Ty le (%) Binh quan

xa hp! khac nhau chiem huu nhan khau

ruong dat (tinh theo (so vol t6ng met

dien ti'ch vuong) canh tac)

* Dja chii 24,5% 10,083 Theo nhitng s6 lieu

khac thu dugc tai 68

xa, thi 86% so ho

dja chu nkm m6i ho

trong tay tir dual 5

* Phu nong 7,1 6,393 mau den 20 mlu dAt

* Trung nong 29,0 1,372 ruong tu

* Ban nong 10,0 0,431 Kinh nghiem rut ra

dugc qua cuoc Cai

* Co nong 1,1 0,124 each rugng dat cho

* Cac thanh phan xa 5,3 thay rang da so hp

don dien va giao hpi) hp trong tay tir vai

* Ruong dat cong (va 23,0 sao den 1 mau dat

Tir cac s6 lieu tren, it nhk c6 the Igc ra ha'' di^u, noi cho

dung ban la hai mat khac nhau cua mot hien tugng chung:

- Truac Cach mang thang Tarn, da s6 ho nong dan trong hku fuH lang Viet a Bic Bg da thuc su lam chii ruong dSt Cac hp dja chii, nghia la thuoe thanh phhn hoc lot, da danh! Cac hg trung

nong, v6n ca ban khong boc lot ai nhung bi ai boc lot, cung vay

333

DSn nhOng ho ban nong, tuc nhung ho bi boc lot, cung c6 ruong

d i t t u (xem lai cac s6 lieu tren) Co diku dk t u cua ban nong qua it

(moi ho chi nSm t u vai sao d&n mot m l u ) , nen tung ho, ngoai vice

true canh ruong dat t u cua minh (va hucmg toan bo kk qua lao

dong iy) con phai chiu bi boc lot: ITnh canh cua nhung nguofi thua

dien tich, thuomg la dia chu, va nop to cho ho (nop nua tong so thu

hoach) N h u vay, hku hk moi hp trong lang, dii boc Ipt hay bi boc

Ipt, d8u la chii ruong ddt( 11)

- Dm vay, trong nong thon Viet a Bic Bo truac Cach mang

thang Tam, khong miy ai nSm duac trong tay mot dien tich t u huu

tuang d6i lom: tuyet dai da s6 ho dia chii (86%) c6 nhiSu nhat la

m6i ho 20 mau (chua dky bay hecta) Ciing thai, tinh hinh a Nam

Bo khac h5n thS, ma nguyen nhan chinh, theo toi la chinh sach cua

cac chua N g u y i n trong qua trinh idn chiSm mi6n dk nay la Nam

Bo (tir giua the ky X V I I dkn giua th6 ky X V I I I ) ( 1 2 ) Tk nhien,

con phai cha tai lieu va s6 lieu cua cac nha nghien cuu lam viec tai

ch6 D u sao, c6 t h i noi ngay mot diku: truac Cach mang thang

Tam, hien tugng phan hoa giai c4p nong thon Nam Bo, dac biet a

mihn Tay, da n6i len ranh ranh Bky gia, dien tich t u huu cua mot

dihn chu vua phai th6i(13), a vung nay la tinh Long A n , cung tren

dual 100 hecta (300 mSu B k Bo)(14) Con phan Ion nhung nguai

ITnh canh ciia dihn chu, nghTa la dai da s6 nong dan, lai khong

mdnh ddt cdm dui, (nSu c6 Xhh dung lai a day each noi do cua

nguai nong dan BSc Bo)* Trong khi iy, n h u ta da h\k, dien tich

t u hiju cua tuyet dai da s6 ho dia chu ciang thai a BSc Bp chi bien

dong chua dky 5 m l u d8n 20 mSu (chua dky 2 hecta d6n chua d^y

7 hecta), con bin nong, thanh phAn bi boc lot, cung c6 m6i ho it

nhat vai sao ruong d4t t u , chinh vi the, vi hi?n tugng kk tren, vai

hai mat khac nhau ciia no, ma toi mu6n goi moi ho t u huu a nong

thon BSc Bo truac Cach mang thang Tam, t u bin nong qua trung

nong, len dia chu, la nhiing ho tieu nong t u huu

334

N h u n g tieu nong t u huu, vai m6i ho chut it ruong dk t u ,

s6ng cung nhau trong mot lang, nhung tung ho lai deo du6i mot than phan rieng Thai gian ciia nguai nong dan la mot vong tron

khep k i n cu dhu dkn quay, bk xuan - ha - thu - dong lai xuan - ha

- thu - dong Trong vong quay t u i n t u va t r i nai do, tung ho

Xxh\x nong t u huu c6 tuang lai rieng cua minh, mot tuang lai

thuong a trong thd khong d6ng nhat duac, tham chi mau t h u i n vai con duong phat t r i l n ciia ho khac, du chi v i dien tich h i m han ciia rupng d i t lang(15) Chinh v i t h ^ ma cac ho tigu nong t u huu cung lang, trong quan he qua lai vai nhau, dSu chdp nhan mot

ling x i i hai mat: b^ ngoai thi xai lai, nhung ben trong lai luon phong ngua s i n , k h i c i n thi moc may nhau, bat di\x xay ra xung dpt lai gam ge nhau ra mat Tuy nhien, diy cung lai la mot tinh

t h i da gop cong din d l nay sinh ra ca tinh dam net ciia tung nguai Viet a nong thon BSc Bp c6 truySn, ma dkn nay ta v i n con

cam nhan dupe qua ca dao, l a i hat, ca qua tha nom ciia N g u y i n

D u , Cao Ba Quat

Truac mot b i l n nong dan dac biet nhu t h i , vai moi hp mot

so rupng dk va mot than phan biet lap, vai m6i nguai mot nhan thiic hep hoi nhung dam da v l cai toi ciia minh, ca cixx t6 chuc cua

lang xa(16) Viet co truyen a BSc Bp, n l u mu6n van hanh tren sir dong tinh tuang doi ciia mpi nguai, phai vira lam tron trach nhiem

do bp may nha nuac ben tren giao pho, dong thai lai phai dap ling mot s6 nhu cau cua nguai t i l u nong t u hiJu Khong tinh d i n cac trach nhiem tir tren ap xu6ng, chi n h l m vao nhung nhu c i u vira noi ciia nong dan, c6 t h i k l lai rat vSn tat nhu sau:

- N h u cau quan he h u y l t thong: do la nhiem vu ciia cac

hQ{\l)

- N h u cau Cling c6 quan he lang xom lang gieng: do la nhu

cau ciia cac ngo, x6m( 18) Ta se con tra lai van d l nay

335

- N h u cau tao mot the binh dang, du chi ve hinh thuc, giua

moi tieu nong t u hiiu cung lang - xa: do la nhiem vu ciia cac gidp,

to chuc ma each sap xep nguai dua thuan tren lua tuoi ciia nhung

thanh vien( 19) Ta cung se con quay lai cau chuyen nay, voi nhi^u

chi ti^t hon

- Va cuoi cung, nhung nhu cau rieng cua timg cac nhan: do

la nhiem vu ciia cac phe, ma toi tam xem la nhimg cau lac bo, qua

do ban be than t u nguyen hop nhau de che chen va ban viec lang ~

viec nif&c; ciia cac phuang, trong do nhOng nguai ciing ngh6

(ngoai nghe nong) tap hop lai, chu yeu vi muc dich tucmg trg; va

cac hoi, nhiJng to chuc vui chai t u nguyen, du la hoat dong hat

cheo hay hoc vo(20) Can thay ro mot dieu: Trong ca cau to chuc

cua lang - xa Viet c6 truyen a Trung Bo, tinh t u Deo Ngang tra

vao(21), va a Nam Bo, ta gap lai mot so ten goi da gap a Bac Bo:

ho, xom, giap Nhung ngoai t r u truang hop cua to chuc ho ra, con

thi C l i n g ten khong nhat thiet la cimg noi dung

- Lang - xa a mien Trung cung dugc chia thanh nhi6u xom,

nhung to chuc xom a day chi la mot phan cap ve hanh chinh ciia

xa: T r i i m xom, trong truong hop nay, la trg thu cua cac ly truang

dac biet trong cong viec thu thue, ma ly truang, nhu ai nay deu

biet, la nguai cam dau bp may hanh chinh a cap xa Ciing vay, ap

va truang ap a Nam Bg Trong khi do, ngo va xom o BSc Bg lai

khong lien quan gi den cong viec hanh chinh (ngoai t r u cac cugc

cai each ciia Phap vao nhung nam 20 ciia the ky nay) C) day, dia

vuc ciia khu cu t n i lang - xa dugc phan thanh nhieu xom, trong

mot so truang hgp moi xom lai bao gom mot s6 ngo Truac nhijng

cai each vua noi tren ciia Phap, truang ngo va truang xom khong

phai la nhung chuc danh hanh chinh, khong true t i l p lien quan den

ly truang va bg may hanh chinh do ong cam dau Trai lai cac ehii

hg chia phien nhau, moi nguai mot nam, de quan ly to chiic mgi

hg cung cu t n i trong mgt ngo, mot xom (cac to chiic ay cung dugc

336^

ggi l3 " S O xom) N g i dung sinh hoat cila tung ngo hay x o m la

gop ti^n dh dSu ky eiing tho than ngo, tho th§n xom, va cung nhau

an u6ng khi da ciing xong Con muc dich c6 the Igc ra t u day (tu

viec tha thdn dat ciia ngo, cua xom) la thuong xuyen ciing c6 quan

he lang giSng, tuc moi day gan bo vai nhau mgt so hg v6n quen bi^t nhau nhiSu, vi da nhieu dai cong cu tren mgt manh dSt nho

- Toi chua nghe noi eo to chuc giap a nong thon Nam Bg Con tren dat mien Trung (mgt Ian nua, lai tir Deo Ngang tra vao), dac biet a Thua Thien ngay nay, thinh thoang ta lai gap, qua diSu tra h6i c6, mgt xa dugc phan thanh nhieu giap Nhung, neu nhu t6 chuc giap a lang - xa Bac Bg khong c6 dia vuc va chang lien quan

gi mky d§n bg may hanh chinh, thi giap 6f Thua Thien c6 dia vuc

r5 rang, va chi la mgt phan the ciia xa: nam trong lang xa, m o i xa

bao gom hai - ba xom, va trum gidp chi la t r g thii ciia ly truang

Luu y rang ngay tren dat Bac Bg, tai mgt xa ven bien ma c u dan thudn song bang ngu nghiep, giap lai y het nhu to chuc cung ten a Thua Thien: ciing la mgt phan the cua xa, cung c6 dia vuc ChiJ giap, vao mgt thai xa xua, von chi la mgt to chiie hanh chinh a cap thap(22), ma da la to ehiic hanh chinh thi phai c6 dia vuc Co the nga rang khi cap hanh chinh noi tren khong eon nila, chij giap dan dan dugc sii dung de chi mgt to chiic khac han: khong dia vuc, khong chiu phu thuge vao bg may hanh chinh Dieu con lai la cho

den nay toi chua gap t6 chuc ky a dau khac trong cac vung cu t n i

ciia nguai Viet ngoai nong thon Bac B g c6 truyen

T r a lai vai mgi to chuc da ke tren (ngo va xom, hg, giap, phe, hgi, phuang), ma hau het (ngoai trir hg) chi eo mat trong lang

- xa Viet c6 truyen d BSc Bg, ta t h i y chiing pho ra it nhi^u cung hai net chung trong each van hanh:

- Truac h i t , tung t6 chiic, v i deo du6i mgt muc dich rieng

lien CO sinh hoat rieng ciia minh, khong lien quan gi den to chuc

khac Giap chSng han, khong chi phoi ma cung khong phu thugc

337

vao ng5, xom, ho, phe, hoi, hay phuong Ngay ca ngo va xom, tuy

la hai t6 chuc theo du6i mot muc dich chung (ciing c6 quan he

lang gieng), du d nhung cap khac nhau (vi xom to hom ve mat dia

vuc, moi xom gom c6 mot so ngo) nhung khong vi vay ma tung

ngo phu thuoc vao mot xom Nguyen tac tap trung, von la nguyen

tac chi phoi each van hanh ciia bo may nha nuac a ta qua moi thai,

khong CO cho dung a day;

- Mpt net chung nua la ca quan hanh chinh a cap xa h4u

khong nhiing tay vao sinh hoat cac to chuc dang ban Khong c6 gi

kho hieu lam Tung ca nhan nam giai song trong lang - xa, ma da

den tuoi thanh nien, la thanh vien chinh thuc cua mot ho, mot ngo,

mot xom, mot giap va n6u c6 nhu cau thi c6 the vao mot phe, mot

hoi hay mot phuong Bay to chuc ca thay, nhung c6 the noi a dau

cung chi CO bay nhieu con nguai cu the day thoi Muon rang buoc

timg ca nhan vao mot nSp s6ng chung, lang - xa nao ciing c6 rieng

cho minh mot huomg uac, van ban quy dinh mot so nhiem vu va

dieu cam doan ma moi dan trong lang phai tuan thii, ciing nhu

trong truang hop khen thuang hay trung phat doi vai tung nguai

CO cong hay pham toi Co the tam xem vSn ban ay la dau tich cua

tap quan phap (tuc phap luat bat nguon tir tap quan)(23) von van

hanh trong nhieu cong dong song dual the che cong xa nong thon,

tham chi sau do it nhieu Du sao, truac mot ca nhan dang thuong

hay phai phat, bp may hanh chinh a cap xa phoi hop vai mot so

cac cu CO uy tin trong lang - xa, dii ho dung trong hay ngoai bo

may vira n6i(24), de thi hanh nhung dieu khoan trong hucmg uac

quy djnh, hoan toan khong da dong gi den ho, ngo, xom, giap, phe,

hoi ma duang su la thanh vien

Cu the, cac to chuc phi hanh chinh Sy cu deu deu van hanh

mot each doc lap, khong lien quan gi den nhau, da danh, ma c6 the

noi ngoai vong cuang toa ciia chinh quyen cap xa Nhin vao day,

nhat la vao su thieu vang cua chung (mot Ian niia, ngoai trir to

Rieng bo may thuan hanh chinh a cap xa cung ggi nen hai nhan xet c6 phan nguac chieu nhau:

1 Mo hinh tiep thu tir cong xa nong th6n(25)

Ve mat hinh thuc, chi ve mat hinh thuc thoi, no lai lap lai mo hinh cua bo may quan ly lang trong the che cong xa nong thon xua Qua tung toe nguai, tir chau Phi d8n chau A, chau Dai Duang, chau My, bo may quan ly ay bien dong rat nhieu v^ chi tiet Nhung, dii a dau, thi I5i cot cua no lai kha thong nhat, va c6 the duac mo hinh hoa bang hinh ve ba hinh tron dong tam:

- Vong nho trung tam

(I) la til truang lang (hay

truang lang thi ciing the),

nguai cam dau cac ho trong lang thi hanh nhiJng quyet dinh cua cac bo lao

- Vong tron a giira (II)

la tap t h i cac bo lao (hay

cac gia lang, nhu mot so cac nha van chuyen viet ve Tay Nguyen thuang goi), bo phan g6m nhung nguai dan ong da dat den mot tuoi gi^ nhat dinh (tiiy tap quan cua timg toe nguai), tire nhung nguai duac toan

339

cpng d6ng xem la giau kinh nghiem nhkt vd san xuit va xa hoi

(tren bdicanh mot cuoc song nong nghiep lac hau, hen the nira,

ngung dong) Con nhiem vu ciia tap the nay la de ra nhOmg chinh

sach va bien phap (neu c6 the diing 6 day nhiing danh tCr hien dai

nhu thI), ma truong lang phai ciing dan lang thirc hien

- Vong Ion d ngoai ciing (III) la cuoc hop ciia dan lang

(thuong dugc dai dien boi cac chu ho), qua do truong lang dem

cung each thi hanh ra xin y kien cua cac gia lang, va neu can thi

xin y kidn cua moi ngudi c6 mat ve nhung van de gay can ma

chinh cac gia lang cung khong dam quyet dinh

Tur mo hinh pho bien do, cai noi bat len tren het la tinh dan

chu rong rai toat ra tir each quan ly lang trong the che cong xa

nong thon

Nhung d day, dieu khien ta ngac nhien la duoi sue nang ciia

mot nha nude trung uong tap quyen chu yeu van hanh bang bao

lire, bo may hanh chinh cap co so (cap xa) trong nong thon c6

truyen Viet a Bac Bo van lap lai, dii chi tren hinh thuc, mo hinh ba

vong tron dong tam vira trinh bay:

- Vong tron nho d trung tam (I) la bo phan ly dich do ly

truong cam dau, ma nhiem vu chinh la thi hanh, doi vdi timg ho va

tung ngudi dan trong xa no quan, moi lenh tu trieu dinh ben tren

ap xuong (thong qua cac cap quan lai trung gian)

- Vong tron d giCra (II) la hoi dong ky muc (hay ky dich),

thudng gom nhirng ngudi cd dien san, cd phdm ham (nhimg tudc

vi do trilu dinh ban cap, hay do xa ban cho nhimg ngudi sEn tiSn)

it nhat Cling tren ly thuyet, hoi dong nay cd trach nhiem gdp y kien

cho ly trudng va cac ly dich khac, de ho hoan thanh lenh tren

- Vong Idn d ngoai ciing (III) la cuoc hop dan hang xa: sau

khi nghe y kien cua hoi dong ky muc, ly dich trieu tap moi chu ho

trong xa ra dinh, de phd bien lenh tren, va each thi hanh lenh

340

2 Sir bat lye cua mo hinh ay

Cd di^u la mo hinh ba vong tron dong tam vira trinh bay, vdn dong lai tir thdi xa xua, khdng con phat huy duoc ch§t dan chii ciia cong xa nong thon niJa:

- Trudc het vi lang Viet cd truyen d BSc Bo, tir lau rdi, tir khi thoat khoi nghin nam Bac thude, da dan dan bi hiit ngay cang chat vao bd may cai tri cua mot nha nude co ban dugc xay dung theo mau trung uong tap quyen kieu Trung Hoa Va den cudi Le

- dau Nguyen, thi nhiem vu chu yeu cua co quan hanh chinh cip

xa chi con la thi hanh cac menh lenh trieu dinh, dugc cu thS hda

qua cac trdt (hay chi thi, neu ndi nhu ngay nay) ciia cac cap quan

(hip nhk Trong khi do, timg lang con sdng trong t h i chS cong

xa nong thon (nhu lang cua mot sd tdc Thugng d Tay Nguyen, vao thdi chua xa) lai doc lap, it nhat ciing tu tri doi vdi moi lang khac, do do bd may quan lang thuan cham lo nhumg viec rieng ciia lang minh, khong phai quy chieu vao menh lenh cua mot cap nao cao hon lang: viec kinh te (vi nhu hang nam chia lai dat canh tac cho timg hd); dao ly (trimg phat cac hanh dong vi pham tap quan phap); xa hoi (giai quyet mau thuan giiia cac hd ciing lang); ton giao (tien hanh cac nghi le cong ddng); ngoai giao (quyet dinh gay chien hay lien minh vdi cac lang khac ) Tom lai, moi lang sdng trong the che cong xa nong thon la mot nude rieng, dii

cho chk do thu ITnh Idn bao triim len nhilu lang cd the da xuat

hien(26) Con timg lang Viet cd truyen d Bac Bo, ciing nhu d Trung Bd va Nam Bd, chi la phan the ciia mot nude gdm hang

nghin, hang van lang, va bd may hanh chinh d cap thip nhat, ckp

xa, phai phu thude, cd the ndi la true tilp, vao bd may nha nude dugc ap dat len moi lang

- Ben canh ihkn thai chung do cua lang - xa Viet khSp ba

lien, CO quan hanh chinh cua xa Viet cd truyen d BSc Bo lai phd

ra mot dac diem rieng, ma cd le ta khd long gap lai d Trung Bo va

Nam B6: bo may duac mo hinh bang ba vong tron dong tam, trong

mot s6 truong hop, ke ca thi hanh lenh cua nha nuac ben tren, c6

liic chi con van hanh mot each tugmg trung nua thoi Ly do eiia

hien tuong do, kk ra, cGng ro GiO-a mot bien tieu nong tu hiru, vai

m6i nguai mot eai toi biet lap, hoi dong ky muc, von bao g6m

nhung ca nhan eo uy the nhat trong dam tieu nong noi tren (vi s6

d\kn san, c6 pham ham, c6 mom - c6 mep), khong dii ca so de boat

dong mot each tuomg doi khach quan vi quyen Igi chung cua toan

dan, nhu tap the cac gia lang: cac cuoc hop cua hoi dong, nhat la

khi phai ban lam sao thu cho dii so thue tir tren ap xuong, thuong

la nhilng buoi cai va khong dut, qua do timg nguai vien du ca de

CO day qua cac ho khac mot phan ganh nang se de len ho minh, do

do hoi hop it khi di den nhiing ket luan dut khoat Con buoi sinh

boat cua dan hang xa, thi nhiing tay c6 quyen an - quyen noi, hay

CO mom - CO mep, lai tiep tuc, truac mot so nguai dong ban, cac

cuoc cai va dien ra ben trong hoi dong ky muc Trong khi do dan

den (g6m nhung nguai kem uy the nhat, vi ngheo ma khong c6

pham ham) chi biet lang nghe, c6 the noi len dieu gi de tu bao ve

thi cung thua gui cho phai phep Gang the, khi moi chii ho, dai

dien cho toan xa, hoi hop ngoai dinh, du de nghe lenh tren, hay de

ban mot viec nao khac c6 lien quan den sinh boat cong dong (to

chuc te le, chang ban): trong truong hop do, ai nay deu phai ngoi

theo thu bac tren dual r5 rang, timg thu bac phu thuoc vao

hgng{Tl) cua timg nguai, dieu can nhan manh a day la tinh v6

hieu (tuang doi thoi) cua bo may hanh chinh cap ca sa trong nong

thon Viet "c6 truydn" a BSc Bo Hien tugng ay dau c6 gi la a xmhn

Bac, mot xa hoi tieu nong tu huu, nhung la chuyen hiem thSy a

Trung Bo, mien dat tren do ruong dat cong con chiem uu the mai

den gan day, va a Nam Bo, noi dau tien tren dat nuac ta da chung

kiln viec xa hoi phan boa thanh giai cAp ranh ranh Tdt nhien, nhu

da CO dip noi roi, con phai cha y kien cua nhung nha nghien cuu

lam viec tai cho

Tom lai, sau nhieu the ky tu hCru boa ruong dki va phan boa

giai cip, nhiSu to chuc ciia lang Viet c6 truyen a BSc Bo vin giu lai, cho ca quan hanh chinh nam trong long no, mo thuc ba vong

I tron d6ng tam cua bo may quan lang trong the ch6 cong xa a nong

thon Go the tim nguyen nhan cua sir ton dong nay trong tinh trang khong triet de ciia cuoc phan boa vira noi Mat khac, cheo ch6ng giua v6 van mau thuan nho, thuong thi ngam ngam nhung cung nhiSu khi bot phat, giua nhung ho tieu nong tu hCm bi buoc chat

mSi ho vao mot than phan rieng, bo may hanh chinh ky, ma mo

thuc to chuc chi thich hop vai quan he chii y l u la binh dSng giua

nhung con nguai song trong che do cong huu cua the chi cong xa

nong thon, nhieu khi de 16 ra noi bat lire ciia minh, c6 truong hop khong van hanh dugc niJa, ke ca luc bi dat trong tinh the phai dap ung ngay nhung doi hoi cua nha nuac tren cao

Den day, hien len mot cau hoi thuc bach: bing each nao bo may hanh chinh quan xa Viet c6 truyen a Bac Bo vugt len la chin

da trinh bay, de thuong xuyen lam tron nhiem vu doi vai nha nuac trung uang tap quyen ma no la cap co so a nong thon?

