Văn hóa tộc người việt nam phần 1

Tai lieu ngan nay chi nhkm gop phan rat nho vao cong tac gan due khai trong ciia cac d6ng chi a Hoa Binh, bang each trinh bay lai nhiJng quan niem c6 truyin cua nguai Muong ve coi song

BiSn mvc tr§n xuS't bin phim cua Thir vi$n Qu6'c gia ViQt Nam

Nguyin TO Chi

van h6a tOc ngadi Vi§t Nam / Nguygn TO Chi ; SIAJ

t§p: Nguyin Chi Ben - TO! bin c6 SLfa chQa - H : VSn

hod ThOng tin ; Tgp chi Van h6a NghO thu^t, 2013 - 640tr

: hinh ve ; 24cm - (TO sach Van h6a Ngh§ thu$t)

1 TOc ngi/di 2 van hod 3 DSn tOc thig'u s6'

4 Vigt Nam

305.8009597 - dc14

m VTB0097P-CIP

NhSng thie vifn mua sdch cua Nha sdch Thdng Long dU0c bien muc

chudn Marc 21 mien phi

•''Da lieu duac Nha sdch Thdng Long chep vdo dia mem, hodc gUi

email den thu vi$n, ho^c download tic trang web:thanglong.com.vn

TU SACH VAN HOA NGHE THUAT

N G U Y E N Tir C H I

VAN HOn TOC NGirdl VI€T NRAA

(Tdi ban cd s^a chUa)

Vl|iv JINH B!NH JHUhi

NHA XUAT BAN VAN HOA THONG TIN TAP CHI VAN HOA N G H E THUAT

Tap chi Van hoa Nghe thudt la cd quan nghien ciiu,

ly luan va thong t i n cua Bo Van hoa, The thao va D u lich Ngoai viec moi thang ra mot ky tap chi, chiing toi con chu

trUdng xuat ban t u sach Van hoa nghe thudt T u sach nay

i n nhQng cong t r i n h nghien ciiu va dich t h u a t cua cac tac

gia trong va ngoai nU6c nhkm cung cap tU lieu t h a m khao

cho cac nha nghien ciiu, cac nha giao, cac nha quan ly va hoach dinh chinh sach cung n h u dong dao ban doc yeu van hoa nghe t h u a t

Tu sach Van hoa nghe thudt gom c6 cac bo sach:

- Bo sach Van hoa hoc (trU6c day goi la " t u

sach van hoa hoc") nhSm dich va gi6i thieu cac tac pham nghien ciiu van hoa da t r d t h a n h k i n h

dien cua the gi6i n h u Van hoa nguyen thuy (2000) cua E.B Tylor, Hinh thai hoc truyen c6 tich, Nhitng goc re lich sw" cua truyen c6 tich than

ky (2003) cua V I Propp, Cdnh vdng (2007) cua J.Frazer, Khong gian van hoa nguyen thuy nhin theo ly thuyet chiCc nang (2008) cua R.Lowie

- Bo sach Ly thuyet vd phUcfng phdp nghien cihi van hoa bien soan, gi6i thieu va trich dich nhQng trUdng phai nghien cilu van hoa tren the

gidi n h a Sit dong ddnh cua phiiOng phdp (2004),

Theo vet chdn nhitng ngitdi khdng l6 (2006)

- Bo sach Nghien ci£u van hoa Viet Nam tong qudt gidi thieu nhQng cong t r i n h nghien cijfu van

hoa cua cac hoc gia Viet Nam c6 uy t i n nhif G6p

phdn nghien citu van hoa toe ngiidi (1997) cua giao

sU TCf Chi, Van hoa Viet Nam, tim tbi vd suy ngdm

(2000) cua giao sU Tran Quoc VUdng

- Bo sach Nghien ciCu van hoa cdc viing mien

tap hdp cac bai viet ve van hoa theo tiing vung,

chu yeu la cac bai da cong bo tren tap chi Van hoa

Nghe thudt, cua nhieu tac gia khac nhau, n h u Van

hoa nghe thudt Nam Bo (1997), Van hoa nghe

thudt Trung Bg (1998), Van hoa nghe thudt Tdy

Bdc (2002)