Lai dap tu dien da: bang each sir dung to chiic giap (da noi den qua mot phan tren) Ma giap lai la dau tich kha ro net cua mot

to chuc von van hanh trong sinh boat cong dong lang thuoc the che

cong xa nong thon, cai ma dan toe hoc uac goi la to chicc cac lap

tuoi (organisaion des classes d' age) Muon thoat khoi nhung han

che cua mot to chuc da loi thai, ma lai thoat bang dau tich cua chinh CO cau ay ke ciang la! Ghinh vi vay ma truac khi dong den

giai phap tuong chung day mau thuan do, khong the khong di vao

to chuc vua neu len

Tir nhieu tgc a chau Phi, qua chau A den chau Dai Duong roi chau My, nhung chii yeu la a chau Phi den, to chuc ay con c6 mat each day chua lau, nen dugc cac nha dan tgc hoc ghi chep kha ky

Noi chung, no gom lai mgi thanh vien nam giai cua mot lang, tir

bu6i sa sinh cho dSn liic chk Trong mgt s6 truong hgp, nu giai

* 343

cung CO mat, nhung nam va nu tap hop lai thanh hai t6 chuc rieng,

m6i ben d^u c6 nhiing quy tSc khac phu hop voi gioi tinh cua

minh Ngoai trir nhieu di biet nho giua cac toe nguai, c6 thS loc ra,

tu to chuc cac lap tuoi noi chung, mot nguyen tac van hanh d6ng

nh4t, ma nguai trinh bay xin nhic lai thanh may diem tach nhau,

cho no ro:

- Dai cua moi thanh vien, tu buoi so sinh cho den liic chit,

duac phan thanh nhieu chang duang, ma dan toe hoc uac goi la

nhirng lap tuoi (hay lira tuoi cung dugc, cho hop vai tieng ta)

- Tir mot lua tuoi thap cho den cao han tiep ngay sau, tung

con nguai dugc mgi nguai trgng han, nhung cilng chiu trach

nhiem cao han truac cgng dong Viec chuyen t u lua tuoi nay len

lua tuoi kia dugc danh dau bang nghi le, ma dan tgc hgc udc goi la

cac le chuyen tiep (rites de passage) Trong so cac 16 do, quan

trgng nhat thuang la le chuyen nguai da den tuoi thanh nien, c6

the tam noi la, t u cuang vj du bi len chinh thuc: c6 truang hgp no

bao gom ca mot loat nhiJng thu thach cam go c6 the gay chet choc

cho nguai thu le

- Lua tuoi cao nhat, tuc dugc trgng vgng nh4t, la lua nhirng

nguai ma tap quan cua cgng dong xem la da den tuoi gia Day

Cling la lua nhung nguai ganh trach nhiem cao nhat; c6 chan trong

tap the cac gia lang, de ban bac va quyet dinh mgi viec quan trgng

ciia cgng dong, ma truang lang phai cung dan lang thuc hien Nhu

vay, to chuc cac lua tuoi, du van hanh ngoai cac hoat dong cua bg

may quan ly lang, v i n lien quan chat che dSn su hinh thanh cua bg

may ay(28)

To chuc giap trong long tung xa Viet c6 truyen a B4C Bg lap

lai gan y nguyen tung diem ke tren, tuy a miic nhat han

- Dai cua nhiJTig thanh vien nam giai trong cac giap thugc

mot xa cQng dugc chia thanh nhiSu lua tu6i, cu the la ba lira: tir luc

mai sinh ra dai cho den tuoi 18, ma ta c6 thS tam ggi la lira tu6i vi

344

thanh vien; tir 18 den 50 tuoi, lua nhirng thanh vien chi'nh thirc cua

giap, ma nguai ta ggi la dinh, tir 50 tuoi tra len, lira tu6i gia, tuc cac bo, cac lao, hay cac cu

- Lom len trong long giap tir nam nay qua nam khac, timg

nguai ngay cang dugc cgng d6ng vj nk han, ma dugc trgng nhk la

nhirng ai da ngoi tren chieu cac cu Chuyen tir lua tuoi thSp len lira

tu6i cao hom, cung phai thong qua nghi le {len dinh, len lao), tuy

dan gian hom nhieu so vai cac 16 tuomg tu trong t6 chuc thuc thu

- Cac cu la nhirng nguai dugc trgng vgng nhat, nhu vira noi, cho nen, ngoai chieu rieng danh cho hg trong cac dip hgp giap

(thuang d6 an uong), truang giap hay giap truang, cnng ggi la cai

giap hay cdu duang{29), con phai "trinh cac cu" mgi viec quan

trgng trong sinh hoat ngi bg cua giap, truac khi dem ra ban rgng truac cac thanh vien, cho dii day c6 khi chi la hinh thuc(30)

Phan cugc dai thanh nhieu chang duang, cang chuy6n qua cac chang sau con nguai cang dugc tap th6 vi n6, do la mot bieu hien cua lao quy6n (gerontocratie), dac thu cua hau het mgi xa hgi

bi cam chan trong mot nen kinh te ngung dgng Nhung dong thai

no cung noi len th6 binh dang giira cac thanh vien trong cgng dong con a lua tuoi thap, A phai nghe lai day do cua nguai gia, trong so

do CO cu B, chang han; nhung A lai biet rang, khi con tre nhu minh

hien nay, B cung timg nhat nhat nghe lai cac cu cao ni6n thai ay,

va mot ngay kia, khi ban than minh da d6n tuoi B gia day, thi lai minh noi ra cung se dugc lua tre tuan thu(31) The binh dang do, ciing vai lao quyen an dang truac no, hoan toan phii hgp vai quy6n cong hiru ve dat trong trgt, n6n tang cua mgi lang con song trong th6 che cong xa a nong thon

Nhung lang xa Viet c6 truy6n a Bac Bg, von da tra thanh mot bi6n ti6u nong tu hiju, v l n giir lai th6 binh dSng ay trong to chuc giap! Vang vgng tir mot qua khir xa xoi, nhung chua chim

h i n trong quen lang? Co th6 l i m , hhk la khi qua trinh tu hiru hoa

'?45

rupng dat cong da d i l n ra theo mot toe do qua cham, va sir phan

hoa giai cip, kit qua cua qua trinh ay, lai qua nhat nhoa Du sao

cac giap trong lang - xa, tuy co ban con giir dugc each van hanh

cua t6 chuc cac lua tu6i, ma v i n d6 16 ra mot so khac biet, so vai

t6 chuc tren Chinh v i thS toi xem giap chi con la dku tich cua t6

chuc 4y nua thoi Sau day la nhung khac biet chinh:

- D6i v6i timg nguai \kn lugt trai qua nam thang va cac lua

tu6i trong giap, long vi n^ ngay cang cao cua tap the chi chii yeu

dugc bi6u hien trong sinh hoat hang giap Gan nhu dau in tugng

trung, the thoi Ben ngoai giap, trong cugc song hang ngay rgng

Ion hem giua lang - xa, dia vi cua timg nguai, timg ho, dugc quy

dinh bai nhung tieu chuSn khac, phu hgp hom vai mot tap thk

nhOmg tiku nong tu hiJu v6n bi dat tir lau dual sue kh6ng che cua

mot nha nuac trung uang tap quyen: do la mue giau c6 (ma bieu

hien chinh la dien tich rugng dat tu hiiu cua timg ho), pham ham

(do Nha nuac ban ckp), chuc vu trong lang - xa (thucmg gkn vai

p h i m ham) Va trum len cac tieu chuan 4y la hang quy cho tung

nguai, ma biSu hien th4y ro nhk la ch6 ng6i djnh cho tung hang,

m6i khi hgp dan lang xa ngoai dinh

- Cac cu rk dugc trgng vgng trong sinh hoat hang giap

Nhung nSu nhu nguofi da dSn tu6i gia (trong long to chuc cac lua

tu6i) duang nhien phai eo chan trong tap thk cac gia lang (thuoc t6

chuc quan ly lang cua the che eong xa nong thon), thi, trai lai,

khong phai nguai nao da len lao (trong long giap) ciing d6ng thai

la uy vien cua Hoi ddng ky mue (thuge ea quan hanh chinh trong

nong thon Viet c6 truySn a BSe Bg) Noi mot each khac, giap Viet

khong lien quan dSn sir hinh thanh cua bg may hanh chinh a cap

xa, do do khong tac dgng dugc la bao len nhung quyet dinh cua bg

may ay

- Han thS niia, khac hSn cac gia lang, nguai vira len lao bi

tuae ngay mot quy^n Igi kinh t l v6n thiet than: tir Ian quan phan

cong dien - cong th6 t i l p sau, cu khong con dugc chia mot ddu

ruong cong, nhu cu timg dugc huomg tir thua mai len dinh cho d%n

hiku hien cung y do b k g hai chii ra lao? Ra noi day la ra khoi

viec lang - vice nuac, vi trir mot s6 nguai sSn uy th^ (do c6 dikn

san lom, eo pham ham, c6 m6m - c6 mep), con da so cac cu thuong giu thai do WW m c/ze to'

Mot to chuc xem chimg v6 hieu truac cac mau thuin lang mac, bg may hanh chinh a cap xa su dung no nhu the nao d l thoat

ra ngoai cac cugc eai va trong hgi dong ky muc va cugc hgp dan hang xa, hong lam tron kjp han cac nhiem vu (dae biet cac nhiem

vu thu thue) doi vai cac nha nuac ben tren Lai dap cung tir di6n da: mat dugc sir dung chinh la khong khi binh dSng ma giap tao ra dugc trong ngi bg cua no

Ta biet r6i, khong khi Sy hku bi vi6n lai trong khu sinh

hoat hang giap, khong toa dugc mSy ndi ra cugc s6ng hang ngay rgng Ian han cua lang - xa D i i sao, m6i khi giap hgp, thanh vien nao doi vai tirng nguai eo mat, ciing ung xir theo diing quy tac dan chu cua lao quyen, luon to y ton trong vj nao cao tu6i

han minh qua lai an tieng noi, ma khong tinh d^n dikn san, chuc

vu pham ham cua nguai ay Ta ciing biSt rang, khong khi dan chu do, mien chi la dac tinh sinh hoat hang giap, m i l n khong in

dau in cua no len cac t6 chuc khac, lai rat phu hop v o i tarn ly

chung cua mot xa hpi tiSu nong t u huu, trong do cac ca nhan

khac nhau lai khong qua xa each nhau ve dien san cung nhu vh

quySn lam nguai Noi mot each khac, truac lang - xa tung

nguai c6 thu trong quyen Igi cua ho minh, va tha a voi quygn

Igi cua hg khac; nhung d i n giap thi ai cung vui ve lam tron

nhiem vu, v i do la quy dinh tuoi tac, ai ai ciing phai bay long

ton trgng cua minh d6i voi ngudi cao tuoi han

Su dung dac thii vira noi, bg phan ly dich, ma nguai dung

dhu la ly truong, dua ra truoc cac giap nhiing van de dang be tac

Phai noi ngay rSng dua ra nhu the khong phai de roi ly dich nhat

nhk tuan theo quylt dinh ciia cac giap Ma dua v4n de ra, thoat

tien giua ly dich va cac cai giap, sau do truac mgi thanh vien ciia

timg giap, la nham lam cho ai nay, ke ca nhung ke truac do da chu

dgng gay cai va truac hoi dong ky muc hay cugc hgp dan hang xa,

CO diku kien ban bac lai trong khong khi em a hon cua giap Tat

nhien, khong phai v i vay ma cac mau thuan da cham dut dugc

Nhung ch4t binh ding va trgng lao cua sinh boat hang giap c6 kha

nang lam cho mgi nguai dan dan di den cho san siu(32) Ian nhau

(nhdt la trong truong hgp phan bo thue) Chac chan khong may ai

hoan toan vira long Dii sao cac cuoc hgp nay ciing tao ra dugc

mot thS thoa hiep nao day gitia cac chu hg trong xa Bay gia, ly

truong moi dua quyet dinh (c6 the da dugc chinh ly phan nao qua

y kien cua cac giap) ra truac dan hang xa, cho moi ho thi hanh

Sau khi da lam viec mot each mhm mong d i n t h i vai cac

giap, gia dat dugc su dong tinh cua da so cac nguoi trong lang

-xa d6i vai cac quyet dinh cuoi ciing roi, bg phan ly dich, neu can,

CO the ap dung mot so bien phap manh nham d6c thue tung ho

thue hien ve phan minh quyet dinh noi tren Trong truong hgp thu

thue chSng ban, ly truong c6 the cho troi su6t ngay a ngoai dinh

mot tay vira an noi bira bai truac dong nguai, nhim dga non

nhung hg dan dang chan chu, chua muon lam tron nhiem vu cua

1AQ

minh Noi dau xa, noi nhung hoi trong dai lien t i l p vang ca ngay

trong lang qua suot vu t h u l c6 t h i dugc xem la thu ap lire tinh thhn

d6i vai mgi hg

Nhung bien phap manh iy khong c6 gi la, bao lire, noi cho

cung, von dac trung cua mgi loai chinh quyin, nhdt la tu khi bg may hanh chinh a cap xa phai thi hanh menh lenh tu tren ap xu6ng ciia mot nha nuac trung uang tap quyln(33) D i l u dang luu y a day la ly dich khong tir cho phep minh dung bien phap manh d6i vai bat ky ai trong lang - xa, cang khong t h i d6i voi nhung nguai

CO dien san, c6 pham ham, chi it cung dugc nhilu nguai benh vuc:

CO troi ai do ngoai dinh de lam guang cho mgi nguai, thi ly truong cung nham vao mot dan den, da t h i lai tu c6 v6 than, khong hg hang, khong noi nuong tua Ngoai ra, tilng t r i n g d6 h6i khong diit, cung nhu thai do c6 khi gay gat cua ly dich trong nhung ngay die thue, thuang khong nham vao rieng ai, ma chi la b i l u hien chung chung cua quyIn lire dang van hanh, nghia la nhSm vao t i t

ca mgi nguai

Nhu vay, chinh quyen cap xa cua nguai Viet a Bac Bg c6 truyen dii la cap ca so cua mot nha nuac dua tren bao lire, v l n khong the dan thuan vien den chuyen chi, m6i khi no phai thi hanh lenh tir tren ap xuong Hoat dgng trong long mot xa hoi t i l u nong t u san com len v6 van mau thuan nho, thoat tien no phai tim

ra mot manh dat tren do cac hg c6 the tam thai thoa hiep vai nhau,

du chi den mot muc nao do thoi: khong khi binh dang trong sinh hoat hang giap, dua tren long ton trgng tuoi tac, cho no d i l u kien lam viec do Roi den khi phai diing chuyen che de ep mgi hoi thi hanh lenh tren bang hanh dgng cu t h i , no con phan biet ap lire chung chung ma no tao ra doi voi mgi hg va nhirng bien phap manh doi vai mot hai ca nhan Trong cong viec thu hai nay, no phai nhin truac nhin sau khi chgn d6i tugng, sao cho khong v i the

ma hoan toan lam xao dgng ca cai xa hoi tieu nong tu hiJu dat duoi quyen quan ly ciia no

349

Khong la rang, c6 cham ISm cung vao cu6i Le - dku Nguyin,

cac thanh vien ciia bo may ly dich a Bic Bo thuong la trung nong

lop tren: khong phai b i n nong, da danh, nhung cung khong mky

khi la dia chii, cang khong phai dia chu lan(34) D^n thoi Phap

thuoc, dieu do cang 16 ro, dac biet qua tai lieu thu duoc trong cuoc

Cai each ruong dat

Sau mot thai gian dau tranh vu trang khong ngot giiJa bon

tap doan chinh tri cua nua sau t h i ky X V I I I (Le, Trinh, N g u y i n ,

Tay San), den dau t h l ky X I X nha Nguyen thu dugc ca giang

son we mot m6i Tren moi miSn dk nuac da thong nhat, triSu

dai cu6i cung da ap dat mot bo may nha nuac gom tri^u dinh va

cac c4p quan lai tir cao dikm d6n thSp, cung mang tinh trung

uang tap quySn nhu nha nuac dual cac trieu truac, con chat han

la dang khac

Nhung tai ba miSn Bdc, Trung, Nam xa hoi nong thon cua

toe nguai Viet (toe chu thS dinh cu a nhijng vung dong bang), tu

trudc, da trai qua qua trinh phat t r i l n khac nhau, du cho bo may

nha nuac a ben tren chi la mot

Rieng ca c i u t6 chuc cua lang - xa Viet a Bac Bo c6 truydn

pho ra, qua d\hu tra hoi c6, mot s6 dac diem khong thSy c6 a mien

Trung va mi6n Nam Cac dac di6m ay da dugc trinh bay qua cac

phdn tren 6 day, trong lai ket, chi xin tom tat lai nhu sau:

- Thoat tien la sir t6n tai cua nhiSu t6 chuc phi chinh quyen

Nhijng t6 chuc iy van hanh ngoai vong cuang toa cua bo may

hanh chinh cap xa, m6i to chuc nham thoa man mot nhu cau tinh

cam hay kinh tS cua timg nguai tieu nong t u huu;

- Trong s6 cac t6 chuc vua noi, n6i bat len la giap, mot dau

tich cua mot t6 chuc cac lua tuoi thai cong xa nong thon xua, ma

tac dung la tao ra mot khong khi rat phu hop vai tarn ly tieu nong

tu huu, nhung khong Ian toa n6i khong gian hep ciia giap ra khong

350

gian rong Ion ciia lang - xa, vi du sao thi lang - xa Viet c6 truy^n

a Bac Bp cung la mot xa hoi bat dau phan hoa giai cap

- Mot dau tich khac niia: mo hinh ba vong tron ddng lam ciia

bo may quan ly lang trong the che cong xa nong thon, ma nguai di

dieu tra h6i c6 gap lai trong to chuc ciia bo may hanh chinh ckp xa

Mo hinh ay c6 the thoa man phdn nao, du chi tren hinh thuc, ihien huang ngong ve dan chu cua nguai tieu nong tu huu Nhung no lai van hanh tren bdi canh mot xa hoi nong thon da phan hoa, tuy con nhat nhoa, trong do n6i len, mot ben s6 it nguai c6 quySn an -quySn noi, va, ben kia mot da s6 bi dat vao phai an noi sao cho phai phep, hoac chi biet mu ni che tai V i khong con phu hop vai

mot xa hoi doi thay nhu thg, mo hinh kia c6 thk gay kho khan cho

bo may hanh chinh, khien sir van hanh cua bo may c6 khi vi no ma lam vao be tac

- Trong truang hop do, bo phan ly dich (trong bo may hanh

chinh) phai quay wk vai giap, Igi dung khong khi binh dang va

trgng lao trong sinh hoat hang giap, c6 tao ra mot the thoa hiep tam thai giua da so cac hg t i l u nong tu huu trong lang - xa Co dat den the thoa hiep ay, ly dich mai c6 th§ b i t dau thi hanh lenh tren bang cac bien phap cuang buc

- Truac v6 van mau thuan nho ciia mot b i l n t i l u nong tu huu, ma mu6n thi hanh lenh tren cho trot Igt va kip han, ly dich con phai can nhac timg bien phap cuang buc, ket hop thuc chat chuyen che vai hanh dgng kheo leo

Noi chung bo may hanh chinh ckp xa trong nong thon Viet

c6 truygn, du a Bac Bg, Trung Bg hay Nam Bg, chi la cai duoi a

ca sa ciia nha nuac trung uang tap quy§n: nhiem vu ciia no la bat dan que thi hanh lenh cua nha nuac, bang each dong tai san (dong

thue) va cong sue cua minh (di phu, di linh) Nhung tinh chit hku

nong tu hiru ciia xa hoi nong thon Bac Bg lai thugc bg may ay phai

can nhac ky khi thi hanh chuyen ch^ ma khong dky nhumg nguai

351

nong dan c6 ca tinh vao con duong phan loan Mat khac cung vi

nhu chu thoa man tam ly cua nguai tieu nong tu huxi ma lang - xa

Viet a Bic Bo con bao luu mot s6 dau tich dong lai tir thai quyen

binh dang giiia nguai va nguai con dugc bao dam

Tung ay vh thuc chk, khong phai la dan chu, hay chua phai

la dan chu, cung c6 thk noi la khong con dan chu nua, trong chimg

muc dem d6i chiSu lang - xa Viet c6 truygn a B k Bo vai lang

dual the chS cong xa nong thon Dii sao, timg iy cung tao ra dugc

mot mui vi dac biet cho each van hanh cua bp may khien nguai

nhin vao lai thoang nhan ra th^ d6i khang tiem tang giua lang - xa

ben dual va nha nuac trung uang tap quyen a ben tren Mui vi dac

biet do, toi goi la "dan chu lang - xa", miln dat b6n chu 4y vao

ngoac kep

* NhiJng tir va thanh ngCr nay khong ph6 biSn nua, nhung truac kia lai

thong dung 6 nong thon B&c Bo, khi xuSt hien \kn dku tien trong bai, dku dugc

in nghieng

Mot s6 nhung chii thich sau day dugc hoan thanh vai sir giiip da ciia d6ng

chi Nguyin Qu6c Tudn Xin hk long cam cm ban Tuan

1 Day la hien tugng ph6 biln it nhdt cung a Dong Nam A luc dja, trong d6

CO nuac ta Timg qu6c gia ra dai trong Uch sir mi^n nay d6u g6m nhi^u toe ngudri,

trong s6 d6 n6i bat len mpt Dinh cu trong khong gian rpng ciia c^c vung dong

bang sat hb hikn, toe nguai chu thk c6 ca nhanh chong phat triSn dan s6 va kinh

(thong qua nong nghiep trdng liia nuac trong khong gian rong), da thS lai sam ti8p

thu (bang duimg hikn) nhiSu y^u t6 ciia hai nen van minh Ian An DQ va Trung Hoa

Tren nhirng ihi manh do, tpc nguai d6 dong vai tro chinh (neu khong phai la duy

nhat) trong vice thanh lap qu6c gia, ma rpng dkn ranh giai quoc gia len cac viing

cao, cQng c6 va da dang hoa bp may nha nuac Trong hoan canh nhu v$y, van h6a

352

ciia tpc nguai chii the c6 kha nSng Ian toa vao n^p s6ng cua tpc it nguai, dac biet

-hir viSt va ngon ngir, trong khi kha nang nguac lai ro rang ySu kern han nhi^u O

wdc ta tpc chii thk la nguai Vi?t (hay Kinh)

2 C6 truygn noi day khong c6 nghia la c6, khong phai thupc cdc thai xa xua, ma chi nghTa la tir xua truySn lai, do do con g i i J duac mot s6 net c6 Lang

V i f t a Bac Bp, vao d^u theri Nguyen (khi nu6c ta chua bj Phip xam luac), tham

chi trong thai Phap thupc (truac Cach mang thdng Tarn nam 1945), van la lang

c6 t r u y i n " khong phai vi no giu nguyen ngoai dang va ca cdu ciia lang Viet dudi nhirng thdi c6 han, trai lai, la san phSm cua v6 van cai cich nho qua cac

trieu dai n6i ti^p nhau Nhung cac cai each i y , k^ ca trong theri Phap thupc chi

la nhirng bien phap dk thich irng vai tinh thg da it nhigu d6i mdi, van con dong lai mot so net (khong d l nhan ra ngay) cua nhiing ca chi truac nQ-a, kk ca trong

thdri ma lang Viet, hoac nhiSu hoac it, chua thoat khoi khung cua thk chd cong

Ldri ciia sir cQ khong n6i cho cu Ihk ring b6n chiSu chi nhJm vao rupng dk

tu Nhung npi dung dugc lai sir phan anh cung cho phep nguai dpc doin dugc rang rupng ddt dugc dh cap din la ciia tu nhan

5 Dai Viet sic ky toan thu, ban ky, quySn 5 - tap I I trong toan bp ban dich

cua Nxb Khoa hpc xa hpi, Ha Npi 1971, tr.26

Cang sach tren ban ky thuc luc, quy^n 10, tap I I I trong ban djch da dan 1972,tr.65-66 va 74

Van sach tren, ban ky thuc lye, quygn 12 tSp I I I trong ban djch da din,

tr.201 - 2 0 2

Qua thu tjch vira d i n , c6 the Ipc ra s6 it %\f ki^n sau day c6 lien quan mot

each true tiSp hay gian ti^p din hifn tugng rupng cong d4n d i n h'lin thanh

rupng tu

353

Vao giO-a th& ky X I I I (1254), dir6i theri vua Tran T h i n h Tong (tire Tran A n h

Tong, nguai m a dku triSu TrSn), nha nuac b i n ruong cong cho dan lam rupng t u ,

gia m6i dien (tire mau eua c^c thbi sau) la 5 quan tien Lai ghi khong noi ro rupng

cong d6 thupc dja hat nao, tong dien tich cua ehung la bao nhieu, nguai mua thupc

nhChig thanh phan, xa hpi nao, va nha nuae bdn rupng cong vi myc dich gi

Trong nira dSu thS ky X V , diing vao nam mai len ngoi (1428), Le Thai T6,

(tire Le L a i nguoi sing lap nen tri6u Le) ra lenh cho eac quan dja phuong sung

cong rupng dSt cua cac gia dinh da tuyet t u Qua nam sau (1429), nh^ nu6e lai ra

lenh xa nao c6 rupng d i t hoang thi cho ngubi xa khac khong c6 dat canh tdc din

cay cay Hai sy kien vira neu c6 ve di ngupc chieu: bien rupng tu thanh rupng cong

tro lai Theo toi, phai dat chung vao chinh sach chung cua Le Lai ngay sau khi cupc

chiSn tranh keo dai chong M i n h vira dirt: Phai phuc hoi san xuat

Vao cu6i thS ky X V , vua Le Thanh Tong cir mot so quan \ho h\i(mg Lam

Son (dat xuat p h i t cua nha Le), de k h i m xet dat cong a day, nham cap cho cac

cong than

6 Phan H u y Chii, Lich triiu hiin chuang loai chi, tap I I I trong toan bp ban

dich ciia N x b Sir hpc, Ha N p i , 1962, tr.57 - 59

Ngo Cao Lang, Ljch triiu tap ky tap I I trong toan bp ban djch ciia Nxb

Khoa hpc xa hpi Ha NOi, 1975 tr.4? 44, 156

Theo hai cuon tren, chiia Trjnh Cuang la nguai dau tien ra lenh x6a le m i l n

thue rupng t u (1723): tir day, ca rupng cong Ian rupng tu deu chiu thue dong loai

Nam nam sau (1728), van theo lenh cua vj chiia nay, thu^ d i n h vao rupng t u dupe

giam d i , so vdi thue ddnh vao rupng cong

7 Sau Cach mang thang Tian 1945, cy the hem la trong nhihig nam dSu ciia

cupc khang c h i l n ch6ng Phap, rupng dat cong cua nhieu lang - xa a Bac Bp da dupe

tam chia cho nhimg hp thieu dien tich canh tac Nhung cung tai nhieu lang - xa, chii

y^u trong cac viing bj quan dpi Phap chiem d6ng, chi'nh sach tren chua dupe thi hanh

Va phai chb din khi quan Phap khong con c6 mat a mi^n Bac Viet Nam nii-a, qua

cupc cai each rupng dat, thi rupng dat von la cua cong, ciing rupng dat thira ciia

nhimg hp thupc giai cap b6c Ipt, m6i dupe vTnh vien phan cho c&c hp ngheo —

3541

8 M p t mat, n^u nhu hai vua Ly h6i thi ky X I I da b6n ISn xu6ng chi^u nham giai quySt nhtrng cupc tranh chap rupng dat giira t u nhan va t u nhan, thi diku do

ham nghTa rang rupng dat tu da ra dai tru6c do roi Mat khdc, can cir vao dja ba Gia

Long dupe hoan thanh vao the ky X I X , thi hhy gia rupng tu da chiSm ty le Ian nhat trong dien tich canh tac timg lang - xa a Bac Bp, nhung rupng cong van con diy va chi mat han qua cupc Cai each rupng dk cua thoi ta N h u vay, lay thd ky X I I lam

mdc dau va dau the ky X I X lam moc cuoi cho toan bp qua trinh bien cong vi tu cua rupng dat a Bac Bp, dii sao, v l n la mpt lira chpn vu doan

9 Cac so lieu nay dupe diic lai tir hai bidu I , II ma toi da trinh bay trong: Ccr cdu to chirc tr.21, 26

10 Tai nhieu vimg nong thon 6 Bac Bp truac day, mpt so loai dupe menh

danh la ruong ban cong, ban tu Do chu yeu la ruong ho, tire rupng khong ciia rieng

ai, ma ciia chung cua mpt hp, nhung khong phai la rupng cong ciia lang Do con la

truang hap ruong hgu, loai rupng v6n la t u , ma ca nhan dem ciing vao chiia hay

vao giap, de minh dupe thuang xuyen tha ciing khi da chet Ve thue chat, c6 th6 noi rang rupng ban cong - ban tu cung la rupng t u , nhung la rupng t u cua mpt tap the, khong phai ciia mpt ca nhan

11 Trong nong thon Bac Bp thai trudc, dudi ban nong con mpt hang

nguai nua, ma ngon ngir thuang diing trong Cai each rupng dat gpi la c6 nong

La nguai tir noi khac den chua qua lau, c6 nong khong phai la dan chinh thire ciia

lang - xa, ma la dan ngu cu, chi dupe lam nha a ria lang, tham chi ngoai dong, khong a trong khu vyc cu trii chinh thire ciia lang Khong c6 dkx rieng da danh,

CO chang chi mpt hai manh nho v6 chii a dau ba - cuSi hai, c6 nong khong dupe

chia rupng cong, nhung ngupc lai khoi phai dong thu^ cho nha nude ThiSu

phuang ti?n lam an 6n djnh, mpt s6 c6 nong sa vao than phan luu manh (trpm

cuap, hoac song be tha be rac) Co the tinh vao thanh phan xa hpi nay ca so toi t a

trong mpt hai nha giau trong lang Dieu ckn luu y la s6 c6 nong trong timg lang

khong nhtrng chi gom vai hp, da the lai thieu mpt than phan kinh te de c6 the tac dong vao cupc s6ng lang - xa, do do khong hpp thanh mpt tang lop xa hpi ro rang

nhu ban nong, trung nong, phii nong dja chii Khhu ngir khong manh ddt cam diii

tren cira mieng cua ngudfi nong dan Viet a Bac Bp thai mai day, c6 kha nSng nham vao c6 nong vira noi

12 Le Quy Don, Phu bien tgp luc, tSp I trong bp Le Quy Don loan tap cua

Nxb Khoa hoc xa hpi, Ha N6i, 1977, tr.61 - 62, 66, 68, 69, 70

Trjnh Hoai Dire, Gia Dinh thanh thong chi, tap thugng Van hoa tiing thu,

s6 49, SaiGon, 1972, tr.45

can cu vao cu6n dSu (Le Quy Don), viec cac chiia Nguyin (a Dang trong)

dinh chiem miSn dk nay la Nam Bo da diln ra su6t mot thi ky (tii gifta thS ky

XVII d^n giiia th^ ky XVIII), qua muai cupc hanh quan, va du6i nam dbi chua

(Phuc Tan, Phuc Iran, Phuc Chu, Phiic Tru, Phu Khoat)

Theo cuon sau (Trjnh Hoai Dire), tir thai Phiic Chu chiia da keu goi nha giau

a Thuan Hoa va Quang Nam mp dan vao viing mdi chi6m ma khai khan dat dai,

khai khSn xong thi chiia cong nhan ngay quySn tu h&u cho ngu6ri ckm dau cupc

khai thac Noi guong ay, mot so vo quan cap cao cung diing sire ciia quan linh va

ciia dan xieu dat dang s6ng tai ch6 de khai hoang: lo?i rupng nay mang ten quan

dien biet thuc, hay rupng chdu phi (tuc rupng dupe chiia cong nhan bang giay Xb c6

ap ddu son do), dSn cuoi th6 ky XVIII, hiu \\k ddt dai dl khdn a Nam Bp da dupe

khai thac xong Tren co so chiit it biet dupe qua sieh xua, toi thay khong c6 gi la

qua dang, neu ta gia thiet rang mot tang Ic^p dja chii da dan dan ra doi tren dat Nam

Bp trong khoang thoi gian keo dai tir chi^n djch danh chi6m cua chiia Phiic Chu

(cu6i the ky XVIII), qua tren duai mot thI ky DiSu thSy ro: k6t qua do khong bat

nguon tir mot qua trinh phat trien kinh te lau dai va v6 thire, ma xuat phat tir ehinh

sach hiru thire ciia cic chua Nguyin

Ddng tiee la cu6n Trjnh Hoai Dire khong da dpng gi &kn s6 hp dia ehii mai,

dii ehi trong mot viing nho, cung nhu dien tich chi^m hiru cua hp Sach cung c6 dua

ra mot truang hop chua phai eu the lam nhung it nhieu cung gay cho nguai dpc

mot y niem: vao dau the ky XVIII, Nguyen Phuoe Van (tu6e hSu), sau khi di ddnh

chiem Xiem va Mien (Thai Lan va Campuchia ngay nay) tra ve, da diing quan va

dan khai khln d6n di^n trong t6ng Binh Cach, dupe chua phe duy?t, nha vay ma ba

thon trong tong tra thanh dat rieng cua ong Den the ky XIX, cie vua trieu Nguyen

eon tiep tuc phe duy^t mpt so trudng hap khac

13 Truac Cach mang thing Tam 1945, nhimg nguai lam rupng dit a nong

thon Nam Bp dupe gpi la diln chu, chir khong phai la dja chu Tir dja chu dupe

3561

diing a Bac Bp, cung nhu cic tir khac chi nhCrng thanh phin xa hoi a nong thon

(phii nong, trung nong, hkn nong, c6 nong), mdi ra dai tir cupc Cai cich rupng dit

gin day Trude dSy, ngudi nong dan Bac Bp khong phan djnh ranh r6 nhu thI ma chi phan biet ngudi giau, ke ngheo, ciing hang trung gian Cach phan biet ma ho ay

CO Ig bat ngu6n tir tinh trang phan h6a khong ro rang cua xa hpi nong thon Bac Bp truac kia

14 Trong nong thon Nam Bp tir trude Cich mang thing Tim, le te co

nhilTig diln chii nim trong tay tren duai mpt nghin, tham chi hang nghin hecta Con

a miln Tay Nam Bp, nai rupng dit co tilng la tap trung han, so vai a miln Dong, rieng toi dupe biet co ba dien chu nSm moi nguai tren duai muiri nghin hecta Toi

tu hoi; tinh trang tap trung cao dp ay phai chang ket qua ciia cupc khai thac do nguai Phip chu tri duai thai thupe dia? con dien chu th6i chiia Nguyin va trong chang dau cua trieu Nguyin (khi nguai Phap chua din), phai chang chua phat triln quyen tu hiru din mire Sy, dii cho hp nam trong tay nhilu rupng han so vai dja chu

a Bac Bp duang thai va sau nay? Nhu da noi r6i, con phai ehdr tai li?u va s6 li?u ciia cac nha nghien ciru lam viec tai cho

15 Trir mpt so it hp du giau de xam canh qua lang khac (bang each mua rupng a day, con tuyet dai da so nguai lang chi co the nuoi ma uae ma rpng dien tich cua minh ngay tren dit lang minh Trong mpt xa hpi tilu nong tu hihi diy lai la

ma udc chung ciia hau het moi hp eiing lang Co dieu la vao timg thdi dilm mpt, dien tich canh tac ciia lang, tir truac day, von da dupe phan ph6i giita cac hp, dii cho ke nhieu nguai it Trong hoan canh ay, mpt hp ma rpng dupe dien tich cua minh, thi dieu do co nghTa la mpt hp khac phai mat dien tich (cho dii trong hau mpi truang hop, day la ket qua ciia mpt cupc mua bin va thong qua thuang lupng) N6i mpt each khac, mau thuan tiem tang giua cac hp da nau san trong uae ma chung

16 Lang la tl bao cua mpi xa hpi da ehuyen tir san bat - hii luom qua trfing trpt - chan nuoi Trong the che cong xa nong thon xua, nhu con co the quan sat lai qua cac viing Thuang cich day chua qui lau, moi lang co cupc song dpc lap, hau nhu khong lien quan den cupc song ciia cic lang lan can, dii ciing tpc nguai: co the n6i, cho van ve mpt ti rang lang cung la nuac Ngupc lai, trong

nhCrng xa hpi Ion han, da dupe tich hop vao mpt qu6c gia \d\t bp miy nha

nuac, nhu tir lau trong xa hpi Viet thi lang tra thanh dan vi hanh chinh ca so,

357

duac dat dirai quygn quan ly va kiSm soit cua nhCrng cip hanh chinh cao han Tir

khi ta rap ranh buac vao con duang doc lap, nghTa la tir khi xuat hien bp may nha

nuac cua ho Khiic (thi ky X) cip hanh chinh d ca so duoc goi bang mot tir g6c

Han: xd Cir th^ qua cac trigu dai va thS chS chinh trj khac nhau cho din hom nay

Truac Cdch mang thang Tam, xa, trong nhi^u truang hop lai ddng nhat vol long

(cac cu goi thg la nhdl xa nhdt thon) Cung c6 trucmg hop xa g6m hai lang {nhdi

xa nhi thon), ba lang (nhdt xa tam thon) Tham chi han n&a Mac dau xa chinh

thirc la dan vi ca sa, mac dku xa c6 khi bj dat cimg mot s6 lang khac vao khung

chung cua mpt xa, va mSc dkn khai ni^m lang da dugc gpi bang mpt tir hanh

chinh g6c Han, thon, lang cu phan nao van giir dirge dien mao cua no: mpt dja

vuc rieng (lam luc la ten nom: ke nay ke kia ); c6 the mot hai tap tuc rieng

Trong ti^ng noi hang ngay, nguai nong dan Bac Bo it dung cac tir hanh chinh xa

va thon: noi chuyen than tinh vai nhau, hp dimg tir lang (bac nguai lang nao? Toi

nguai lang ) Chinh cac the vira d6ng nhat vira khac biet giira hai khai niem

lang va xa, ma, a day, toi ghep hai tir lai: lang - xa

17 T6 chirc ho da duac trinh bay mot each dan trai han qua: Ca cdu to

chicc tr 38 - 4 6

18 Cung vay, ngo vaxom: Cacdu to chirc tr.31 - 38

19 Giap: Ca cdu to chirc tr.46 - 60

20 .Phe, Phm'rng, Hoi: Cacdu tS chirc tr.81 - 95

21 Deo Ngang v6n la ranh giai xa xua giiJa nude ta va Champa (Chiem

Thanh): hai tinh Thanh Hoa va Nghe TTnh ngay nay, viing dat dp sat Deo Ngang ve

phia Bac, v6n thupc lanh tho nuac ta, mac dau, Champa bj chiem dan qua khoang

sau th§ ky, va nguai Viet den cu tru tai nhirng viing mai chiem, nhung, trong mot

phan t h l ky X V I I va su6t the ky X V I I I , Deo Ngang co ban lai la ranh gidi giira

mi^n Dang Ngoai cua cdc chua Trmh va mien Dang Trong cQa cac chiia Nguyen;

vung Thanh Hoa - Nghe TTnh ngay nay, hky gia thupc Dang Ngoai Buac vao the

ky XIX, khi da thdng nhdt dupe ddt nuac, nha nuac cat no \h mien Trung, va, neu

toi khong ISm, mai ap dat cho bp mdy hanh chinh xa tai day mpt to chirc het nhu tai

cac tinh a phia nam Deo Ngang Toi chua c6 djp dupe tim hieu ca cau to chirc ciia

lang Vi?t c6 truy^n Thanh Nghe, nen chua ro no gan ca cau a Bac Bp hom, hay a

358

Trung B p hom V i the da dpng den Trung Bp trong bai nay, toi tam thai chi tinh dkn

nhirng tinh a phia nam Deo Ngang

22 Khdm dinh Viet sir thong gidm cirang muc, X\kn bien, quySn 5, tap I I ,

trong toanbp ban dich ciiaNxb Van, Su, Dia Ha Noi, 1957, tr.l63

Dai Viet sir ky todn thu, ban ky, quy^n 6, tap II trong toan bp ban djch da

dan,tr.22

Cuoi thai Bac thupe, vao nhirng nam dku thi ky X, hp Khue len nim quyen dat ca so cho nuac ta tien den hoan toan dpc lap Theo cu6n dku trong s6 hai thu tich vira dSn, Khiic Hao, sau khi thay chan eha (Khue Thira Du) da sap \ip lai nkn hanh chinh theo mpt mau muc thdng nhkt trong toan coi Can eu vao trat tu tren

du6i d6, dan vi hanh chinh thSp nhat la xa, la giap Thuc ra, giip la mpt cap hanh

chinh von c6 tir truac, trong thai Bae thupc Khiic Hao dat them 150 giap, cpng them giap sSn c6 thi tat thay la 314

Theo cuon thir hai, thi giap van ton tai vai tu cdch mpt dom vj hanh chinh,

trong thbi Trkn, cu thS la cho din tridu Trin Anh Tong: nam 1297, vua nay xu6ng lenh d6i giap thanh huang Tir dky, khong thky sir cu nhac nha gi d^n giap trong tu

each dan vj hanh chinh ntj-a

23 Mpt tac gia da timg gpi ban huomg u6e cua lang que Bac Bp la tap quan

phap thanh van, xem Biii Xuan Dinh^ L4 lang phep nuac, Nxb Phap ly, Ha Npi,

1985,tr.l6

24 Thi hanh huang uoc trong eac truang hap cu th^ de thuong nguai c6

cong, hay phat nguai c6 tpi, do la nhiem vu ciia bp may hanh chinh a ckp xa (thuong

la cac ly dich, tire ly tnrang va nhOmg nguai trp ta cho ong, han la cdc ky mue tire nhirng vi hpp thanh mpt hoi dong de gop y cho bp phan ly djch) Nhung di lam tron nhiem vu ciia minh, ly djch eCng thuong vien din mpt s6 vi c6 uy tin trong lang - xa,

mpt nha nho duac mpi ngueri kinh trpng, ching han, hay mpt huu quan dii cho cac

vj ay c6 chan trong hpi d6ng ky muc hay khong Va vien d^n bang each hoac moi eac

vi true tiep tham gia eupe phan xir, hoac trinh cac cu trude d^ xin y ki^n cua hp Do

la chua noi den eac tnrang hap ma cong qua Ian, hay tpi qui nang, lai doi hoi phai

phan xu ngoai dinh, trudc hku hit mpi dan lang - xa

359

25 Thd chi cong xci nong thon da dirac Angghen trinh bay mot c^ch day du

va siic tich qua tac p h i m ma ai cung biet O day trong lien he v a i bai viet, toi chi

mu6n nhan manh hai dSc diSm Ion cua lang trong thS che cong xa nong thon hoan

chinh: I ) Dat dai canh tac ciia t i m g lang thuoc quyen cong hChi cua dan lang; 2)