- Bo sach Nghien CJ2U van hoa theo chuyen de

to chiic, tap hdp cac bai viet ve van hoa, nghe

thuat chu yeu cac bai da dang tren tap chi Van

hoa Nghe thudt, cua cac tac gia khac nhau theo cac

chuyen de n h u dien anh, my thuat, am nhac,

hoac ve van hoa gia dinh, ve nha rong - nha rong

van hoa , n h u Hdnh trinh nghien ciCu dien anh

Viet Nam (2007), TrUdc het la gia tri con ngiCdi

(nghien cijtu my thuat - 2008)

V6i nam bo sach nhU vay, T u sach Van hoa nghe thudt

hy vong gop mot phan nho be cua m i n h vao viec xay dUng

nen van hoa Viet Nam viia bao ve dUdc nhiing dac s^c cua

van hoa dan toe, vvfa c6 kha nang hoi nhap vao the gidi hien

dai Lam sao cang hien dai hoa t h i ban sSc rieng cua van

hoa Viet Nam cang dUdc mai chuot va toa sang? V6i boi

canh toan cau hoa hien nay, de thUc hien dUdc cai bien chiing noi tren, can sU dong gop trai t i m va khoi 6c cua nhieu nha nghien ciiu va dong dao ban doc Trong cong viec

kho k h a n nay, Tu sdch Van hoa nghe thudt chi la mot nhip

cau, mot dia chi cho hoi quan anh

Tiep theo cuori Van hoa Viet Nam, hoi vd dap (Nxb

Van hoa Thong t i n va Tap chi Van hoa Nghe thuat, 2012)

cua cac tac gia trong va ngoai Tap chi, T u sach Van hoa nghe thudt Ian nay ta i ban va gidi thieu vdi ban doc tac pham Van hoa toe ngUdi Viet Nam (ten cu: Gop phdn nghien ciCu van hoa vd toe ngiicfi) cua nha dan toe hoc danh tieng

N g u y i n Hxi Chi Cuon sach lay doi tUdng nghien ciiu la van

hoa va toe ngUdi d Viet Nam, va nhin nhan doi tUdng ay nhU mot thUe the van hoa nSm trong dong chay van hoa dan toe Du6i goc nhin van hoa, bang each tiep can nhieu chieu, vdi nhiing each ly giai khac nhau, cuon sach se giiip ban doc hieu dUdc nhiing dieu nSm trong mot cau true quen thuoc tUdng n h u ddn gian, nhung lai v6 cung phile tap Coi van hoa toe ngUdi nhU thUe the van hoa, nen qua t r i n h hinh thanh va phat trien eiia no khong phai ddn gian, mot ehieu

ma la eon dUdng gap ghenh vdi sU tiep nhan, tiep bien van

hoa d nhieu dang thiie khac nhau Cuon sach nay, nhU txing

dUde don ddi va ghi nhan se la ed sd de dat nen mong cho bo mon van hoa hoc toe ngUdi NhQng phat hien mdi trong tif lieu eii, nhiing ghi nhan t i n h te, t i mi, sau iSng ve hon cot eiia nhiing sU kien, hien tUdng dan toe hoe la mot trong nhiing dieu dang quan tam nhat cua cuon sach Tvf tU lieu

da CO, qua cac thao tac nghien ciiu, tac gia dUa ra nhiing nhan xet het siic khac biet, bat ngd, nhUng chiia dUng nhiing dieu tham thuy den gian di ma chi nhiing nha dan toe hoe, van hoa hoc c6 con mSt xanh mdi loc liia diidc ra tvf

thUc ti§n h o n don N h Q n g d i e u do deu dxiac l i n h h o i tii

t r o n g t r u y e n t h o n g v a n hoa cua d a n toe, n o i each khae, v a n

hoa d a n toe da chSp doi c a n h cho v a n hoa toe ngUdi bay l e n ,

h o i ngo va hoa n h a p t r e n b a u t r d i cua t h d i d a i m 6 i

Van hoa toe ngUdi Viet Nam c6 t h e eoi n h i i l a m o t t r o n g

nhi3ng tac p h a m t r i i d a n h tiep can cac v a n de toe ngifdi tuf

goe do v a n hoa D o m a n g t i n h k h a i p h a , n e n t r o n g qua t r i n h