Lang la mot thuc thS doc lap, khong nSm d u a l sire khong che cua mot nha nirac

dugc ap dat tir ben tren, ngay ca trong trudmg hop da xu^t hien mpt thu ITnh Ion ma

uy lire t r i i m len nhiSu lang M a t cuoi cua dac d i ^ m thir hai se duac phat trign it

nhiSu qua chu thich(26) ngay sau day

26 Ngay a Tay Nguyen (cue nam Trung B p ) , c6 thai da xudt hien nhirng

thii ITnh \(m tai nhiSu viing q u y i n lire ciia m o i vj t r i i m len mpt s6 lang: do la thai

quan dpi Phdp chua c6 mat a day Chg do thu ITnh Ian 6 Tay Phi chua t i l p xiic v a i

nguai A u thi no c6 thS bat g6c tir nhirng ly do kh^c nhau: mpt luong buon ban

xuyen qua nhi^u viing (nhu ta c6 thS con bat gap dSu tich a N a m Tay N g u y e n )

dii sao, theo cho toi nghT, ly do ph6 b i i n nhSt at han la chi^n tranh lang mac, ma

muc dich cu6i ciing (tuy c6 th^ khong duac noi ro ra) la: cuap san pham thang d u

ciia d6i phuong, dac biet la san pham trong trot va chan nuoi; cuap nguai cua doi

phuang, bi^n hp thanh no le gia dinh hoac ban hp di trong t u each iy; bupe lang doi

phuong chSp nhan quy^n lire ciia thii ITnh chien thang, dong thai chap nhan luon ca

mire boc lot ma thii ITnh ky ap dat len timg lang nam trong pham v i khong che cua

ong ta Rieng \k mat cu6i cimg nay, dieu dang luu y nhat, cung trong m o i quan he

vai bai v'\k, la thii ITnh Ion boc lot mot each phi kinh xi: bat t i m g lang cSng nap

Cach thirc boc lot i y , d i i dira tren hoan canh do bao l\ic chien tranh tao ra, khong c6

kha nang dao Ipn ca cdu kinh t6 xa hpi ciia t i m g l i n g , ca b^n van bao luu duac

trong cupc s6ng rieng ciia minh, dac biet trong quan he giira nguai v a i ngirai, chat

dan chii von tiem tang trong khuon kho ciia the che cong xa nong thon

27 Cac hang da dugc trinh bay lai (theo nguyen van ciia Phan K 6 B i n h )

trong: Ca cdu to chirc tr.69 - 72

d day xin nhac lai rk tat d^ ban dpc theo d o i M o i khi hpp ngoai dinh theo

Ibi trieu tap ciia ly dich, dii chi la nghe pho bi^n lenh cua nha nuac ben tren, hay de

ban cong viec cua lang - xa, loan dan (thuang dupe dai dien bai cac chu hp) phai

ng6i theo hang cua t i m g nguai, nghTa la theo thir bac tren dual Cach phan hang

pho biSn nhat da duac Phan Ke Binh mieu ta: theo 16i mieu ta ay, eo sdu hang ca

360

thay (ki tir tren xuong d u a i ) : I ) Chuc sic (noi chung, ngudi c6 phdm ham do nha nu6c ban cap); 2) Chiic dich (noi chung, nguai c6 giir chirc vu tir xa len dSn t6ng); 3) Thi khoa sink (n6i chung nguai da d6 dat, it nhat cung c6 chir nghTa d i i khong c6 pham ham hay khong g i u chirc gi trong bp may); 4 ) Lao (nguai khong hpc hanh, khong giif chirc vu g i , khong c6 pham ham, nhung da d^n tu6i 49 - 50); 5) Dinh (nhu tren, nhung chua dSn tu6i 49 - 50); 6) Ti du (chua d^n tu6i 18) M p t cdch phan hang khac da dupe g i a i thieu van tat qua: B i i i Xuan D i n h , Le lang Sach da

d i n , tr.47 (chii thich 2 )

28 Quanh to chuc cac lira ludi, cung can n o i them mpt d i ^ u cho ro

T r o n g vai t r u a n g hpp han htru, mpt s6 ngu^ri ( t r o n g lang hay trong mpt v i i n g

nho) l a i dung cung each t6 chirc theo cac lira t u 6 i 6k phat huy uy lire ciia m i n h

X i n dan mpt v i du c6 thk noi la d i ^ n h i n h , nhung, du sao, c h i la biet le T a i v a i noi a Chau Phi den t h a i chua xa, ben canh cac t6 chirc lira t u 6 i thong t h u a n g , con CO hoi kin (societe secrete) ma muc d i c h la can lai sir van hanh cua bp may

quan ly lang hoac ciia cac to chirc khac t r o n g lang, trong v i i n g , chirng nao chii

t r u a n g ciia cac t6 chirc l y k h o n g phii h p p v a i y mu6n nhirng n g u a i e l m d i u hpi

kia Hanh dong cu Ihk la ham dpa, tham c h i am sat M p i nguai dSu sa hpi k i n ,

cang so khi k h o n g biSt d i c h xac nhirng ai la thanh v i e n cua h p i Theo vai ban thuat dan toe hpc, t h i h p i k i n t h u a n g dupe t6 chirc thanh nhirng lira t u 6 i ( n h u t6 chirc thuc thu, ma bai viet vira luge ra), va e l m d I u h p i la nhirng n g u 6 i da dat dSn t u o i cao nhat C h i n h v i each to chirc nay, ma h p i k i n k h o n g d l g i tan ra sau mpt thiri gian hoat dong: nhiJng ngudri hoat dong eiia h p i ch^t d i da c6 mpt s6

n g u a i thupc t h ^ he ti6p sau thay the H p i k i n c h i la biet le va n h l m mpt muc dich khac h l n so v a i mue dich t6 chirc cac lira t u 6 i thuc t h u Cho nen a day, t o i khong xep no vao loai t6 chirc ay

29 Neu nhu cdu duang, tai mpt s6 lang - xa c6 truy^n a B I C Bp la nguai quan ly giap, thi a N a m Bp, trong khi nguai Phap bat tay vao viec cai each huang

thon (vao dau the ky X X ) , no lai mang mpt nghTa khac h l n mpt thanh vien trong hpi dong quan ly lang - xa ma chirc trach la giai quydt (theo hu6ng hoa giai) nhung mau thuan hang ngay giira dan lang v a i nhau D i i t i m g dugc phien am ra chir Han, tir do v i n khong g g i len mpt nghTa den nao eu t h i Phai chang eo la tir don goc Nam A hay Nam Dao ma nguai phien am ra Han vSn da dien am dau ciia tir khoi

3 6 1

nguyen bang mpt tir dom g6c H i n , khien no tra thanh tir k6p? Dau sao sir cu cung

ghi tir iy trong mpt cau chuyen da xay ra vao dku trigu Trkn (thg ky thii X I I I ) : Thdi

su TrSn Thu Dp, nguai chi^m cong dau trong vi?c doat ngoi nha L y cho nha TrSn,

khi duyet s6 sdch ciia cac xa, c6 Ian dupe v<jf xin rieng cho mpt mgubi lam cau

duomg: ong cho gpi ngudi ky d6n bao phai chat mpt ngon chan cua anh ta dS phan

biet vai cdc cau duong khac, duomg sir van nai xin nit lui lai cau hoi lau moi dupe

tha Cau chuyen nay, tu than no, nham noi len due tinh cua Tran Thu Dp: n6 khong

cho ta ro cau duong giir chuc nSng gi trong bp may quan ly xa hoi ay Dii sao thi tir

cau chuyen vui do, ta c6 the ng6r (ma chi nga thoi) hai dieu: 1) Cau duong bay gia

CO kha nang la nguai ckm dau bp may eSp xa Mpt hoi am chua qua xa c6 le cua

iruang lang (hay lu truang long cung the) Irong the che cong xa nong tlion, 2) M p t

kha nang khdc nira la cau duang theo phong tue duong thai phai do dan lang - xa

hku len (nhu tai mpt s6 nai a Tay Nguyen c&ch day chua lau va cung y nhu ly

truang cua lang xa Vi?t c6 truy^n a Bae Bp) mat eu6i eiing noi cho ro c6 thS

nghT rang chinh v i tap tue bhu ban lau dai vira noi m^ dual mat Trkn Thu Dp vi?c

mpt ngu6fi cku xin Th^i su cho minh vao chire cau duomg phai dupe xem la tpi

dang bj chat mpt ngon chan Cau chuyen tren dupe ke trong: Dgi Vi^t sic ky loan

thu, Ban ky, quySn 5, tap II trong ban djch da dan, tr.36

1. 30 Hinh thirc vi giap khong dong vai tro gl quan trpng trong eupc song

cua lang - xa (trir trong truang hop ma bai viet nay si ban sau) Cir nhin vao boat

dpng d6u ky cua n6, ta ehu yeu thay dan nhirng cai rieng eiia tirng giap N6i cho

ciing dae diem noi bat ciia giap, ma ta khong gpi lai bat cir to chire nao khac cua

lang xa, la sir ton tai cua nhieu lira tuoi tire eon duomg tien than deu dan eiia mpt

ca nhan qua cac tuoi ke tiep nhau, va t i chiit dan ehii toat ra tir day Trong khung

canh ay, nhirng dieu ma tirng cai giap phai trinh cac cu truac khi dem ra ban bae

vai mpi nguai trong lang giap, thuang khong c6 gi quan trpng cho lam d6i vai

than phan kinh t^ - xa hpi hang ngay ciia tirng ca nhan; hoac viec dong g6p dS t6

chire CO ban; hoae chuyen mpt ea nhan tir thap len lira tuoi cao han v i nguai ay da

d^n tu6i dupe chuyen

31 Lao quyen, dual goc nhin cua mpt so nha nghien ciru tra thanh mpt thi^t

che ap bire, toi nhin theo huang khac: huong ay vira dupe trinh bay qua bai viet

Theo toi, e6 nguiri chi thay cai xau cua lao quyen hoac xem \ku la chii yeu, chinh

362

vi, trong mpt s6 truang hop, thiet che ky da bj b6p m€o qua nhfl-ng bien dpng th6i

ky ma the che cong xa nong thon da suy yeu V i du sau day cung dang dupe luu y,

mpt vai nha Phi Chau hpc neu len rang a Tay Phi vao thai mai day (truac va sau

th^ chiSn II) le te ca mpt s6 bp lao Ipi dung uy th^ cua minh d6i vai IcVp tre de at

gipng chung, dae biet de di lai vdi ckc c6 gai tre (trong xa hpi nay, quan h? nam

nil-tuang d6i t u do) mat khdc dimg quen rang, th^ eh6 cong xa nong thon tuy v i n t6n

tai cho den r§t gSn day cir Tay Phi ( v i dien tich canh tac qua rpng so v6i dan s6 va

cung each trong trpt c6 truyen do khong cho phep dSt tu hiru ra ddi) khong khoi

chju ap lire eiia may hien tuang chinh: 1) Tir rki lau d6i, da xuat hien tir hku khap

mpi viing nhirng thu ITnh \(m ke ca thu ITnh chiln tranh (xem lai ehii thich 26); 2)

Trong it nhdt cung horn 26 the ky (c6 le tir thg ky V l l l , IX, cho d^n th^ ky X V I ) , do lu6ng buon vang rat Idm tir Tay Phi len Dja Trung Hai (xuyen qua sa mac Sahara)

da lien tuc ton tai a day mpt so vuomg quoc v^ de che to rpng (e6 khi bao triim len

mien dat Tay Phi) ma the thire van hanh la bao lire; 3) Hoi giao, vai dao ly cu&ng

bire ciia no, dupe du nhap kha sam vao da so cac viing a day; 4) Tir khi Tay Phi

tiep xiie voi nguai Au (tii the ky X V I tra di) khi ma luong buon vang bi dirt doan, giira nhieu viing da lien tue xay ra chien tranh euap doat Ian nhau qua ba thg ky, ma hau qua riing ran nhat la su xuat hien tap tuc an thjt nguai Noi dau xa, ngay a Bae

Bp nuae ta, khi nong thon da buoc vao tinh th^ phan hoa giai eSp, khi bp may nha nuac trung uomg tap quy^n da triim len tir lau v6 van lang - xa thi lao quySn, tuy van do, cung khong gitf dupe nguyen dang nira, chi con la hinh thirc (xem lai ehu

thich 30) N o i each khac, a day lao quyen da bien dang, tuy bien theo kieu khac c6

IS con bi^n horn so vai Tay Phi

32 San siu khong c6 nghTa la chi v i tinh cam ma nhuang nhin nhau San

siu, theo toi van la nhuang, nhuang chiit it, va qua thuang lupmg T o i nhuimg anh Ian nay, con Ian sau anh sS nhuang toi, hay toi nhuang anh mat nay, anh nhuomg

toi mat khac Khong phai khong c6 chut tinh, tinh lang Nhung canh do, c6 the noi no con c6 nghTa nghla nuac, con c6 ly tri Tren cira mieng nguai nong dan

Viet mien Trung va mien Nam, toi chua gap tir nao mang ham nghTa ay Phai

Chang vi than phan ti^u nong t u hiru eiia minh ma nong dan Bae Bp bj d^t vao

tinh the phai san siu?

363

33 Nhan day, c6 thk noi cho ro them rang, it nhat cung dirdi triSu Nguyin

va thai Phdp thuoc, bp phan ly djch, trong bp may quan ly dan cap ca so a nong

thon, cap xa, true tidp nhan trat (hay chi thi, neu noi nhu ngay nay) tir cip quan

thkp nhat dai dien cho trieu dinh, cap huyen Giira huyen va xa con mot cap trung

gian: t6ng Khac vai vj quan trj vi mot huyen (tri huyen) Nguai dirng dau mot

t6ng (cai t6ng, hay chanh tong) khong phai la quan ciia tri^u dinh, khong Sn

luorng nh^ nu6c ben tren: v^ mat nay, ong ta het ly djch a cip xa Nhung khac vai

ly djch, ma thanh phkn xuSt than thuong tu trung nong (c6 dja chii chang nCra

cung chi la dja chu nho) thi, trai lai, cai t6ng bao g i ^ cflng la mot tay "hao phu"

(ngu6ri CO di^n san Ian hay kha Ian) noi tieng trong vung V6 each lam vice eOng

CO khac biet khong nho giira hai ben: neu nhu bp phan ly djch (them vao day, con

CO cac ky muc) la ea bp may quan dan, va nhan l?nh cua nha nude tir tri huyen

(qua cac trat), thi cai tong, nguac lai, khong eo trong tay mot nguai giiip viec

nao, han nira, khong nhan trat tir huyen Co viec gi quan trpng (mot vu thue c6

thg doan truac la kho thu, chang han), sau khi true iiip chi thj cho cac xa, tri

huyen ben mai cac cai tong den nghe quan hieu du (gan nhu khuyen cao) Co cao

lam thi nhiem vu cua cai t6ng chi la thinh thoang v^ xa nay hay xa kia thupe tdng

minh, Ak d6c thue ly djch lam viec: mot trach nhiem tuang trung! Cap tong eo

phSn nao tuang duang vai giai cap Khuc Hao den Ly Cao Tong (xem lai chu

thich 22) hay khong? XuSt than tir hao phu, duge quan tren vi nS, nhung chang

dong vai tro gi dang ke trong he thdng hanh chinh noi ehung, cai t6ng phai chang

la vang vpng xa xoi cua thu ITnh Ian (xem lai chu thieh 26), hay hdo Iruang thai

Bac thupe? Cho den nay, cac cau hoi ay dang eha lai dap Sau het, cap tong ra

dai qua mupn mang: mai vao nira dau th6 ky X I X , dual thai Minh Mang, vua thir

hai triSu Nguyen Ve mat cuoi ciing nay, xem Vu Thi Phung, Ljch sit nhci nitac vd

phdp ludt Viet Nam, Tit nguon gdc den truac Cdch mang thdng Tdm 1945, Nxb

Khoa hpc xa hpi Ha Npi, 1990, tr 113

34 Ban ve so rupng dat ciia chirc djch trong lang xa thupe mot huyen thoi

(huyfn Tir Liem) vao cu6i the ky X V I I I va d i u the ky XIX, mot nha su hpc, sau khi

dua ra bon bieu so, da nhan xet rang cac vi chirc dich noi tren thuoc ''tang lap trung

gian" (la) nhung nguai so htTu nho, con a nhirng nai nhieu rupng eong thi hp

"khong CO rupng dat hay eo it rupng dat '" Qua Cai each rupng dat, dieu ay eang

364

ro han, ma tren dien rpng Xem Nguyen Dire Nghinh - Ke" tdi sdn rudng ddt ciia

mot so chirc dich, trong long xa thupe huyen Tir Liem vao cuoi th6 ky X V I I I den

tha ky XIX, tap chi Nghien ciru lich sit Ha Npi 165 (s6 11 va 12 nam 1975), tr.49

_ 57, dac biet cac tr.53 va 55

35 Noi cho ciing, day cung chi mai la mot gia thuygt lam viec chira nhigu trign vpng Dii sao, di dpc Trung Bp (dual Deo Ngang) tir tinh nay qua tinh kia, le

te ta van gap nhigu lang mai g^n day chu yku s6ng bang nghe rupng dat eong

Rieng a Thira Thien, nai cic ehua Nguyin, mot bp phan cua Tay San, r6i nha Nguyen timg dong do, cang t h i , lai phai eha tai li?u cua eac anh - chj nghien cim tai ch6

Ml

365

L A N G X A HirONG S O N (Ghi chep dan toe hoc)

TCr cau YSn VT d i n dong Hircmg Tich, qua nhung nui khe

gon mat nhu non bo, nguofi di vang canh giua mot ngay dau xuan,

khi nSng mai gieo vang len tung bac da, thuong chi thay canh,

khong may khi Ihky nguai Kk ra, choi hoi chua, nguai cung gap

nguoi d4y chu! Nguai gap day la nguai di vang canh nhu minh,

mat khong rai irhn tuc ma mieng sSn sang A di da Phat; la c6 hang

huang, sau bao \an hoa than da tra thanh nij d6ng chi mau dich

vien ve day ban bang gia re cho khach thap phuang mot hinh Phat

c6 truySn in tren chk deo; la chi xa vien cheo do, chi vai \hn

buong mai da tranh thu kg dugre cho khach ngugc dong khe Y8n

tich truyen Hdn dd ddi cheo Nhung con nguai 4y, rat thuc trong

xuat hien va trong chuc nang, noi cho cung, cung la rat ao Du da

hien dai hoa, ho vSn la nhung nhan vat khong ihk, thieu ciia mot

non nuac Chua Huang ly tuang, ma cac danh sT, tu Chu Manh

Trinh den cac nha tha thai nay, da noi tigp nhau dung thanh mo

hinh tren binh dien tuang tuong cho nhieu the he

Vang canh Chua Huong chi trong vong mot ngay - mot ngay

danh dum dugc giiia n h i k ngay lao dong - m4y ai c6 du thi gia

CO d i k kien khach quan dS dung lai truac nhiing con nguai thuc

s6ng sat nach Chua Huong, trong nhung lang mac nap bong Chua

Huang Khong c6 gi dac biet! Ho la nhijng nong dan binh di song

366

va lao dong trong nhiJng xom lang binh dj, nhu bao xom lang chen nhau doc doi ba song Day Du sao, cac tuySn hanh huang dSn nhiJng chua hang tren day nui da voi nay deu nam gon tren vung dlt ciia ho Han thS nua, ho tung djnh ky s6ng dua mot phSn vao Chua Huong, c6 the noi la nhung nguai da timg gop phSn dao d i l n

nen hoi Chua Huang: c6 hang ban khanh tren hkn Due, chj lai do

thuoc truyen thuyet chi la mot bo phan nho ciia ho, la s6 it dien

vien ma ho cu ra san khSu dh d i l n tich hoi Chua Huong Nhung,

trong hau truong cuoc song hang ngay, nhung nguai nong dan

binh dj nay - du dinh ky la dao dien - win c6 nhung vui bu6n, v i n

nuoi nhiJng uac vong dang ke chang han, c6 dinh dSp den hoi Chua Huang, nhiing uac vong binh di kia lai c6 kha nang chuy§n hoa mot each khong kem phSn binh di thanh chuyen loi thoi, thanh xich mich (1)

D i l u dang chu y la nhung hien tugng nhu t h I lai tim dugc nhung bien minh tinh than tu k i t cau lang mac c6 truyln, tu Hch

su phat trien cu the ciia thon xa trong vung Va, nhu vay, vdn dh

bdng mang them mot y vi dan tgc hoc khong choi cai dugc Mot t6i va mot buoi sang gap ga cac cu a hai thon Y i n va Due qua la ngan ngui, khong du cho nguai tham hoi di sau vao tung su kien Trong hoan canh do, nhiJng ghi chep dual day chi c6 t h I phan anh

mot vai hieu biet dhx tien, ma chung toi c6 he thong hoa lai theo

mot trinh tu nao day Gia tri ggi y ciia chiing bi han che a muc cac tai lieu so sai, ma chiing toi hy vong c6 dip b6 sung trong nhung thang sap den

Noi den lich su cu trii ciia con nguai tren vung d l t Huong Son, khong the khong ngugc ngudn d i n tan hang Giac vua tim thay trong mot chuyin di gan day (2): tai hang nay, mot vai di vat bang da lugm tren mat dat da cho thSy nien dai Hoa Binh - Bac Son Nhung, ve nhung bien hoa qua thai gian ciia cac cgng d6ng thon xa c6 lien quan true tiep d i n cau chuyen dang k l , thi cu gi phai lui that xa ve qua khu! Va, cung diing nhu Iiic dang tham hoi