t h a o tac, chSc k h o t r a n h k h o i nhQng k h i e m k h u y e t , t h a m

c h i l a p h i e n d i e n m a n g t i n h c h u q u a n cua tac gia T u sach

Van hoa nghe thuat r a t m o n g n h a n difdc n h i i n g Idi gop y, c h i

bao t a n t i n h cua b a n doc g a n xa X i n t r a n t r o n g c a m dn

T h a n g 10-2012

T A P C H I VAN HOA NGHE THUAT

C O I SONG VA C O I C H E T T R O N G QUAN N I E M C O T R U Y E N CUA NGU^CJI MU^OfNG

Dim nay Ngay nay Toiddy

Ki chuyen ngay xua cho nguai nghe Noi ve xua cho nguai hay

Mai sau

Co nguai dn com uong ruau Nguai khdc chuyen ciing dai

( M a dau mo De ddt de nuac: l a i bo M o noi vai nguai chet)

Trong khuon kho cuoc van dong cai each phong tuc tap

quan, mot mat quan trong ciia cong tac van hoa a mien niii, nhijng

dong chi lanh dao cac cap, ma chiing toi c6 dip tiep xiic tren dia ban M u a n g (Hoa Binh), deu dac biet quan tam den viec cai tao tap tuc ma chay va cuai xin Cai each tang le con dugc coi trong hon cai each hon le Thire vay, trong sinh boat ton giao va xa hoi c6 truyen cua nguai Muong, ma chay la dip gay ton kem nhieu nhat: ton tien cua, t6n sue nguai, ton thi giof Chang nhijng the, nhin dual goc do chong me tin va giao due chu nghta v6 than, tang le la mot trong nhirng nghi l l ton giao dam dac ciia nguai Muang, la hinh thai kha tap trung ciia me tin dj doan c6 truyen Nhung, nhu moi nghi le Ian ciia bat eu dan toe nao, tang le M u a n g con the hien, tren l l t i l t , nhiing quan nniem vu tru va nhan sinh quen thuoc

cua dan toe Du khong thiSu ch6 lech lac, cac quan niem ky da hk

r l lau dai vao tarn kham cua nguai Muong, la chat lieu gop phan

xay dung nen cai ma nhieu nha dan toe hoc goi la moi cong cam

ciia mot dan toe Khong the nhat dan xoa bo tat ca bang bien phap

hanh chinh Ben canh nhiing quan niem loi thai, nhung tap tuc lac

hau, tang le Muong con bao ham nhieu gia tri tien bg cua di san

van hoa dan toe, ma nguai Muong hien nay mong ke thira va phat

huy mot each huxi ich tren buac duang xay dimg chii nghTa xa hoi

Moi tinh gan bo nguai s6ng cung nhu nguai chit vai d^t, nuac,

xom, muang( 1), buac dau cua tinh yeu nuac, tinh than ch6ng ap

buc toat ra t u mot s6 16 ca, chi la vai ti du giija nhieu ti du khac

Can xoa bo nhiing gi va giij lai nhiJng gi? Do la cau hoi ma

mot so dong chi a Hoa Binh da neu len khi trao doi vai chung toi

Qua ban bac, cac dong chi cQng nhat tri vai chiing toi rang, truac

khi quyet dinh xoa bo hay giiJ lai, viec truac mat ro rang la phai

tim hieu xem c6 nhirng gi NghTa la phai dihu tra dan toe hoc wk

tang le, khong nhiJng ghi chep ti mi cac le tiet, ma con thong qua

le tiet rut ra nhijng quan niem va khai niem kn nau ben sau Tren

ca so hieu biet do, cac dong chi a Hoa Binh se cung nhan dan

Muong giai quyet thich dang van de xoa bo nhiing gi va giil lai

nhijng gi Chiing toi tin tuong nhu vay Tai lieu ngan nay chi nhkm

gop phan rat nho vao cong tac gan due khai trong ciia cac d6ng chi

a Hoa Binh, bang each trinh bay lai nhiJng quan niem c6 truyin

cua nguai Muong ve coi song va coi chet, trong chung muc chung

toi tham do dugc qua khao sat tang le V4n de nay chua dugc

nhiJng nguai nghien cuu dan tgc Muong truac kia de cap den(2)

Coi song va coi chet noi day khong phai la nhijng thanh phSn ciia

mot hgc thuyet trim tugng vh vQ try va nhan sinh, kk qua tu bien

ciia mot tang lap tang lij Chiing loi chi mu6n noi den the giai ciia

nguai song va the giai danh cho tinh linh, trong quan niem dan

gian cua nguai Muong truac day, roi t u do tim hi%u s6 phan ciia

linh hon khi con nguai da tat tho, nhiing buac duang ciia linh h6n

10

tir coi song den coi chet Con duang ay bieu hien qua cac le tiet tang ma Tuy nhien, trong giai ban ciia mot bai tap chi, chiing toi

se khong mieu ta cac le tiet noi tiep nhau, ma chi hy vong rang

d i l n biSn ca ban nhat ciia dam tang Muong se 16 phan nao qua viec trinh bay cac quan niem(3)

Lan lai nhung trang so tay ghi chep tren thuc dia qua cac

cugc khao sat cung nhau tien hanh tir nam 1964 cho d i n nay, chiing toi khong nen dugc boi hoi khi nho den nhiJng bo, nhiing

m l , nhirng d6ng chi, tuy chi gap go tren cac chang duang d i l n da, nhung da khong ngan ngai danh thi gia giai cho chiing toi mot doan mo t6i nghTa, them cho chiing toi mot hieu biet cu the(4) Trong qua trinh chinh ly va phan tich tai lieu, chiing toi da nhilu lan tham khao thuc tien ciia cac dan tgc khac NhiJng lan do, nhieu ban d6ng nghiep da sot sang cho phep chiing toi sir dung ket qua nghien cuu ciia cac ban, ke cac mot so tai lieu chua he cong bo, de tien doi chieu, so sanh Doi vai chiing toi, thai do v6 t u do la mot

t i m guong ve tinh than khoa hgc va hop tac xa hgi chii nghTa X i n cac ban nhan a day lai cam on chan thanh cua chiing t6i(5)

Neu qua thuc, nhu chiing toi nghT, khai niem linh hon la hat nhan ciia mot t u tuong ton giao, thi tang le at phai la bieu hien ro net nhat ciia khai niem ay V i ma chay la gi, neu khong phai la giai phap cao nhat va cuoi cung - giai phap toi chung - ma mot cong dong t h i nguai s6ng dua ra d l khuon x i p so phan cua linh hon mot thanh vien T i l e thay, nhiing tai lieu cu the ve tang le Muong

v i n khong cho phep chiing ta tra lofi chinh xac cac cau hoi sau day: Theo quan niem c6 truyin cua nguai Muong, con nguai c6 may

h6n chinh, miy h6n phu? Tren ca the ciia nguai song, cac hon

chinh va hon phu se ra sao? Thong thuong a nuac ta, each giai dap cac cau hoi tren day thugc pham vi quan niem dan gian, chii khong phai la dgc quyen hay dac quyin ciia mot dang cap, mot tang lap nao ca Chang han, nguai Ba na nao da d i n tuoi truang thanh deu