367

a dja phucmg, chung ta c6 thS di timg buac, tu nay dgn xua hom, tir

gan den xa hem

Xa Huong Son ngay nay nSm trong dia phan cua huyen M y

Due, thuoc tinh Ha Tay Xa g6m nam thon: Due Khe, Y^n VT, Hoi

Xa, Phii Yen, Tien Mai Ngoai ra, con c6 xom chai Ha Doan ma

xa cho sinh hoat ghep voi thong Hoi Xa M o i thon la mot hop tac

xa nong nghiep, thon nao cung c6 chi bo Dang cua minh Trum len

tk ca la Dang uy va Uy ban hanh chinh xa Huong Son Ket cau

nay, ra doi sau Cai each ruong dk, va nhat la tu khi hoan canh dia

phuong CO phong trao hop tac hoa, chi lap lai mo thuc chung cua

toan quoc Noi cho sat thuc hon nua, thi t6ng the Huong Son (tap

hop mot s6 lang n4p duoi chan vung nui da voi Chiia Huong) da

dan dan hinh thanh qua cuoc khang chien chdng Phap Nhung, bay

gid, ngoai nam thon va mot van da k^ ten, con c6 thon Bach Tuyet

nua: tu Cai each ruong dk trong khuon kh6 dieu chinh d4t va

ruong giija cac xa kS can nhau, Bach Tuyet da bi cat khoi Huong

Son dk nhap vao xa Toan Thang ben canh

Tinh hinh truoc Cach mang thang Tam khac thg nhi8u, va d

day da ISp 16 nhiing mkn m6ng lich sir cua moi bat hoa ngay nay

Bay gid, chua c6 khai niem phuc hop Huong Son, m6i thon ngay

nay duong thoi con la mot xa, nghla la mot don vi hanh chinh - xa

hoi - kinh t l biet lap, voi ly truong va trien rieng ciia minh Thuc

ra, m6i xa thoi ay cung chi la mot thon thoi Hien tugng thon - xa

d6ng nhat khong c6 gi la, v6n rat ph6 b i l n o B i c Bo noi chung va

o Ha Tay noi rieng Thon (noi cho nom na la lang) khong phai la

mot don v i hanh chinh theo nghla tron ven cua chij ay, khong ra

doi tu nhung cupc phan b6 lai cac vung hanh chinh moi khi mot

triSu dai phong kidn moi thay chan mot trieu dai cii La san pham

tu nhien tik ra tu qua trinh dinh cu va cong cu cua nguoi Viet

trdng trot, thon (hay lang) tuong duong voi te bao ciia co the song,

thuong chiem ITnh mot dia vuc bao gom ca mot thung liing nho,

hay mot canh d6ng, mot phan canh d6ng, ma dia the va ranh gioi

368

thien nhien cho phep cu dan kien tao tren do mot he thdng muong

phai tu tri Co thk vi v6 van lang Viet voi nhung cku kien due sEn

ma m6i tri6u dai, tuy nhu cau td chuc hanh chinh - xa hoi cua

minh, lap ghep lai theo thiSt kg nay hay thi§t k€ kia, xay nen

nhung don vi phuc hop hon Trong thoi gian ghn day, c6 thk gap tren dia ban nguoi Viet 6 mikn Bic nhieu k i l u kk ciu dia vuc xa,

ma khac biet co ban chi la s6 luong thon (hay lang) hop thanh:

nhat xa nhat thon, nhat xa nhi thon, nhdt xd tam thon Trong

truong hop thu nhat, xa hay thon (hay lang) chi la mot: ca tinh ciia

thon - CO nha tho goi la h6n lang (3) - cang dugc nhan manh qua

vai tro hanh chinh hoan chinh ciia xa Trong hai truong hop sau,

xd la cap tren, thon (hay lang) la c^p duoi Truoc Cach mang

thang Tam, cac lang tren dat Huong Son ngay nay d^u roi vao

truong hop thu nhat Nhung thon (hay lang) ma dong thoi lai la xa

ay hop thanh t6ng Phu L i m thuong

Phu Luu la trau, irk\ Da co mi^ng ivkx tren (thuong)

tat phai CO th^ d6i xung voi no, m i l n g t r k duoi: Phu Luu ha Va

at CO mot thoi nao do ma hai mieng trau hop lai thanh mot la trau

thdng nhat, Phu Luu, khong phan biet^tren duoi Day khong phai

la lap luan, ma chi la dinh doat mot each vk hinh thuc chii nghla,

de qua do thly dugc mot k i l u suy nghi ciia cha ong chiing ta each day chua phai lau la gi, hay it nhat cung mot trong nhijng quy tac

chi ph6i each dat ten cho cac don vi hanh chinh trong nhn van

minh co truySn ciia dan toe Thuc ra, cha can doan djnh lam gi:

cac cu o dia phuong, d thon Yhn cung nhu thon Due, v l n nho

rang, truoc cuoc Cai luong huong chinh, ma Hoang Trong Phu la nguoi chju trach nhiem thi hanh trong pham vi tinh Ha Dong cu -Hoang lam t6ng doe Ha Dong tir nhiing nam 20- thi t6ng Phu Luu, thuoc huyen Hoang A n , con chi^m ca hai ben bo song Day hai nua tong o hai ben song la hai niia la tr^u, dong song la cuong

la Va chi voi cai luong huong chinh thi Phu Luu moi bj ck

thanh hai tong: tong thuong o ben bo phai (cac cu bao la hiJu ha),

369

tir day thuoc huyen M y Due; tdng Ha a ben ba trai (ta ha), t u day

thupc huyen iTng Hoa

Thon (hay lang) von la nhiJng cau kien due s i n , c6 thk dugc

ga lap vao nhau va thao roi khoi nhau, do do khong nhat thih

rSng cac thon hop thanh xa H u o n g Son ngay nay thai nao cung

dugc chinh quySn ban cho quy che xa, thai nao ciing dugc xem la

n h i J T i g dan v i hanh chinh co so c6 bo may biet lap doi v o i cac

dan v i Ian can Theo l a i cac cu a hai thon Yen va Due, c6 mot

thofi (?) ma nhOng lang noi day khong dugc huang quy che hanh

chinh n h u nhau Bay gia, van theo l a i cac cu, c6 ba xa, hai thon,

mot phuang:

1 H o i X a xa Phu thugc vao xa nay c6 Bach Doc thon, nay la

thon Bach Tuyet ma Cai each rugng dat da cat ve xa khae

2 Yen VT xa Phu thugc vao xa nay c6 Duong Yen thon, nay

la thon Phu Yen

3 Due Khe xa Phu thugc vao xa nay c6 Ha Doan phuang,

nay la x o m chai Ha Doan

CI day, ta thay vang mat lang Tien Mai Nhung dieu nay c6

ly do eua no: cac cu cho biet rang dan Tien Mai thoat tien la mot

bg phan eua c u dan lang Hiju VTnh a ben kia song (nay la thon

Hiju VTnh, thugc xa Hong Quang, huyen LTng Hoa), mai di eu qua

ben nay song each day ehua phai lau lam (?), va den mai gan day

van chung den tha ong Vang v o i lang HCru VTnh Dieu dang l u u y,

trong chimg muc c6 dinh dap den moi bat hoa giQ:a hai thon Yen

va Due hien nay: ngugc ve tan thai dang ban, ba lang Yen VT, Due

Khe, va Hgi Xa van binh dang voi nhau, cu the la dugc chinh

quyen duang thdi cho hucmg quy che xa nhu nhau

T u y nhien, l u i them mot buoc ve qua k h u , ta lai thay rang

the binh dang ay giua ba lang khong phai la tinh trang von c6 t i i

dau Cac cu ca a Yen VT Ian Due Khe deu thong nhat rang, hoi

370

xua niJa truac nam t h u 26 tridu T u Due (tuc truac nam 1872) can c u vao mot so giay ma c h u Nho ma truac day cu D i n h a thon Yen tirng dugc giii, thi ba lang Due Khe, Y8n VT, va H g i Xa hop thanh ba cha chung nhau mot ngoi dinh: den tan nay nhieu nguoi

-a di-a phu-ang eon ggi ngoi dinh tren d-at Due Khe l-a ngoi dinh b-a

cha Cha la t u Viet co chi lang Van theo l a i cac cu, a day, trong s6 ba cha lien ket quanh ngoi dinh chung Due Khe la cha cd, con Yen VT va Hgi Xa la nhung cha em Hay dung lai trong eh6c lat truac ket cau ba cha, ma cho den nay ehua mot nha nghien euu

nao CO dip de cap den mot each true dien(4) Thue ra, khong chi

CO ba cha, ma eon co ket cau hai cha nira D u sao, hinh thue lien

ket giija hai lang hay ba lang quanh mot dia diem thof cung la hien tugng khong qua hiem tren dong bang Bac Bg, trong vung

c u tru eua nguoi Viet Day khong thuSn tiiy la chuyen k i t nghTa, hay ket nuac ngai, n h u giiia hai lang quan hg ehang han Mac

dau ehua he thue su dugc khao sat, ket cau hai cha - ba cha khong khoi ggi cho nguoi di tham hoi dan tgc hgc a d6ng bSng

lien tuong den to chuc luang hgp v i n h u a Melanedi (5) Tai day,

lang, tuc la dia diem cu trii va don vj tap hgp xa hgi - chinh t r i a

nac thap nhat, thuang t u phan, trong long no, thanh hai nua, nha

a eua moi nira ehiem mot ben con duang doe dao xuyen qua lang Ve mat to chuc xa hgi, hoac hai nua cung mot lang co quan

he hon nhan qua lai, hoac v o i mot nua ciia mot lang khae cung nhom toe nguoi: v o i dang t h u hai nay, quan he hon nhan bat dau mang dien mao tarn hgp N h u vay, to ehue luong hgp ciia lang Melanedi co truyen con gan chat v o i he thong than tgc, va han la vet tich ciia mot xa hgi thi tgc ehua phai da qua xa xoi Mae dau khong the tien quyet loai t r u mot nguon goe tuong t u trong

truang hgp ket cau hai cha - ba cha, to chuc nay a tren dong

bang Bae Bg khong con de 16 moi han nao tin cay dugc v o i che

do luang hgp, hay tam hgp (tiic hon nhan thanh chuoi) trong cac

he thdng than tgc phan loai n&a It nhSt thi doi t i tai lieu nam san

trong tay cCing cho phep tam t i n n h u vay Vh moi lien ket giiJa ba

371

lang Due - Y&n - Hoi, ket cau ba cha lai c6 kha nang b i t ngu6n

tir lich sCr hinh thanh cua lang xom trong vung

T u day tro di, chiing ta se rai vao bai lay dang yeu cua

truy^n thuyet V a i mot buoi toi va mot buoi sang, chung toi khong

t h i truy giay to cu, lung xem gia pha, dia ba, minh van, bi ky Do

la viec se lam sau Trong khi cha dgi, chi con biet tarn can cu vao

truyen thuyet xuat phat tu cua mieng cua cac cu hai thon Noi la

truy^n thuySt, vi nguai dan que nao cha muon gan doi ti chit

huyen cho buoi ra dai cua nai minh chon rau cat ron Huong chi

nhung chuyen cac cu ke cho nghe lai c6 tinh phan anh mot su kien

Ion CLia bien nien su lang mac thai qua khu, mot cuoc tranh chap

dai dang giua lang minh va lang nguai, giOa ta va ho May ma a

day. Cling nhu tai moi viing que khac tren dat nuac ta, kho du tru

huy^n to - von khong phai la v6 han nhu nhieu nguai tuang - da

bi nhan dan phung phi nhieu roi de to diem cho cac vi than lang, v i

du vi thanh noi tieng dugc tha a den Trinh (6) Chinh v i the ma

cac truyen thuyet noi day, tuy c6 nhuom doi t i chat huyen, nhung

khong vuang qua nhi6u huygn t6, khong qua biSn dang v i bi

khuon vao cac thii mo hinh huyen tich, do do kha trong treo va

dan gian, dan gian gan nhu su that Tuy nhien, mot dieu niJa ciing

dang luu y la nhimg tich truyen nay dugc cac cu ben Yen ciing

nhu ben Due, dan Yen cung nhu dan Due, ke gan het nhau Nhu

vay, du c6 dan gian gan nhu su that, chung van la nhimg truyen

thuyet thuc su, ma tich truyen tuang doi c6 dinh hoa qua thai gian

da du sue ben de khong can chap nhat nhung can cuong nhiet

thoang qua ciia lang mac Thai do c6 the ggi la v6 tu do cua dan ca

hai lang khien chung toi nga ngg rang cac truyen thuyet ay da tu

khuon minh vao mot mo hinh ma dieu kien hien nay chua cho

phep Igc ra dugc - khong phai mo hinh than thoai, ma mo hinh

truyen thuyet lang mac - de noi len mot dieu gi khac niia, sau sac

han, sieu thang han Cac tich truyen rai rac c6 the dugc tap hgp lai

nhu sau cho c6 dau c6 dua

372

Dan lang Yen von khong phai la nguai vung nay Theo lai cac

cu ben Yen, thi hg tir nhieu noi den: lang Vien Ngi (trong viing Van Dinh, thugc tinh Ha Tay), Hai Duong Thanh Hoa Con theo lai cac cu ben Due, thi dan Ygn v6n la nguai Muang a Phu Lao, tren dat huyen Lac Thuy, tinh Hoa Binh Phii Lao a ben kia suon nui, khong xa viing Huang San la bao, noi lien vai Huong San bSng hai

16i di CO truyen Mot la qua rimg Vai, den chiia Tro (hay Thien Trii),

r6i men theo ba khe Yen ra tan lang Yen VT; hai la qua d6i ong

Trung, d i n nga ba Chac T\ln, d6 xu6ng thung Vuang (7) tren dat

rimg cua lang Due Khe Truac Cach mang thang Tam, hang nam,

cu den ram thang gieng ta, lang Due Khe lai cu bon ong lenh (8) vao Cling tai doi ong Trung, neu khong - nguai lang Due tin thg -thi dan Muang Phu Lao se den thu hoach het nhung gi trong dugc tren viing rimg giap ranh nay (9) Dung ve mat dan tgc hoc ton giao

ma noi, day c6 the la mot hinh thuc ciing ong tien chu; nSu diing chii cua nhijng nhom Thugng Tay Nguyen thugc ngu he Nam phuong, thi day la mot hinh thuc chap nhan dac quyen tinh than ciia

dong doi pd Idn (chu dat) doi vai dat dai Nguon goc cu dan lang

Yen, nhu vay, la van de con phai minh xac lai

Nhimg, dii la tir mien xuoi len, hay tir Phii Lao den, dan Yen

VT chac chan la ke den sau Cac cu ca ben Yen Ian Due deu thong nhat vai nhau ve cac dja diem cu t n i noi tiep truac sau ciia nguai lang Yen: thoat tien, tren mo Duong Sao giira dong (nguai ben Due chi noi them: tir Phii Lao, theo duong rimg Vai va chiia Tro

ma den mo Duong Sao); sau do, chuyen tir mo Duong Sao vao vj tri lang cii (canh Due Khe); cuoi ciing, dich qua v i tri lang moi (vi tri hien nay cua Y^n VT) D i i la truyen thuyet chang nira, qua trinh chuyen dich ke tren it nhat cung noi len mot dieu: do la qua trinh men tir ngoai d6ng vao trong lang, qua trinh cua nhimg nguai ngu

cu mai r6i cu6i ciing moi dugc chip nhan Quy che dan ngu cu

cang hien ro trong nhimg gi ma dan lang Due kk cho chiing toi nghe \h, song dao hep ngan each hai lang, c6 hai mo dat, hai thSng

373

phong, va m6i khi hai thang phdng danh nhau thi lang YSn chay

to(lO) Nhu vay, dual mat cua dan Due Khe ngay truae, dat Y i n

VT la dat nghich: thuong dugc danh cho dan ngu eu Tren nkn tang

tam ly ky thi dan toe - khong thk tranh dugc trong xa hoi truoc

Cach mang - du cho, qua biSu hien ton giao, nguofi Due Khe c6

chAp nhan vai tro tihn chu cua nguoi Muong Phii Lao chang nua,

chiing toi cu e ring ngu6n g6c Muong ma ben Due gan cho ben

YSn chi la mot hinh thuc sieu thang dk nh4n manh them than phan

ha dang ciia nhung nguoi ngu cu

Truyin thuyet ciing da dong den mot dieu c6 the hik chac:

truoc nam thu 26 trigu Tu Due, lang Yen VT cung hai lang Due

Khe va Hoi Xa hop thanh mot ket c4u ba cha, trong do Due la

cha cd, con Yen va Hoi thu vai cha em Bilt chic, vi, nhu da noi

tren, nien dai cung nhu su kien eo ihk dugc rut ra tu mot s6 giiy

ma thoi xua truy^n lai, ma cu Dinh d thon Yen tung c6 dip giil va

doc Nhung giSy ma ky, theo loi cu, d6u c6 dinh dAp den "vu an

biet tu" da keo dai giua lang Yen va lang Due tu nam thu 13 trieu

Tu Due (tuc nam 1859) cho din nam thu 26 cung trilu (1872)

Biet tu (tach noi tho tu), vi k i t c4u ba cha 6 day, cung nhu o

nhung noi khac c6 hien tugng 4y tren d6ng bang Bac Bg, lay

ngoi dinh cua cha ca lam trung tam cho m6i lien ket giua cac cha

nam trong kit cau Biet tu, nhung c6 biet xa (tach thanh xa rieng)

hay khong? Noi mot each khac, truoc khi vu kien kit thiic bang

thang Igi cua Y i n VT, phai chang lang Y i n chi la mot thon phu

thugc vao xa Due Khe (nhu sau nay Duong Y i n thon phu thugc

vao Y i n VT xa, Bach Doc thon phu thugc vao Hgi Xa xa )? Khi

chua nam dugc trong tay nhung van ban xua c6 the con sot lai o

dia phuong, k l ca minh van va bi ky, chiing toi chua dam tra loi

cau hoi tren Du sao, truyin thuylt tren cua mieng cua cac cu ben

Y i n con nhic nho nhieu din nhimg thii doan ma dan lang Yen

duong thoi da phai vien din dl gianh giat dat rugng dan lang

Due Sau day la mot vi du Tuc truyin rang bay gio (?) lang Due

Khe tu xac dinh ranh gioi cua minh nhu sau: phia Dong, giap Yin VT, phia Tay, giap chan nui da Ngu Nhac (noi dung den Trinh) Dua vao quy dinh tren, lang Y i n da ranh manh ban dem cho da din do duoi chan nui Ngu Nhac, keo dai chan nui ra ddng,

do do chiem them dugc hai mau rugng Con ve phia dong thi lang

Y i n lai nho mot lang kit nghTa, Thugng Tilt, din lap kp, lam

nha, trdng tre, d l han ehl vung dat ciia lang Due lai Vu an biet

tu, du CO ham nghTa biet xa hay khong, da diln ra tren mot b l i

canh gianh giat dk rugng giira nhung lang chung nhau mot kit

ckx ba cha, trong do mot cha em, sau mot thofi gian phat triln at

han lau dai, da quen tien kilp ngu eu cua minh, va bat dau xung

dot voi cha anh

V i n theo loi ke cua cac cu, vu an biet tu thoi Tu Due khong

CO nhung chi tilt gi dang ggi la dae biet v l mat phap l y ( l l ) hay

ton giao Ly do tuong d6i don gian: cha em, lang Y i n VT, cam thay bi cha anh, lang Due Khe, chen ep giiia ch6n dinh trung, vi vay ma doi nit khoi kit ck\x ba cha bing each tach ra, lap dinh

rieng Cu Dinh con giG ca mot doan trong la don kien, ma anh TrSn Qu6c Vugng dich hg cho chiing toi nhu sau: " Vao hai ky t l Dinh Xuan Thu, bi hai thon Due Khe va Hgi Xa cay the hao truong ma sach nhilu da doan, hoac hach l l hau l l bac, hoac hach den s6m din mugn" Sau mudi ba nam theo kien, din nam 1872 Yen VT thang, danh dau buoc cu6i ciia mot qua trinh truong thanh

tu mot nhom ngu cu len mot lang hoan toan biet lap, voi dia vuc rieng, d4t rugng rieng, va r6t euge la noi tho tu rieng Mot chi tilt vui vui ciia truyin thuylt lang Y i n : Dugc kien r6i, sac phong da

v l r6i, nhung cac cu 6 Y i n VT con gikxx kin, horn sau moi t6 chuc

rude sac de thi uy, moi trai dinh di trong dam rude diu mang mot

bo duoc dai, giiia bo duoc la gay ggc, phong khi gap dan Due Khe khieu khich la choang ngay

Voi le choang, chiing ta se c6 dip quay v l voi kit cau ba cha

375

Choang noi day khong hoan toan d6ng nghia voi choang,

khong CO nghia la danh nhau vi mot nguyen nhan ngau nhien nao

Trong vung Huong Son, choang chi le nem da giGa lang Yen mot

ben, va hai lang Due - Hoi mot ben C u den ngay mong mot t i t

Nguyen dan, vao khoang gan Ngo, khi cac cu da t u ngoai dinh v6

den nha kha lau r 6 i , mot so tre em ben YSn keo den gan bo con

song dao ngan each hai thon, chui vong qua ben Due Tre con ben

Due dap ngay Da bat dku vun viit qua lai Tir tre con, chang may

ch6c cuoc 4u da day qua nguai Ion So dong dan ca hai lang ua ra

hai bo song hep, chui nhau tham te Dan ong nem da, dan ba con

gai tiep da Quy uoc nghm la chui that, nem that, v5 dau mac

Hien nay, n h i l u nguai Ion tu6i, nhieu cu gia con gia vet seo tren

dhu, chung tich ciia nhung tran choang ngay xua M a la thay, dan

ca hai ben deu t i n rSng c6 vo dhu v i choang cung rat chong lanh,

chi dSp it thu6c lao, nhat la lAy tai ch6 it dk hot rSc len vk thuomg,

la khoi ngay, hay it nhat cQng cam mau ngay, de cho nguai bi nan

lai CO thS tiSp tuc choang Chua c6 ai trong vung neu len dugc mot

truang hop chet vi choang Co khi mot ben thua the vugt song

dao, thuong la vuot bang mot cay sao dai cam xuong long song de

lay da bat qua ben kia bd, danh giap la ca Bay gio, khong nhat

t h i l t cu phai nem da, c6 khi thui nhau, dam nhau, tham chi va

dugc gi la nen luon

K h i boc len, khi ha xuong, k h i tarn ngimg, tran choang cu

the keo dai cho dSn ngay m6ng 7 Tet, ngay khai son tuc ma cua

rirng (12) Theo l a i cua ca nguai Yen VT Ian nguofi Due Khe, dan

H o i Xa Cling tham gia choang ben canh Due Khe, nhung khong

nhiet tinh may, va khong phai ca lang lam cuoc Nam nao cQng

vay, len X\kng chui dk m a man tran choang la tre con ben Yen,

khong bao gia ngugc lai De giai thich dieu do, truac kia nguai

ben Due bao r i n g dat Yen la dat nghich (the dat thang phong )

Sau Cach mang, le choang hau nhu khong con nCra, tuy rang mai

376

dSn nay - Tet nam ngoai (Tet Giap DSn) cung the - tre em chan

trau ciia hai lang van choang nhau mot hoi vao hom m6ng mot Tk

cho vui Di6u dang luu y de nhan manh: K h i dang choang, hai ben

dhu ra sue, nhung ngoai nhOng ngay ay ra, ban be doi ben van di

lai choi bai vai nhau, khong he da vi choang nhau ma sinh ra h\km

khich Chi mot chi tiet nay thoi cung da cho phep ngo vuc t r u y i n thuyet gan nguyen nhan cua le choang cho vu kien biet tir dual thai T u Due