b i l t ro rang m6i nguai c6 ba PO N G O L ' (= h6n), hon chinh a

11

xoay toe, mot hon phu a tren tran, mot hon phu a trong than, va

khi con nguai da tat tha thi hon chinh di ve the giai ben kia, con

cac hon phu cu vat vuong trong rung, ve sau bien thanh suang

m6c(6) Co the dan nhieu ti du tuang tu ve cac dan toe khac

Dieu lam cho chiing toi ngac nhien la khong mot nguai Muang

nao, ke ca cac cu cao tuoi va nhung nguai v6n la P O MO (= b6

Mo)(7), CO the tra lai nhiJng cau hoi tren mot each dut khoat Day

khong phai la tinh trang mai Dual thai Phap thuoc, khi cuoc

song c6 truyen cua nguai Muang chua biSn dang nhiSu,

J.Cuisinier da timg vap phai mot tinh trang tuong tu, ma \h sau

CO khong quen nhac lai: "Ho ngap ngung v^ each giai dap nhung

cau hoi i y , hinh nhu chua bao gia ho tu hoi nhu t h i ca"(8) Khai

niem linh hon, hoac chua k i t tinh, hoac dang phan giai, trong

quan niem dan gian cua nguai Muang

Theo quan niem pho bien cua ho, thi nguai s6ng c6 nhilu

hdn, ma tilng Muang goi la VAI (via) Co le nhiing via iy dugc

phan bo khap ca th8 cua con nguai, vi t4t ca nhiing nguai cung

cap tai lieu cho chiing toi deu dan cau noi dau mieng sau day:

" P O N MirOL' WAI P E N DAM, D A M M l / O L ' WAI P E N

CHIEU" (bon muai via ben phai, nam muai via ben trai) Nhu

vay, nguai song c6 chin muai hon ca thay, dan ong va dan ba diu

the Tai sao lai phan bo khong dong deu nhu vay? Phai chang vi

qua tim a ben trai? Trong khong gian huyen bi cua nguai Muang,

phia ben phai va phia ben trai giiJ nhirng chuc nang khac nhau nhu

thi nao? Truac nhijng thac mSc nay, cac cu, cac b6 Mo, ma chiing

toi timg CO dip tham hoi, chi biet lac dSu cuai xoa Tac gia cu6n

Nguai coi song con nhac den mot quan niem khac: con nguai c6

ba HON (= hdn), nlu la nam thi them bay BIA (= via), nu thi them

chin(9) Nhung, qua tham tra diln da, chiing toi thSy rSng quan

niem nay - dua tren su phan biet giOa hon chinh va hdn phu, giua

nam va nCr - hoac khong pho biln khSp noi (chi c6 tai mot s6 vung

tiep giap dja ban Kinh), hoac khong phai la dia ban dan gian (chi

ph6 biln trong mot s6 nha Lang, hoac nhirng gia dinh it nhilu c6 Nho hoc)

Trong s6 chin muai via ciia nguai s6ng, xua kia ngudi

Muang CO phan biet hon chinh va hon phu khong? Mot \Kn nOa,

chiing toi danh dirng lai trudc tieng cuai xoa bat lire Dii sao, dieu CO t h i phong doan la: c6 nhieu loai via, it nhat cQng c6 hai loai NhiJTig nguai cung cap tai lieu cho chiing toi thudng din mot cau noi d k mieng khac: "WAI THAN PO MOONG, V A I

KHANG P 6 CA"(via r i n bo muong, via sang bo ca) Cau noi siic

tich din miic t6i nghTa doi hoi chiing ta phai tim hieu mot vai khai niem, k l ca ve phuong dien tir ngii V A I THAN (via rang, via Cling) ciing la ten mot nghi le ton giao ciia nguai Mudng, c6 lien quan den khai niem linh hon Ngudi den tudi gia cam thSy siic bat dau suy, cung nhu ngudi chuan bi di xa, thudng mdi LA WAI THAN (lam via rin), de tang cudng siic lire cho minh bang each lam cho via ciing ran Bd Mo, trudc khi di chii tri tang le, Cling tu lam via ran, de via cua minh dii siic manh ap dao va hudng dan hdn ngudi chet Dudi mat ngudi nghien ciiu dan toe hoc tdn giao, tuc lam via ran khong the khong c6 nhirng mdi quan he, dii xa xdi, vdi mot quan niem rSt cd ve linh hdn, quan niem linh hdn bang bac, linh hdn chua ca the hda, ma cd ngudi

da cudng dieu len thanh thuyet nang lugng ve linh hdn(l 1) WAI KHANG (via sang) thuc ra la gi? Van de cdn treo day Cho den nay, chiing toi chua gap dugc bd Mo nao giai dugc nghia bong ciia tir KHANG(12) Cdn Pd la mot dong tir ma pham vi nghla kha rdng Trong nhieu trudng hgp, Pd cd nghla la giet Ve y nghia tdng hgp ciia cau "via ran bd mudng, via sang bd ca", hau hit nhirng ngudi cung cip tai lieu cho chiing tdi deu cho rang via ran la loai via cd dii uy lire de thang mudng thii tren rimg (Pd = giet) Cdn via sang thi dii sue thang loai ca d dudi nude Rieng mot cu d xdm Bai Trao, thude mudng Rich cu (nay thudc xa Tii Son, huyen Kim Bdi), da dua ra mot kiln giai kha la thii vi Theo