Tuc nem da giua hai lang, thuc ra, khong phai la dac digm c6

mot khong hai cua vung Huang San No con dk lai nhieu \k tich

tren d6ng bSng B k Bo Ban Nham T u y l t a Vien Dan toe hoc cho

biet rang c6 da gap tuc nay nhieu l§n trong qua trinh diku tra \k

hoi lang a VTnh Phu va Ha Bac Huyen Lam Thao, thuoc tinh VTnh Phu, chang han, dia phuang noi t i l n g vi mot trong nhimg nai t6n kho nhieu phong tuc c6 kinh, c6 le "danh quan M u a n g gap" Danh quan chi tuc nem da giCra quan cua hai lang, M u a n g gap dia di^m hang nam chung k i l n cuoc danh quan N o i dau xa, ngay a Ha Tay, tinh so tai c6 thang canh Chua Huang, ngoai le choang ciia dan ba

cha Yen - Due - Hoi, \h\o lai ban Nham T u y l t , thi each day

chua lau lam vet tich ciia tuc nem da v I n con dugc bao lina it nhat

a hai dia phuang: giua hai lang Thugng Hoi va Ha H o i thugc huyen Dan Phugng; giira hai lang Da Phiic, va Thuy Khe a viing Chua Thay Chiing toi eon c6 t h I neu them truang hgp lang Cat Van thugc huyen Thanh Chuong, tinh Nghe A n CI day, vao mot ngay thang gieng ta, thanh nien cac xom keo nhau ra mot d6i trgc canh lang, phan lam hai phe de nem da nhau, lang tren la mot phe, lang dual la mot phe Phai chang each phan chia phe nay dua tren nep gap giira hai giap cu? Mot chi t i l t ma chiing toi danh gia la dac biet giau y nghia: tuy phu nij a day khong giij viec t i l p te da nhu dan ba con gai a hai lang Y i n VT va Due Khe, nhung, de chuan hi cho cuoc nem da a Cat VSn, t u c h i l u hom truac mot ba

377

cu gia di khSp d6i, x§p da thanh timg d6ng con Den day, tucmg da

CO thk tarn dung lai dk so ket cac dac diem cua tuc nem da noi

chung:

1 Tuc nay bao gia cung d i l n ra giiia hai nhom thuoc mot

cong dong thon xa; giua nhCmg lang cung xa, giua nhiJng lang

khong cung xa nhung lai cung dung vai nhau trong mot ket cAu

hai cha - ba chg, tham chi giua hai nua lang (nhu a Cat Van)

2 Tinh chat tucmg trimg ciia no la ro ret: c6 the nem nhau

that lire (Nham TuySt noi: phai d6 mau), nhung tuc nem da khong

hh vi vay ma gay thu lang;

3 No g i n chat vai ton giao thon xa: T& thanh hoang, hoi dau

xuan va, trong hoan canh xa hoi Viet Nam c6 truyen, thi cac

hinh thai tha phung ay dhu c6 lien quan den nghi le nong nghiep,

trong chung muc ma t^ thanh hoang va hoi dau xuan cQng nham

cau phong dang hoa coc

Nhu vay, dk hiku le choang a Huang San trong y nghTa ton

giao cua no, khong nhiing phai quy chieu vao tuc nem da noi

chung, ma con phai dat le 4y trong quang canh tha cung cua thon

xa cii (nghi le nong nghiep), ma xem xet Han nira, de hieu le

choang a Huang San trong cac ham nghTa xa hoi - chinh tri cua

no, dac biet trong m6i quan he giira no va su va vap lau dai giua

hai tap thk nong nghiep lang gi^ng, cung phai tra le ky ve canh

quan xa hoi cu (ket cku ba chg va ket cau lang xa) ma tim hieu

Tk nhien, mat nay anh huang dSn mat kia, c6 khi 16ng vao mat

kia, va ngugc lai Day dung la mot "su kien tong the", nhu M Mot

( M Mauss) timg quan niem DCi sao, xet tij mot goc do hinh thuc

nhung thuc te, d\eu dap ngay tir dhu vao con mSt cua nguai thai

nay hSn chua phai la nhung t6 chuc xa hoi - chinh tri, dong khung

tuc nem da lai, ma chinh la h\ku hien quai dj cua tuc ay, nhit la khi

tap quan dia phuang doi hoi choang that lire, nhu trong truang hop

a Huang San

378

Truac hh, khong the tach tuc nem da khoi cac hinh thuc bieu

d i l n tap the trong khuon kho hoi lang ngay truac, ma chiing toi tarn goi la dau tugmg trung (13): danh nhau bang guam, giao gia,

mo phong chien tranh, dua trai, danh cau, danh phk, tham chi ca vat niJa (14) Ciing nhu tuc nem da, nhiJng hinh thuc dku tugng

trung ke tren deu d i l n ra giua hai tap t h I trong mot cong ddng

thon xa, thuong la giua mot so giap va mot s6 giap Cl ta, mac dau

cac hinh thuc dau nay da mang mot noi dung ton giao nong nghiep

ro ret - khong dau, tham chi khong do mau, thi mua mang se khong tot, xom lang se khong yen - nhung chiing con mot t i l n

kiep xa xua, ngugc tan thai ma nghi le a ckp lang xom con g i n

chat vai to chuc luang hgp hay tam hgp Chinh vi t h i ma mot doan tren chung toi da noi truac r i n g khong t h i tien quyet loai tru

to chuc luong hgp hay tam hgp khoi ngu6n g6c cua k i t c i u hai

chg - ba chg, tuc khung xa hoi le choang V i cac hinh thuc d i u

tugng trung khong phai chi c6 mat trong nghi l l nong nghiep a nuac ta, ma timg ton tai hau nhu k h i p mgi nai tren t h i giai, hai ben ba Thai Binh Duong chang han, ca trong nhiing xa hoi con pho it nhieu vet tich ciia che do thi tgc cu, nhu nhieu toe nguai a chau Phi den Trong nhiing cong d6ng tr6ng trot so khai nay (hoa canh, lam nuang cuoc ), cac cuoc d i u tugng trung khong n i m trong he nghi le nong nghiep, ma la bg phan cua mot l l thuc

nguyen thuy hon nhieu: le thuc nhgp mon (15) Chung thuong dien

ra giOa hai nhom thanh nien cung lang vua thu l l nhap mon chung mot khoa, c6 truang hgp giiia thanh nien ciia hai nua lang Noi mot each khac, chiing khong rai to chiic luang hgp (hay vang bong ciia no) thua k l tu thai ky thi tgc

Tir bao gia chua ro, nhung chac chin la tu rat lau, truac khi con nguai buac han vao van minh trong trot, da ra dai mot khai niem - mai nghe tuang chung rat hien dai - c6 tac dung gop phan dieu che ra cac tu tuong ton giao so ky: khai niem luong hgp (16)

379

Co thk noi day la ket tinh cua phep bien chumg trong t u duy

nguyen thiiy Duai con mk cua ngudi thai ay, nhung hien tuang

ma ho theo doi dugc trong khong gian va thai gian mang nang tinh

each hai mat: hai phSn d6i xung cua mot vat the, due - cai, duang

vat am vat, trai dk, sang t6i, mat trai mat trang, nang

-mua, nong - lanh, tre - gia, song - chet

Chuygn hoa t u mat nay qua mat kia, va ngugc lai, do chinh

la van hanh cua moi vat, la dien bien ciia cuoc dai Giiia ngay

hoi, cac cuoc dki tuong trung lam tai hien, tren binh dien le tiet,

cai le uyen nguyen iy, vai su tham gia cua moi thanh vien trong

cong d6ng Nhip song hai hoa ma cac nhom cu dan nong nghiep

phat hien dugc qua tr6ng trot va chan nuoi, nhung kien thuc mai

ma hg rut ra dugc t u vong quay trai dat, cua c6 cay khong c6 ly

do gi dk bac bo, trai lai, chi c6 the ciing c6 them khai niem luang

hgp Co di^u la cac xa hoi nong nghiep khong the khong long

them vao diy mot khai niem luomg hgp, the hien khong nhiing

mot each nhin nhan moi truang bao quanh, ma con ca mot nhu

chu buc thiSt va mot ung x u tich cue; khai niem phon thuc T u

nay nguai nong dan gan cho cac cuoc dau tugng trung mot tac

dung phap thuat cam ung (17) ma thuc giuc cay trong sinh soi

nkf no, con ngudi sinh soi nay na V a i nhung buac phat trien cua

thien nhien van hoa thai c6, trong nhieu trudng hgp cac cuoc dau

tugng trung lai nhu6m them mot nuac son tha phung mat trdi

(18), khong kho nhan lam trong tro dua trai, danh cau, danh du,

nem con , va bi^t dau ca trong le choang a Huang San nua

NhCrng dudng bay vong cung qua lai ma cac vien da vach tren

bau trdi cua trudng nem, gid Ngg dugc chgn de khai mac tran

choang hang nam, do la nhiJng trieu chumg Con vai tro tiep te

da cua phu nu hai lang Yen va Due, nhat la cua ba cu mot minh

xep da tren d6i Cat Van, va ca tac dung chiJa vet thuang cua dat

bgt tren trudng nem, phai chang do lai la vai tro cua Dat Me

trong man kich ph6n thuc dien ra giiia Trdi va Dat?

380

Con CO the hieu le choang theo mot goc do khac, bing each

vin vao tinh than ciia than thoai khdi thiiy, va chang, trong chung

muc CO lien quan den cac nghi l l ton giao sa ky \ky th§n thoai lam

khung the hien, ai dam noi ranh gidi giua ihki thoai va l l tiet la d dau? Hoi dhu xuan la l l kk thuc mot chu ky nong nghiep de md man cho mot chu ky mdi Dudi con mk cua ngudi nong dan da

quen vdi nhip dieu deu dan bon mua xuan lai thu qua thi cac chu

ky cu - mdi noi ti^p nhau iy chi cd th^ la thdi gian khong ngung

quay ve cho cG de roi lai quay them vong niia, la ngii c6c va con ngudi khong ngung chit di rdi tai sinh T u lau, nhan quan bien

chung theo vong \ukn quin nay da dugc J.G.Ph'rayda (19) phan

tich qua nhieu chuang uyen bac, tuy khong vi vay ma t h i l u rung

dgng va sang to Van tren quan niem thdi gian than thoai ky, neu ta

mugn Idi ciia Maliat (20) thi d i l m giao thoa giua hai nam cu - mdi chi cd the la budc "lui ve thdi d i l m binh minh trudc tao thien lap

dia", "lui v l trang gi4y trSng ciia tdn tai", " v l luc khdi dhu tuyet

ddi, khi chua gi hoen 6, chua gi hu hong" Nhung, lui ve khong phai de vTnh vien bi hoa tan trong cai "v6 phan hoa khdi nguyen ciia dem vu tru" ma chinh la chuin bi rdi lai "chuyln tu hon mang den tao thien lap dia" tren "ddng chay khong dut cua cuoc sdng"

Bay ngay, ke tu mdng mot tk d i n mong bay md cua rung, la

nhung ngay bat thudng, nhung ngay kieng lam an khac hSn nhijng

chuoi ngay lam an trudc day va sau dhy La ban l l giiia hai vong

quay het nhau cua thdi gian, bay ngay vd phan hoa nay mugn phong each tugng trung - con cd t h i mugn phong each nao khac -

de tai hien, trong tan kich vu try chuyin hoa, d i l n qua bay ngay

l i l n tren quy mo mot cdng ddng ba cha, ma moi thanh vien cd kha nang la mot dien vien, tran choang keo dai giua hai bg phan ciing mot ca the hien nhien la dinh cao ciia tinh t h i hdn mang

Trong budi chilu ta cua c h i do phong k i l n trudc day, nhung ngudi nong dan tu huu cd mat tren bai nem khong con cam thu

381

chat tha mong vuong theo mot tap tuc loi thai ntra Truac mat ho

chan trai c6 t h ^ m a rong theo tam vu try da bi nhung dam may an

ngCr Ho dan gian quy buoi ra dai cua le choang vao vu an biet t u

dual trieu T u Due

Ban -vh h6n mang va phan hoa, M.EHat khong he am chi cac

hoi mua xuan n h u ngay tk a nuac ta 6ng chi ban tam vi l l thuc

nhap mon cua cac xa hoi thi toe, hay cac eong dong trong trot,

con giij duge a hai giap cij, nhmig du sao van la giiJa hai tap the

thanh nien cung lang va v i t h i ma khong khoi nhae nha chung ta

den t6 chue luang hop bign t u khep k i n ra rong va duge keo dai

thanh chuoi Dieu lam cho nguai di t i m hieu tren thuc dia cir

thang th6t la t6 chue lang mac theo mo thuc luang hgp hay tam

hgp dang ra phai t i m thay ly do t6n tai hon nhan tuang ung, nhu

Melanedi Trong hoan canh mot nen van m i n h con dgng a muc

tien eong nghiep nhung da phat t r i l n cao qua thai gian tinh luyen

lau dai - a day la nhn van minh c6 truyen eiia nguai Viet - kho

ma t i m thky mot moi han tin duge n h u chung toi da viet, giua ket

cku hai cha - ba cha va cac he thong than thieh hon nhan ung vai

t6 chue luang hgp hay tam hgp, no kk ra, neu ra thuc ky, biet dau

cha mo ra duge doi t i dau tieh, dii la m a nhat Van theo tai lieu

ciia CO ban Nham Tuyet, Da Phu va Thuy Khe, hai thon tham gia

hoi nem trong vung Chua Thay, khong nhung tha chung mot

thanh hoang, ma eon tuan thu mot kieng ky chung: trai gai hai

thon khong lay nhau, mai den gan day con the Tren dong bang

Bae Bg, nhiJng hien tugng dong dang khong hiem Tat nhien, day

chi la nhung tan d u ngugi lanh, khong con gitx duge tren dien

mao du cac net ca ban de eo the thuyet phue rang chung ta dang

dung truac vet tieh eiia bat cu he thong than toe dich xac nao D u

sao, day van la nhiJng kieng ky va hon nhan ma he thong than toe

cung n h u tap quan cuai x i n can hien dai ciia nguai Viet khong

giai thieh noi

382

Neu roi day cac nha nghien cuu c6 thu duge bSng chung dk dat ra mot dau noi giGa to chue luong hap hay tam hap va k i t edu

hai cha - ba cha, thi ho cung khong the nghiem chinh khSng djnh

rang to chue kia la nguon goe eiia ket eau nay V 6 n la eon de cua che do thi toe va cua nhung he thdng than toe phan loai, khi sang

tay nguai nong dan Viet ctia nhiJng thai ma than toe vai din duge,

t6 chue luang hgp hay tam hgp at chi con la mot mo thuc r6ng tuylch, mot cai khung qua eu ky, hoan toan khong chua n6i buc tranh Ian va mai ve lang mac phong k i l n va mot he thong than

thieh mo phong he cuu toe Sa dT hoa thach do v i n duge t r u y i n

tay nhau qua thai gian dang dac, mot mat la do tinh each truyen thong gan lien vai cac hinh thai ton giao cgng dong cua nhiJng tap the nho, chung nao cac tap the nay con ra sue bao ve ca tinh ciia minh Khong la rang ket cau hai cha - ba cha truac Cach mang thang Tam, du da ru6ng gan h i t noi dung kinh t l - xa hoi - chinh

tri, van eu van hanh nhu mot t h u lien minh ton giao {\iy mot vi

than va mot ngoi dinh la true) Mat khae, ciing eo kha nang rang,

trong canh quan cua mot c h i do rugng dk da la t u hiju r6i nhung

eon bi op trong khung hep ciia lang mac it nhieu t u trj, nhijng lang dan anh trong mot viing nho lai Igi dung ket cau hai cha - ba cha loi thai de len mat cha ca ma k i m ham su phat trien eiia cac lang dan em da bi dat vao than phan cha em T h i chen ep do, nhu chiing ta da biet, tung danh dau moi quan he giiia lang Due va lang Yen truac vu an biet t u duofi trieu T u Due

Xet tren binh dien ket cau thon xa, vu an nay c6 thuc quan trong den the khong? Chiing toi da noi rang nhiing truyen thuyet nghe duge chua cho phep khang dinh rang truac day Yen VT da

duge hay chua duge huong quy che xa Gia su la da, thi, trong

than phan hanh chinh cua no, lang Yen cha c6 ly do gi de them

khat dja vi ciia lang Due Ngugc lai, neu la chira, thi cung khong

CO ly do gi de truyen thuyet eiia ca hai lang chi nhan manh vu an

biet tir, ma khong d l cap d i n (hay i t nhk cung xem nhe) vice biet

383

xa at han xay ra ve sau Vay, cai gi trong y thuc dan lang Yen da

thoi thiic ho th6i ph6ng ket qua cua vu an biet t u ngang tarn mot

ky tich, khien dSn tan ngay nay chiing toi con bat dugc tin hieu

qua giong ke ciia cac cu?

C u tru trong nhiing lang mac con g i u hai huong tir t r i ,

nhumg da bi phong k i l n hoa chii yeu bang su ap dat chinh quyen

cip xa, nguai nong dan, du la nong dan t u hiiu, khong chi song

tren mot c h i l u hanh chinh, cuoc song cua ho c6 nhieu chieu

trong do t6 chuc gidp, chang han, cung la mot Ci day, nguyen ly

quan tuac cua xa thon phong k i l n , ma ca so la dong tien va moc

ngoac, phai nhuang buac cho nguyen ly xi tuac dua tren tuoi tac,

ma chat d6t la cac le nhap mon theo lua tuoi (len dinh, len bo, len

cu thuang) thua huang tir thai ky thi toe, hay t u to chuc luang

hap - tarn hap xa xua (21) Trong hSu h i t cac truang hop, tien

bac va uy t h I da len loi vao tan long gidp, bop meo nguyen ly xi

tuac Nhung, dual che do phong kien truac day, nguai nong dan

khong con each nao khac: sinh boat hang gidp, v a i le thuc hai

hoa ciia no, it nh4t cGng cung ckp dugc cho ho ao giac ve mot

cugc s6ng dugm tinh nghTa ban, ve mot than phan khac han than

phan ciia con nguai sinh ra chi de lao dong, nop to, dong thue, di

phu Day, noi cho cung, la thai do huang ve qua khu, ma tac

dung (hay tac hai?) la tam xoa diu n6i chua xot ciia t i m g con

nguai truac hien thuc tan nhan V u g t len ben tren tam ly ca nhan,

xet tren quy mo tung tap the nho, tung lang, thi ket cau hai cha

-ha c-ha ciing phuc c h i , bSng vai net sa luge, mot vu tru tam t-han

thuc ra da t u lau di vao d l vang, mot t h u thien duofng da mat Va

cung nhu t6 chuc gidp trong khuon kho thon xa, ket cau hai cha

ha cha t6n tai ben canh thon xa, va treo gio v a i k i t cau thon xa

-khong khoi bj vQ try phong kien a cap thon xa phong toa, dot

nhap, lung doan B a i vi ket cau ha cha Yen - Due - H o i , chang

han, khong phai la k i t qua ciia su phan chuoi trong long cua mot

cgng ddng, nhu to chuc luang hap hay tam hap Day la ket qua

384

gap go hau nhu n g l u nhien giura nhOng cong d6ng khong cung 26c gac, nhirng nhom nguai c6 lich su tu c u khac nhau, nhung da phai vay m u g n mo thuc rong lam khung lien k i t T u mot x o m nho g6m nhung nguai c6 le la dan ngu c u - ma xuSt x u d i n nay

v i n chua dugc xac dinh: nguai Muang? N g u a i m i l n xuoi? - Mn

tu mo D u o n g Sao ngoai dong vao trong lang d l cu6i ciing r 6 i cung chi dugc the dat thSng ph6ng, nguai ben Y i n khong t h i

ch4p nhan vai tro cha em trong k i t c i u ha cha hSn do cha ca Due

Khe ap dat N h u n g cung chinh trong vai tro Sy ma Y i n VT da t i l n

tu dia v i mot thon len dia v i mot xa ( n l u gia t h i l t rSng lang Y i n

da biet xa truac k h i biet tu) ngang hang v a i Due Khe v l mat hanh chinh N h u vay, vu an biet t u dual t r i l u T u Due chi phe chuan mot tinh the da hinh thanh (hay dang hinh thanh) Bang each t u tach khoi mot ket cSu da tro thanh hoan toan hinh thuc chii nghia, cac cu ben Yen cimg dan lang cong khai xoa bo than phan cha em; than phan ay da dugc nguai v i l t dan kien cu t h i hoa (hay hinh tugng hoa?) bSng thai do sach n h i l u da doan (hay gan cho?) cua cac cu ben Due va ben H o i T h i n g Igi tugng trung nay d i vao truyen t h u y l t cua lang Y i n t u day

Tuy nhien, le choang khong t h i v i vay ma mSt di ngay La mot truyen thong lau dai mang y nghia ton giao, va mot b i l u hien ciia y thuc he lang mac da an sau vao tap quan dan gian, no c6 kha nang van hanh bSng quan tinh nhu mot ca c h i doc lap trong mot

thai gian A\ Co d i l u la lang Y i n da thoat ly khoi k i t cSu ha

chat, cugc dau lien cha se tro nen phi l y n l u khong t i m cho no mot

giai thich m a i : buoi dau ciia no dan ddn dugc quy vao vu an biet

tu, su kien lich su Ian nhat trong bien nien su lang mac vung nay

tu tren dual mot tram nam Phai chang giai thich mai da tang them sue giong cho le choang?

Due Khe khong t h i cam tam d l v a han k i t cau ha cha trong

do no la cha cd Thon Bach Doc (sau se t r o thanh Bach Tuyet)

dugc CO keo vao thay chan Y i n VT N h i m g , tren bac thang ngoi

thu ciia cac lang trong vung Huang San ngay nay, Due Khe

khong con giu mai dugc dia v i dan anh cua minh nua Duai thai

Phap thuoc, lang Hoi Xa, von dung canh Due Khe trong nhung

ngay choang, va la thanh vien lau dai ciia ket cau ba cha, cai giao

theo dao Thien chiia, c6 le de nhe nhang thoat khoi mot sue ep

tinh than khong con ca so ma chi con tac dong theo thoi quen

niia thoi Dan lang Hoi khong eon lai vang ehon dinh trung nua

V u tru tam than cua ho tir nay xoay quanh nha tha Tuy nhien,

mot so dan lang Hoi van con tham gia tran choang hang nam, du

khong nhiet tinh may nhu ta da biet Dieu nay eung de hieu Mot

khi da dugc giai thich bang vu an biet tu, le choang bi tuac mat

doi t i y nghla ton giao than thoai ma nguai dan con c6 the ma h6

cam thay, de tra thanh mot tro chai the tuc Va viec nguai ben

giao tham gia mot tro chai the tuc cung vai ben luang hoan toan

khong anh huang gi den long trung thanh ciia ho doi voi giao ly

Ke ra, each hieu giao ly Ca doc cua giao dan a nong thon nuac

ta, va ung x u cua ho truac quy dinh nay hay quy dinh kia ciia

giao hoi, cung c6 nhieu sac do Nhung day lai la chuyen khac

Dieu con lai la ket cau ba cha - lay ngoi dinh ba cha a Due Khe

lam trung tam, va lang Due la chq ca - tra nen que quat, mot khi

nguai ben Hoi vang mat a chon dinh trung Viec Due Khe ket

nap Bach Doc de thanh lap lai ket cau ba chq tren mot hinh the

mai cang khang dinh dieu da noi tren kia: khac vai to chuc luang

hop hay tam hop, ket cau hai chq - ba chq khong phai la ket qua

ciia mot qua trinh tu phan, ma ra dai mot each nhan tao tren

nguyen tac lap ghep nhiing cau kien von rai nhau

Buac xuong thang cuoi cung cua lang Due con gin vai

nhiJng nguyen nhan kinh te CJ day, bat dau noi bat vai tro cua

nhCmg tuyen hanh huang vao cac chua hang trong day niii da vai

vung Huang San Thuc ra, trong dieu kien hieu bih hien nay,

cung chua ai noi dugc rang viing Chua Huang da tra thanh mot

trung tam hanh huang t u thai nao Ve mat nay, cac bai k? cua chua

386

Trjnh Sam mieu ta hang Hinh Bong c6 le la nhung tai lieu vidt som nhat Nhung, cac tai lieu ay - khac vai nhung bai tha ca tung hay k l chuyen ChCia Huang trong thofi Phap thugc (cua Chu Manh Trinh, Via Pham Ham, Nguyen Nhugc Phap) noi d^n phong canh,

ma khong da dgng den nguai di hanh huang Tat nhien, cac hang dong dugc dung lam nai tha tu la mot hien tugng khong mai me gi: chiing thuoc pham tru hinh thai thof phung sa khai Trong cac hang dong Huang Son, hai vi chinh dugc thai la Quan A m va Mau; hai nhan vat phu nu nay la hai hinh thai ton giao dan gian Ian hang nhac nha chiing ta den Dat Me gan vai hang dgng tu thai tien su Nhung, c6 tha phung khong nhat thiet la c6 hanh huang tren quy mo Ian Mot trung tam tha tu c6 y nghTa Ion nhu den Due

Thanh Tan a Ba V i lai khong phai la mot trung tam hanh huang

Ian, tham chi chua dang goi la mot trung tam hanh huang, it nhat cung tu thai can dai tra ve day Tren dat mien Bac nuac ta, trong chung muc con tim hieu dugc qua tham hoi, nhCrng noi thu hut dugc nhieu khach hanh huang nhat lai la cac trung tam dong bong: Van Kiep, Phu Giay, Den Song Khong the xep Chua Huang -

du CO tha Mau - vao loai trung tam ay Du cho, duai thai Trinh Sam, day da la mot trung tam hanh huang roi, thi chac han tinh hinh roi ren tu cuoi Le den dau Nguyen khong con cho phep no giu vai tro ay nua: cac chua bang go gach, canh hay gan hang dgng C O thof tu deu ra dai duai trieu Nguyen, hay trong thai Phap thugc Chang the ma hang Hinh B6ng, du da dugc Trinh Sam ca tung va mieu ta kha ti mi qua hai bai ke noi tieng, khong con dugc chinh nguai dia phuang biet la a dau nija, phai cha den nhijng nam 20 truac day, dan lang Yen mai phat hien lai dugc hang Hinh Bong khac, tat nhien la tren tuyen hanh huang thugc vung dat lang

hg Vu an Hinh B6ng mai Hinh B6ng cu hay Hinh Bong gia Hinh Bong thuc, la mot trong nhiing ngoi phao da gop phan lam

-bung no m6i hit hoa hien dang dugc giai quyet giiia hai thon Yen

VT va Due Khe (22) Di^u chSc chan la triy hgi Chua Huang chi trof thanh mot thai thugng, vai luong di tip nap cua thi dan, dac

387

biet la thj dan Ha Noi, tu dku thk ky XX, nhat la tir nhung nam gkn

day, khi ho Hoang ra tay tu bo chua chien trong vung niii da voi

nay: nhung bac da x6p ngay ngan tu chua ngoai den dong Huong

Tich, tu chua Long Van den dong Long Van ma nhieu khach

vang canh cu \am tuong la c6 kinh lam, thuc ra mdi dugc xay

dung them, keo dai ma mo rong ra tu nhimg nam ay Du sao, trong

khoang nam muai nam qua, hoi Chua Huong, dien ra hang nam

qua ba thang xuan, da anh huong kha sau sac den tuong lai quan

he kinh te giiia hai lang Yen - Due

Chung toi dat chan vao mot chiia hang vao khoang hon bon

gia chieu Mat troi sap Ian han sau rang niii bao quanh thung

Vuong Choc nua thoi, chuong chieu se vang len, am u, giua liic

mot vai nhom hanh huong cuoi cung hap tap vugt qua cua hang

Cung sap din gid thay mat cho hoi Thien (23), cung nij su bac moi

day tru tri, kiem tra lai so tien ma khach thap phuomg da tung

vai hao mot cung su6t ngay vao chua, truoc khi ghi so, cho vao

hom, khoa va niem phong lai Tong so la mot tram hai muoi dong

Hom ay la mot ngay van mua hanh huong, dung vao mot nam dia

phuong CO it nhieu kho khan ve luong thuc Noi the de muong

tuong luu lugng ngudi hang nam van canh Chua Huong Nhan s6

tihn tren voi so ngay trong ba thang: hon mot van dong Ma he

thong Chua Huong dau chi gom moi mot hang c6 tho tu Goi

chung la Chua Huong, nhung thuc ra la nhOng ba tuyen di: tuyen

Huong Tich (Chua Huong chinh cong), tuyen Long Van, tuyen

Tuyet Son Tuyen Tuyet Son, vi xa each khong lien quan gi den

cau chuyen dang ke Tuyen Huong Tich la huong chinh: day la

tuyen dai duong va phong phii nhat, vi no gom tren duoi muoi noi

tho tu, tu den Trinh vao dong Huong Tich Day cung la tuyen

danh tieng nhat, tu khi no dugc cac danh sT het lofi ca tung Tuyet

dai da s6 ngudi vang canh Chua Huong chi di moi tuyen chinh

nay Ngudi nao thanh tin lam, lai roi thi gid, sSn tien, mdi di tuyin

Tuyet Son Con tuyen Long Van, uy sat nach tuyen chinh, thi hau

388i

nhu khong m§y ai dat chan d6n: no chi g6m c6 hai di tich, mot chua xay va mot hang thd Da the, no lai khong qua ngdn de ngudi

cau ky ghep them no vao tuyen Huong Tich, ma cung khong qua

dai d8 chiem ca mot ngay vui nhu tuyen Huong Tich hay tuygn Tuyet Son Dilu quan trong d6i vdi quan he giua hai lang YSn -Due la tuyen Huong Tich thugc dia phan lang Yen VT, con tuyin Long Van lai d vung dat ciia lang Due Khe

Den nay, ve choi vung Huong Son ngoai nhijng thang hanh huong, di tham thu ba con cac thon, chiing ta con c6 thg nghe

nhac lai cau noi dku mieng: "Ca Phu Yen, tikn Yen VT, dT Due

Khe" Tat nhien, dan ben Due khong chap nhan cau noi duoi hinh thuc do Hg doi lai: "Ca Phu Yen, tien Yen VT, my Due Khe"

My la dep Nhung ngay ca dudi hinh thuc da sua doi lai, thi Due Khe Cling phai chap nhan mot su that: "Tien Yen VF' Qua vay, trudc day, so vdi cac lang khac trong vung, dac biet so vdi lang Due, lang Yen cd ve lam tien that! Tien day la tien khach thap phuong Cling vao tren dudi mudi dia diem thd tu dgc tuyen Huang Tich, ma hao ly lang Yen va su sai chia nhau cham miit Tien day con la tien ma dan Yen thu nhap dugc bang nghe phu

cheo do cho khach thap phuong tu bin Yen VT vao din chiia

ngoai, va trd ra Theo Idi ke phan nao da truyen thuyet hda? thi dudi thdi Phap thuoc, trong ba thang xuan, dan Yen chi cheo

-do, va che chen cd bac thau dem Day cd the la Idi song ciia cac tay dan anh va nha giau hon la cua dai da so dan ngheo lang Yen Dii sao thi lang Due ben canh lai phoi bay mot tinh canh khac han: sau may ngay Tet, hg phai dam dau ngay vao rung, nhieu ngudi tda ra cac dia phuong khac lam thue lam mudn, cd ke ve tan Ha Nam kiem song cho qua ky giap hat (24) Lgi dung vi tri thuan tien cua ben Due (bin do, bin 6 to) mot so ngudi lang md quan trg khach hanh huong vua mdi din bin: cd le chinh vi the

ma ca lang Due mang tilng (dT Due Khe)

389

L a dan chg ca, la con chau nhung nguai dau tien den chiem

ITnh mot vung d^t can khai thac ( t i l n chu, p6 Ian ) nhu ta c6 the

gia thilt, ngudi Due Khe han chap nhan thanh kien rat thong

thuofng ciia moi cu dan lau dai trong trot doi vai dan van chai

Phai chang do la ly do thiic d^y ho la la ca nghe phu cheo do?

Cho d^n ngay nay, cheo do qua lai b i n Due la viec cua dan xom

chai Ha Doan DS giai thich hien tugng c6 phan ngugc doi nay,

hay it nhat cung la hien tugng khong hgp ly - trong khi nghe phu

cheo do doc khe Yen la mot ngu6n song dang ke cua dan ngheo

Yen VT - lang Due ke mot tich truyen qua do nhimg chuyen vien

\t van hoc dan gian d l dang nhan ra dugc mot motip quen thuoc:

Xua kia (?) dan Due Khe cung cheo do, nha vua ve day vui chai

song nuac: vua sue cho dan Due phai sam "quai cheo bang voc,

cgc cheo bang nga"; khong sam noi, Due Khe bo nghe cheo do tir

dky Xet vk mat ung xir xa hoi, day la loi noi dai ciia mot so cac

me a Hue ngay truac, ma chiing ta c6 the dien djch ra ngon ngu

true ti8p nhu sau: cai gi chu cheo do thi ta day eo la gi, nay ta

khong cheo, nhung c6 phai vi t h I ma ta thua cac nguai dau, ta

thua nha vua day chu! Mot truyen thuyet ngan ggn thoi, ma eo

due dugc moi mac cam cua lang Due: mac cam tu eao, mac cam

tir ai, mac cam tir t i , noi chung la mac cam hoanh doat Day la

tarn ly thien thSn gay canh rai xuong pham tr4n, nhung van nhuc

nh6i nha den coi trai cQ, chua yen tam vai so phan mai lam

nguai nai ha giai

Nhu vay phai chang khoa nghien cuu van hoc dan gian c6

t h I ghi them vao bang phan loai cua minh mot the chuyen ke chua

dugc khao sat may, ma ta c6 the tarn ggi la truyen su lang, mot the

loai, vi it phai bay cac motip huyen hoac quen thuge ciia than thoai

khai thuy, nen d l bj nguai phe nham Ian vai su thuc? Hay la, vai

tich truyen '"quai voc cgc nga" cua nguai xom Due, cQng nhu cac

truyen thuyet khac nghe dugc xung quanh cau chuyen bat hoa giua

hai thon cung mot xa, chiing ta chi dung truac mot dang cua hien

390

tugng lich sir hoa va thai sir hoa truygn thuyet, thuong th^y trong

mgi nhom nguai ban khai hay van minh, moi cgng dong da vugt qua ngoai khu rung hoang cua tu duy than thoai? Cac nha ly luan

ve van hgc se giai dap cho chiing ta thac mac ay, c6 the la bSng nhiJng mo hinh rac roi Rieng doi vai nguai di hgc hoi tren thuc

dja 16i song xua va nay cua nhan dan, thi cai c6 thk nit ra - nhu mot nhan xet tam thuong nhung c6 gia tri thuc thi nhk dinh - la

tam ly lang Due, mot Ian niia, lai minh hoa cho mot thuc tien da bao Ian dugc lap di lap lai duoi nhiJng dang khac nhau:

1 Chung nao ma nong nghiep va sinh hoat hien dai chua d i n

de bien doi mot mue song, mot loi song, mot nep nghT, thi lang

Viet CO truyen van van hanh nhu mot ca t h i c6 biet tinh doi dien

cac lang khac, cac ca the khac, vai biet tinh ciia chiing

2 Biet tinh cua m6i lang la d i l m hgi tu ciia nhieu su kien dang le da chim han vao di vang, nhung lai dugc 6c thSn thoai

va long tu hao lang mac phue thuoc cho song lai, bang each truyen thuyet hoa qua cSt xen va phong dai, roi ket lai thanh

chuoi CO y nghla

3 Trong y thiire tu phat ciia dan lang, chuoi su kien da truyen thuyet hoa do thay the lich su that ciia lang mac; va moi khi ca

lang - suyt nua chiing toi viet: ca cha - hanh dong nhu mot eo the

thong nhat de huong ung hay phan doi hanh dong ciia lang khac, thi v6 hinh trung moi nguoi dan lang deu quy chieu vao cuon su truyen mieng kia ma hg da bien thanh mo thuc ung x u tap the Thuc tien tren day ciia hai lang Yen - Due - va cua lang Viet noi chung - den nay con de lai dau tich gi trong cugc song moi?

Dieu CO the noi o day, dieu can noi vi dinh dap den cugc

hanh huong di tim dien mao ciia thon xa cii (va ca mai nua, trong chung muc c6 cu moi c6 moi, nhu cac cu ta thuong noi), la moi bat hoa, du day len tu nhung sir kien sot deo ciia thoi nay, lai xay

ra giiia hai lang cu c6 quan he lau doi voi nhau, tung bi rang bugc

391

vao nhau bSng nhieu sgi day oai am, ma nhOng ghi chep nay muon

loc ra phhn nao thuc chat Noi each khac, trong cau chuyen ke day,

cai cu CO tac dong den cai moi

Hai muroi nam qua, lang xom cua chung ta da thay d6i nhieu

iSm Trong s6 v6 van bien thien theo huong no du va nang dong

hon, ma bao chi hang ngay cilng khong the phan anh het, quan

trong nhat, vi di vao ban ch^t nhat, van la phong trao hop tac hoa,

va mot chinh quyen ca so xay dung tren mot nguyen ly hoan toan

mai, nguyen ly tinh Dang Tuy nhien, ve mat phan chia dia virc va

t6 churc cac dom vi tu cu, lang cu van ton tai Giu nhung lang cu

trong khuon kho xa mai, bien moi lang cG thanh mot hop tac xa

mai, 16ng vao lang cu nhimg quan he mai giua nguai va nguai

(chi bo Dang, cac doan the, lao dong hap tac, luat hon nhan va gia

dinh ), trong nhung hoan canh khach quan nhk dinh, chii truang

nay la thuc thai nh4t Nhung ciang chinh vi the ma cac dong chi

phu trach true tiep a nong thon, cho den nay, van lam vao tinh the

phai hang ngay xay dung (va cung c6) nhung ket cau kien true

mai, bang cac tkm panen cung da c6 phan mai ve chat lugng,

nhung van dugc due san theo kich tac va ngoai dang cQ

Lang cii trong thon xa mai khong phai bao gia cung la mot

hanh ly 16i thai ma chang qua chung ta chua kip vut lai ben duang

nhu mot ganh nang v6 ly Cho den nay, it nhat thi no cQng cung cap

cho nguai nong dan mod mot khung xa hoi sinh dong, ma dong thai

Cling la mot khung tinh cam - noi theo loi dan toe hoe la mot khung

cgng cam - c6 tac dung trg sue cho nguai nong dan xa vien phan

khai vugt nhiing kho khan, khong ngung danh dau tung buac tien

len cua nong thon mai Day cung la mot khia canh rat Viet Nam cua

tinh doan kk ma xa hoi mai c6 trach nhiem xay dimg va phat trien

Doan ket tren ca sa dai nghTa ciia che do, da danh Nguai xa vien a

nong thon con noi: doan ket tren ca so tinh lang nghia nude Tinh

lang trong nghTa nuac Tinh lang vi nghia nuac Trong truang hgp

do, tinh lang ciing la nghTa nuac

392

Tuy nhien, lang cu, du da dugc hien dai hoa trong canh quan thon xa mai, dii da mang trong long no nhung quan he mai giua

nguai va nguai, vin la mot dan vi tu cu gin vai lich sir lau dai cua

nong thon cu, do do van c6 mat trai cua no Tac dung cgng cam,

ma con phat huy trong thai dai mai, bat ngu6n chinh tu Ijch su lau dai ay, mot Heh su thuong dong lai dual hinh thuc truy^n thuyet,

va, trong nhiSu truang hgp, chi nham nhan manh biet tinh cua tung lang, cua tung don vj nho hep, "d6i dien cac lang khac, cac ca thS khac, vai biet tinh cua chung"

Trong nhOng dieu kien ky, moi khi cac d6ng chi phu trach

true tiep a nong thon v6 y buong lai tinh than Dang dang le phai thuong xuyen ngu trong long nhiing quan he da dugc 16ng vao

lang cii, thi mot xich mich binh di thoi, mot xich mich c6 thk lap di lap lai nghin ikn trong cugc s6ng hang ngay, cung eo kha nang tao

ca cho mau thuan dien bi^n Nhung luc ay, cai ma nha tha ca tung

la hon lang, cai tinh Ian ly von rat dep, bong tim ra mot du dia d^ phat trien mat tieu cue cua no

Nhu vay, bai hoc cuoi cung c6 the rut ra tu ma ghi chep chua

day du tren day, mot Ian nira, phai chang vln la bai hgc vk tinh

Dang? Diing la nhu vay, du cho nguai riit bai hoc c6 thS bj che

trach la chi nhac lai mot sir that da qua h\kn nhien Van dh, nghT

cho cung khong phai la sir thoa man bang each c6 noi len mot cai

gi thuc doc dao, mot cai gi chua timg c6 trong sach va Van de don gian hon the nhieu: tu tai lieu sinh dong chop dugc tren thuc dia, nghTa la tu nhijng su kien nam ngay trong dong cugc song

dang troi qua c6 nguge ngu6n ve qua khu vai hy vgng gop phan

soi sang them mot tinh hinh hien dai, d^ r6i, tren ca so hieu biet

do, Igc ra mot doi nhan xet c6 le binh thuong nhung it nhieu bo ich cho viec phai lam truae mat Va neu mot doi nhan xet ay lai ung vai cai gi do da c6 trong sach va, thi day lai la chuyen khac

Chua Huong, thang 3-1974 HaNgi, thang 5 -1975

393

1 Trong thai gian gkn day, quanh viec tu bo va b6 sung cac tuyen hanh

huong, da xay ra mpt vai xich mich giira hai thon Yen VT va Due Khe (deu thupc

xa Huong Son) Tren thirc dia, chinh tinh hinh nay da ggi y cho chiing toi tim hidu

Ijch sir ciia mpt m6i mau thuSn sau sac hon nhieu va da chim vao dT vang: moi mau

thuin timg am th^m diln ra xua l<ia giira hai iang Yen va Due So vai mau thuan

thai xua, nhiing xich mich ngay nay chang c6 gi dang gpi la quan trong, da the

chiing lai dang tren da dugc giai quy^t, do do, a day, chung toi thay cung I<h6ng

ckn tom tat su viec lai lam gi Tuu trung, nhiing xich mich ngay nay chi la cai c6,

chi la mot gai y, dS cho nhiing chuy^n di di^n da nhan do ma dao sau hon v^o mpt

khia canh cua ca che lang Vi?t c6 truyen

2 Trong mpt chuySn tham do vao thang 3 nam 1974, dira tren mpt vai dir

kien do nha khao c6 hpc Tr^n Qudc Vupng da phat hien dugc tai thung Vuang,

tren vung ddt nui rirng thupc dja phan thon Due Khe mpt hang tien sir Tir truac den

nay, nhan dan dja phuong gpi hang nay la Hang Xung Xam hay Hang Giac Truyen

thuySt dia phuong con gan no vai hoat dpng ciia mpt bp phan nghTa quan Bai Say

Ket qua tham do buac dSu tren mat &k cho phep doan dinh rang hang Xung Xam

chira di vat ciia thai dai d6ng thau, va ca cua nhiing th6i xua hon (van hoa Hoa

Binh - Bac Son) N^u qua vay, thi viec phat hien ra hang Xung Xam ciing la mpt

sir kien dang luu y: mac dau viing niii da voi Huong Son c6 nhieu hang dpng,

nhung tir truac den nay chua ai thirc sir du tinh khai thac no v l mat khao c6 hoc,

suan nui phia "ben nay" (Ha Tay) v6n khong c6 da cupi Vira viet xong bai nay,

chiing toi dugc tin rang ddng chi Tran Quoc Vugng ciing mpt so sinh vien truong

Dai hpc T6ng hgp da khai quat hang Xung Xam vao dau thang 7 nam 1975 Tin

dku tien cho bi^t rang kk qua khai quat qua phii hgp vai nhiing doan djnh liic tham

do Nhiing nguai khai quat cung phat hien them dugc mot s6 hang tien sir khac a

trong viing

3 Tha Te Hanh, bai Lang toi, trong tap Hoa nien

4 Tir khi chung toi viSt xong bai nay, cho den nay ban ddng nghiep Le Thj

Nham Tuy^t da cong b6 hai cong trinh ngin v6 ciing ly thu ve tap tuc kei chg hay

kel nude ngcii giua mpt so lang Viet tren dong bang Bac Bp Tac gia khong chi

394

niieu ta mpt c&ch ng&n gpn ma con dua ra mot s6 nhan x6t sa bp, dat ca sa dku tien cho viec nghien ciru mpt mat kha dac biet trong k^t ciu xa hpi c6 truyin cua nguai nong dan Viet Tuy nhien, vi mai dat ca so dku tien cho nen tac gia chi nhSn manh

nhiSu nhat den khia canh tuong trg, den tinh tuong than tuong ai trong tap tuc k^t cha, chua kip khai thac nhQng hien tugng khac dam mau sac dan tpc hon, dac biet

chua di sau vao ket cku ma nhan dan Huang Son gpi la mot dinh ba cha Chac han

day la nhiing de tai ma tac gia danh lai cho cac bai sap vigt

Xem: Le Thi Nham Tuygt, Tuc kit nghia a Tarn Ddo - Xudn Due, cai ggch

noi giUa truyen thong vd hien dgi trong Thong bdo Dan toe hoc, s6 2 nam 1973,

tr.29-40

Cung tac gia tren - Ket nghTa Idng chg trong sinh hogt vd van hoa c6 truyen, trong tap chi Dan toe hoe s6 4 nam 1974, tr.46-59

5 V^ mat nay, truac day Levis Strauss da dua ra mpt cong trinh sa kk gpn,

dii va tuong doi trong sang, tuy khong khoi c6 nhti-ng y k i l n dirt khoat m^ nguai dpc con muon can nhJc them

Xem CI Levis Strauss - Bai Les organisations dualistes existent-elles? (Co

to chirc luong hgp hay khong?), trong tap Anthropologic structwale (Nhan hpc cku

tnic), Paris, nha xudt ban Plon, 1958, tr 147-180

6 Den Trinh la den ma cira vao Chiia Huong d6ng thoi cung la dhn rieng ciia lang Yen VT Vj thanh dugc tha tai day la "Cao son dai thanh son h6 ik dai

vuong", bo la dong doi Hiing Vuong, me la ho vang dong doi son than, ban than thanh sinh ra tir mpt qua trirng (hay tir mpt bpc, tiiy di ban), danh thang giac Thach Linh tire giac An

7 Nhac lai: thung Vuong, tren dat rirng lang Due Khe, la nai ma gan day cac nha khao c6 hpc da phat hien dugc hang tiln su Xung Xam Xem lai chii thich 2

8 Trong sinh hoat hang gidp a nong thon ta truac Cach mang thang Tam, truac khi din tu6i len bo (hay len Ido), trong da s6 cac truong hgp la truac tuoi 49,

cac thanh vien ciia giap phai thay nhau len ong lenh Chii lenh a day, c6 le la mpt bien dang ciia chii lenh, vi lenh c6 nhiem vu thi hanh lenh ciia cac cu bo ciia giap, trong sinh hoat hang giap So lenh ciia moi giap, cung nhu each phan cong, tiiy

395

thuoc phong tuc tap quan timg lang, tung dja phuong Trong nhiiu truomg hop, mSi

giap CO b6n ong l^nh: l^nh ca, ma nhifm vu la di mdi cac cu va nguoi hang giap,

m6i khi c6 sinh boat giap; mot lenh hai, phu trach di mua ign V& to chuc giip, va

nguyen ly ca so ciia no, tarn thai xem chu thich (21), trong khi cha doi mot cong

trinh khao sat hoan chinh

9 Hien nay, d6ng b^o Muong Phu Lao dang thuang lirang vai hop t&c xa

Due Khe dS xin cat v6 dja phuong ho mgt s6 khu dSt rung a day

10 Nhac lai tich truyen n^y, ngu^ri thon Due thb\y da giai thfeh lai mot

each duy ly hom nguyen nhan eac vu chay xua kia thuang xay ra ben thon Yen

Theo ho, dSt Ydn hep, dan Y^n dong, nha cira san sat, mai giap mai, hoi n6i h6i, do

do chi can mot nha hit chn la nan chay Ian ra ca thon

11 V i n theo truyen thuySt dja phuong, thai hiy gia, truac khi xay ra vu an

biet tir dang kk day, da timg diln ra mot vu kien tranh gianh rupng dat giQ-a lang

Thuang Ti^t v^ lang Dong Khe (nay 1^ lang Nong Khe) Thugng Ti^t von c6 xam

canh qua d^t Dong Khe, nhung, vi vy kien nay, nhCrng c6 gai Thugng Tik lay

chdng Dong Khe da lam tay trong cho lang g6c cua minh Cung nhb cac c6 gai nay

mach bao, ma Thugng Ti^t chay chgt a cua sau cua vg quan tong trkn Ha Noi

duang thai: ba nay (nguai ho Bui) von la gai lang Yen VT, va chinh thong qua moi

giai cua nguai Yen VT ma lang Thugng Tiet mai m6c ngoac dugc vai ba ta Vg

quan t6ng trdn mach nuoc rang, n^u khong c6 do mau, thi khong xong Co miy cu

gia Thugng Ti^t tu nguyen chiu chit dS cho lang minh dugc kien Trong mot cugc

i u da giCra hai lang, cac cu chju chit tai cho, khi nguai Dong Khe thuc ra da nit lui

Thugng T i l t , nha vay, dugc kien De tra an nay, Thugng Tiet giiip Y6n VT mgt tay,

nhu ta da bilt, trong vu an biet tir

12 Thuang thi nguai Viet o dong bang ggi ngay nay la ma cica dong: tir

mong mot Tet cho den hom do, nguai ta con kieng, chua ddm ra dong l^m an

Nguai Mudmg, va ca nguoi Viet 6 mgt s6 viing mien Trung nuac ta, lai ggi ngay ay

la ma cira rirng Tai viing dong bang chiem trung Huang Son n^y, nai m ^ liia ma

thu hoach dugc doi khi con kem quan trong xa so vol nguon Igi lam san, thi may

chCf khai san, hay ma cica rirng qua la c6 y nghTa Neu nhu, trong da so cic hgp tac

xa nong nghiep ngay nay a mien xuoi, lao ong thu6mg tham gia cong tac thuy Igi

396

(tham nuac rugng), thi a viing Huong Son c^c cu lai c6 chan trong cac t6 lam

nghiep (bao ve lam san, phit hien ngu6n lam san mai)

13 Mgt s6 nha dan tgc hoc Phap dung thuat ngCr lutte agonestique Chiing ta nghT rang, d l chi cac hinh thuc dau tugng trung noi day, thuat ngir tren khong hgp,

vi tinh tir agonestique, trong nghTa den ciia no, lai dac chi d i u v6, d i u vat

14 Thuc ra, trong thoi can - hien dai, diu vat, trong hgi xuan chang han, khong phai la dau tugng trung giCra cdc giap cimg mgt lang, ma, trong nhilu truong hop, da mang tinh each ca nhan roi: 6 day, n6i bat vai tro ciia cac 16 vat, nghTa la uy

tin va danh vgng ciia cdc bac thay cam dau timg 16 Tuy nhien, can cir vao tiln le

t^i nhilu nai khac tren the giai (vi nhu cugc dSu vat k i t thuc le nhap mon cho trai lang, tai mgt so nai d Chau Phi den), chiing toi tarn gia thilt ring, 6 ta, dau vat v6n cung la mot hinh thuc dau tugng trung trong ngi bg timg lang Viet

15 Chiing toi ggi le intiation la le nhgp mon, ma khong dimg chir li thanh

dinh nhu mgt s6 ban ddng nghiep thuomg diing, vi khong nhat thilt chi trong trucmg

hgp thanh dinh mai c6 intiation Le nhap mon nham chuyin thanh vien ciia xa hgi

rtr than phan thap len than phan cao han; than phan noi day thu6ng gin v6i tu6i tic,

khong rieng tu6i thanh dinh, ma nhilu lua tu6i khac nhau nCra, tuy tap quan xa hgi

Le nhap mon la dac d i l m cua xa hgi thj tgc Nhung no vIn c6 t h i t6n tai dai ding

trong cac xa hoi nong nghiep i i y tu6i tdc lam mgt trong nhung tieu chuin cua uy the (nhu xa hgi nong thon Viet truac Cach mang), t i t nhien la dual nhirng dang da

bi pha loang

16 Tru6c day, chiing toi van dung thuat ngir luang phan d l dien djch khai niem dualite hay dualisme NghT lai, chung toi thiy t h i la chua 6n Da la luang, thi tat nhien phai phan Dieu dang luu y trong khai niem dang ban la, tuy luang Vise phan, nhung van la hgp V i , noi cho ciing, thi khai niem luang hap trong tu duy

nguyen thiiy khong khac han la dang so khai ciia thuylt mau thuan th6ng nhat cua chiing ta ngay nay

17 Co le Ph'raydo (J.G.Frazer) la nguai d i u tien dua ra mgt cong trinh phan tich c6 d i u dua ve phap thuat noi chung, va v l phap thuat cam irng noi rieng

Ong cung goi phap thuat noi chung la phap thual cam ung Nhung, theo 6ng, phap thuat cam img (theo nghTa chung) lai bao g6m hai loai: \,phap thuat mo phong, va

397

2, phdp thiidt lay nhihn, ma ong xem la phdp thugt cam tiny, chinh cong Nguyen ly

lam CO so cho phdp thuat mo phong la: hieu qua gay ra dugc gidng voi nguyen

nhan gay ra no Do do, mu6n chu dong gay ra mot hieu qua &y bang dpng tdc va

dao cu (vi du: ray nuoc d^ lam mua) Nguyen ly lam ca so cho phap thuat lay

nhiem (turc phap thuat cam ixng chinh c6ng) la: nhixng vat da tirng tigp xiic voi nhau

nira Do do, chi bang each tac dong vao mot bo phan da tach khoi ca the, phap six

CO thS tac dong tii xa d^n ca thd iy (vi du: bang each phii phep vao mon toe roi cua

mot nguai, phap su c6 th^ gay hai cho nguai ay) N^u chap nhan each minh giai

cua Ph'rayda, thi nguyen ly lam ca sa cho phap thuat noi ehung la : mpi vat trong

thien nhien, n^u c6 lien quan vai nhau, deu c6 the cam ling Ian nhau, dii duai hinh

thirc nao Nhu vay, dSu tugng trung dl tao nen khong khi ganh dua, nham thuc giuc

CO cay sinh soi, nSy no, eung la tnpt hinh thirc phap thuat Cach minh giai bj nhieu

tac gia khae phe phan, thuong la vai ly do sau day: ong da c6 tinh la nhung sir kien

dan toe hpc nao khong phii hop vai thuy^t cua minh Theo Mot (M Mauss) cdch

minh giai cua Ph'rayda - thuySt tiSp xuc - la "diing, nhung thieu sot" Xem: M

Mauss Manuel d'ethnogarphie (Dan tpc hpc thu sdch), Paris, Nha xudt ban Payot,

1968, tr.256 Dii sao, cho den nay, khai niem phap thuat cam ung (hieu theo nghTa

rpng) chua phai da hoan toan bi nhiJng ngudi lam dan toe hpc tren thuc dja bo roi

Xem: J.G Prazer, Le ramcau d'or (Nhanh la vang), bp rut ngdn thanh 3 tap,

tap 1; Magie et religion: les tahous (Phap thuat va ton giao: cac hiiy ky), ban dich

ra Phap van, Paris, Nha xuat ban Seheicherfreres, 1903, tr.4, 5,64

18 Tha phung mat trai la mot khai niem thong dung trong Ijch su ton giao,

va dan tpc hpc ton giao, khong nhung Ah chi nhung ton giao dat mat trai vao vi tri

toi thuong thin, ma con dS chi nhung hinh thirc t^ le gdn vai ton giao nong nghiep

chang han, trong do mat trai - vai tu each la mpt tinh linh, mot hinh tupng, hay la

mot khai niem - dong mpt vai tro quan trpng

19 Xem, chang han: J.G Prazer, Le rameau d'or tap 111 Les cultes

ograiriess et sylvestres (Cac hinh thai tha phung nong nghiep va lien quan den

rimg), Paris, nha xuit ban Seheicher freres, 1911 Dac biet luu y den cic chuang

ban v^ thAn thoai va le ti^t gan vai hinh thai thdr phung thSn Adonitx (Adonis), than

Atstits (Attis), va thSn Oodirtitx (Osires)

398

20 Xem: Mircea Eliade, Bai Mystcres et regeneration spiritualle (Huykn

dao va su tai sinh ciia tinh thSn), cong b6 \kn dSu tien vao nam 1954, in lai trong

tuy^n tap Mythes, reves et mysteres (ThAn thoai, chiem bao va huy^n dao) - Paris, Gallimard, 1957, tr.254 - 305, dae biet tr.299 - 300 Cung tac gia tren, Bai: La

Terre - Mere et les hierogamiess costniqqes (Dat - Me va eac cupc linh ph6i cua

vu try), cong b6 \'an Aiu vao nam 1953, in lai trong tap Mythes Reves , tr.207

-253 dac biet tr.247 - -253

21 Ve chire tuac trong thon xa, nguai nong dan Viet phan biet hai loai: quan tuac va xi tuac Quan tuac la nhiJng chirc tudc ma chinh quyen phong kign ap dat a cac cap xa va thon, bao g6m ca nhirng tuac ma ngu6i nong dan c6 thg mua d^

tu nang uy th^ trong xa hpi phong kiSn nong thon Con xi tuac - la nhCmg chuc tuac ma nguai nong dan dat dupe trong khung canh ciia t6 chirc giap: len dinh, len

lao, len thuong lao Cir nguyen tac ma noi, thi nguai c6 quan tuac cao d^n miy

trong sinh hoat hang giap, cung chi dugc danh gia va sap xgp vj tri theo xi tuac, nghTa la theo lap tu6i Xem lai chu thich 15

22 Xem lai chii thich I

23 Tir trudc Cach mang nhigu lang vung Huang San c6 Hpi Thien, mpt t6

chirc tap hap cac phu lao trong lang, va phu trach nhung \kn &k thuc tiln c6 lien

quan din chiia chi6n, kl ca chiia hang trong niii

24 Nhieu nguai bo lang di ngu cu a lang khae va khong ngSn ngai nhan

chirc thang mo Trong viing Ha Dong cu va vimg Ha Nam, tai nhi^u nai thang mo

la dan Due Khe din ngu cu Vi vay, truac day nguai cac nai khdc che gieu nguai

lang Due la dan due dac {dac chi mo)

399

NHAN X E T BirOC DAU

V E GIA DINH CUA NGlTdl V I E T

Nhung gi viet sau day, tir than chiing, khong phai la mot

cong trinh nghien curu Day chi la nhOng cam giac dau tien chua

thoat khoi vong true cam thuan tiiy, thuoc ve mot so mat cua mot

van de ma cac bac di truac trong nganh dan toe hoe chua dua ra

duge nhung ket luan thue su c6 dau eo dua: van de gia dinh ciia

nguofi Viet (1)

Ta biet rang, mai cho den nay, van chua ai len duge he thong

than tgc Viet Ly do eiing don gian thoi: neu vi muon ngan ggn ma

ta khong ngai diing mot ngon ngir dan tgc it nhieu da loi thai, thi

CO the noi rang day la mot he thong khong phan loai Nhimg cam

giac lam nen bai viet nay khong quy chieu vao do

Mat khac, nhOng cam giac ay lai la cam giac ciia mot nguai

lam dan tgc hgc ma gian tiep bi lam tinh huong, vi ban than anh ta

khong nghien cuu nguoi Viet, nhung lai thugc tgc Viet, khien anh

thang hoac lai c6 nhiing suy nghi, c6 le con roi rac, nhung du sao

cung CO doi suy nghi ve mat nay hay mat kia thugc nep song cua

tgc minh

Nhung cam giac rat don gian do, toi se thu noi len bang ngon

ngii hang ngay Mot vai su kien mo dau cho chiing se duge rut ra

tu cugc song cua nguai Viet a Bac Bg, nai cu tru hien nay cua toi

400

Hoi con be, toi tCmg nghe nguai Ian noi vai nhau rSng a chiing toi, toi muon noi trong tgc nguai chiing toi, quyen lure trong gia dinh nam trong tay cua dan ong, cila nguai chdng, nguai cha

Cu nhin vao cac chi tik ciia cugc s6ng hang ngay la ro V^ kinh t^ chang han, bat dgng san ciia gia dinh, kk ca rugng tu, deu do dan

ong nam, vi chi duge truyen cho con trai trong nha, khong duge truyen cho eon gai Vice giao due con cai chii ySu phu thugc vao nguai cha, ve mat ay ong ta chang may khi nuang nhe Ga eon trai

hay con gai cua nguai nay, nguai kia thugc gia dinh ng, vin dh c6

le da duge ban cai kin dao giiJa ong bo va ba me, tham chi giua ong bo va cau con trai, hay ba me va c6 con gai, nhung cu6i ciing

ma cong bo tin ra truac mat mgi nguai bang mot lai noi chinh thiic, thi day la viec cua ong chu gia dinh Vi du chSng thieu Lan len, toi duge biet them rang cac nha nghien cuu Phap thai thugc dia cung khong noi khac

Tat nhien, tinh trang do duge gan cho Nho giao, ly thuySt da tham nhuan xa hgi chiing toi eo cham lam cung tu th^ ky thu XV, khi no thay chan Phat giao a vj tri quoc giao Dimg vi thuat ngir nay ma hieu nhSm Nho giao, v6n ra dai tren d4t Trung Hoa tu nam the ky truac Cong nguyen, it mang dang ton giao ISm, neu ta dem so vai dao Phat, dao Ca d6c, dao Hoi: duge tich hop vao nhCrng tin nguang va bieu hien tQn giao dan gian duang thai, trong

so do CO hinh thai tha phung to tien Nho giao noi bat len trong tu each mot triet ly xa hgi, va trong khung canh do ton giao chi keo dai mo hinh xa hgi, cho no hien hinh ra ngoai, thong qua mot long tin va mot he thong dgng tac c6 the nhin bang mat, va chang, chiJ giao (trong quoc giao) khong chi c6 nghla la ton giao: con c6 the dien dich no thanh giao due, y thiic he, hgc thuyet tham chi la van hoa

Nhung dieu lien quan den ta han, do van de ta dang quan tam, la cho Nho giao, nhu ai cung biet, lai dat quyen lire vao tay

^ 0 1

nguai dan ong, chi can nhdc lai day hai lai giao huan n6i tiSng

Mot trong hai loi ay trao quyen lire trong nha nuac, trong xa hoi

ngoai gia dinh (quan, su, phu) Con lai kia thi khong ngan ngai

tuyen bo thang thimg rang: mot con trai la c6, muai con gai la

khong (Nhdt nam viet hitu, thqp nir viet v6)

Con chuyen khac nila

Tren dat Trung Hoa, Nho giao, sau buoi hinh thanh dau tien,

da bi bo rai trong mot thofi gian dai, mai nhieu the ky ve sau mai

dugc ap dung, duai mot so trieu dai 1dm thuoc Cong nguyen (2)

Ma ngay din luc ay, Nho giao cung khong dugc xem la ly thuyet

doc nhat trong y thiic he Trung Hoa: no phai chia se vi tri vai Phat

giao, de hop thanh Tam giao, hay ba hoc thuyet chinh thuc cua

Trung Hoa

CI Viet Nam, khong the Tai day, tu khi chiem dja vj quoc

giao ciia dao Phat, dao Nho luon dong vai tro chu soai Ca cau to

chuc cua nha nuac bat nguon cam hung tu cac nguyen ly cua

Nho giao Van hich ciia cac nha vua thuang vien den lai giao

huAn kia ciia dao Nho Cac nha nho ma kien thuc sach va tao ra

mot uy the Ian truac mot dan chiing gom nhung nong dan hau het

diu mu chii, tu tap hop thanh mot tang lop xa hoi rieng, c6 tre

cung tu the ky XVII (3) Ve mat kinh te, tang lop ay khong tach

khoi nong dan, trai lai, rat gan bo vai nong dan Qua vay, tru mot

so it nha thi do ma ra lam quan, dai da so nha nho van tiep tuc

song tai lang minh cuoc song kho ai ciia nguai nong dan thuofng

lay nghe day hoc lam le song Ay the ma chinh dai da so v6 danh

do, tir the ky XVII den the ky XIX, da du nhap sau vao nong

thon, vao tung xom, tung nha mot, khong chi mo hinh Nho giao,

ma ca mot nen dao ly hang ngay thoat thai tu nhung lai day cua

Khong Tu

Toi khong noi rang vi the ma dao Phat va cac tin nguang dan

gian bj cam doan, hay bi tu bo Nhung, ngoai mot so giai doan

Trong nhijng dieu kien do khong c6 gi la n§u tinh chk phu

quySn, ma moi nguai deu nhin thay trong gia dinh Viet, dugc gan cho Nho giao Nhu tat ca moi nguai, toi chap nhan dieu tung dugc chap nhan (va hien con dugc chap nhan) Cho dSn ngay nay, sau nhieu nam dien da a vung Muang (4) c6 hom toi bong tu hoi:

Cu chap nhan anh huang sau sac ciia dao Nho di, thi gia dinh Viet CO thuc su mang tinh chat phu quyen den muc nhu nguai ta thuang noi hay khong? , Hay xuat phat tu gia dinh c6 truyen ma di lai tu dau

Truyen theo dong bo va mang tgc danh ve phia bo, gia dinh Viet, trong dai da so cac truong hgp, chung qui la gia dinh hat nhan: mot cap vg chong va con cai chua vg chua chong ciia ho

Moi con trai thu da cuai vg deu ra khoi nha cha it lau sau khi cuai

de song vai vg (va cac con ciia minh, neu da c6 con) trong mot ngoi nha rieng Tung ho nhu the deu c6 nen kinh te rieng: con trai nao rai nha bo cijng nhan dugc mot phan tai san ciia gia dinh, ke

ca rugng tu

Tat nhien, cha me gia van giiJ con trai ca lai nha, du anh ta

da CO vg, CO con Khi bo mat di anh dugc thua huang ngoi nha va phan tai san Ion nhat Day khong phai la gia dinh hat nhan theo diing nghla ciia tu ay, nhat la khi, ngoai bo me gia ra, con c6 mot

so em trai con be hay mot con gai chua chong De chi loai hinh tap hgp nay, hay dung mot tu c6 phan ma ho, nhung ciing thich hgp vai muc hieu biet con thap ciia ta: gia dinh nho Tuy nhien, dung quen rang gia dinh nho ay thanh hinh tren ca so mot loi cot bat bien, gia dinh hat nhan, ciia no khi cha me gia da qua dai, khi tat

ca cac em trai, em gai da lay vg lay chong, do do da rai ngoi nha