cu, via rSn la loai via nhe, nen dirge v i vol muong thii d tren cao

(trong rung, tren suon nui), con via sang la loai via nang, khac

nao con ca bao gia cQng a dual thap (dual nuac) Tuy dan doc,

each minh giai nay biet dau chang c6 the ma them mot huang

khao sat V i via nang va via nhe cung la nhiJng khai niem cua

nguai Kinh, mot dan toe a sat nach nguai Muang, va c6 quan he

ba con vai nguai Muong ve nhieu mat(13) Xa han nua, phai

chang quan niem ve trong luang ciia linh hon da tiem tang trong

cac khai niem hon tot va hon xau cua mot vai nganh X a a Tay

Bac(14)?

Dieu chac chan la cap hinh tugng muong - ca khong chi ton

tai trong cau noi dau mieng dan tren, de dinh tinh cho hai loai via,

ma con xuat hien it nhat cung trong ba truang hop khac Truac

Cach mang thang Tam, trong cac dam tang Ian, thuang la dam

tang ciia N H A L A N G

(nha Lang, dang cap qui

toe trong xa hoi Muang

CO truyen), c6 dem phai

mai ba bo Mo cung

hanh l l : do la MO D U N

(chua ro nghia den cua

tu "dun")(15) Tren mot

nghi trugng cua b6 Mo,

chi dung trong truong

hop nay (xem hinh 1),

CO cam hai la ca duoi

nheo, mot ve hinh con

muong, cu the la con

huau, mot ve hinh con

ca Cijng truac each

mang, cac nghi le nong

nghiep tien hanh trong Hinh 1: Nghi truong cua bo Mo trong mo Dun

14

moi xom Muang deu tap trung vao vu miia L l ma dau cho vu miia, truac ngay cay va dk, la le K H U N G M U A (khung mua,

chua nSm chac nghia den ciia t u khung), cu hanh trong thang ba

am lich tai Q U A N (quan), noi tha THENG W A N G (thanh hoang, th^n bao ve xom) Noi chung, vat t l la Ign Nhung mot s6 xom -

vi nhu xom Diip (thuoc Muang Rich cu), noi chiing toi da thu

dugc chi tiet sau day - con giir mot tap tuc c6 han: vat te phai la con muong, cu the la con nai hay con huau V i vay, truac l l khung miia, c6 khi suot mot thang trai, L A N G T A O (Lang Dao,

qui toe th6ng tri a xom) cam dau dan xom di san lien mien het

ngay nay den ngay kia, phai giet Ign lam le: nguai ta xem d^y la trieu chung mat mua Le ket thuc mua la le A N C O M N O N (an cam non), hay la A N C O M M O l (an cam mai), t i l n hanh trong timg nha, vao thang muoi am lich, truac ngay gat rg Trong dip nay, vat te bat bugc la C O M C H U L ' (cam chiin, tuc com dep,

chua r5 nghia den ciia tu chul), va ca, cu the la CA O E T TO (ca

6t do nghia la ca dum lai bang la roi do len) Nai hay huau, va ca, con la nhirng do an thuang thay tren mot hien vat thong dung ciia nen my thuat Muofng c6 truyen, bg phan doc nhat c6 hoa van trong trang phuc ciia nij giai: cai K'OOC W A L ' (troc vay, dau

vay, ma nguai Kinh a vung Muang thuang ggi la cap vay)(16)

Ngugc dong lich su, chiing ta khong quen rang huau va ca cung

la nhiJng mo tip iSp di lap lai cua cSp muong ca tren nhieu chieu ciia cugc song Muang - ke ca chieu thai gian, neu ma rgng dien truang tu dan tgc Muang ngay nay ra nhijng cong dong the da cu trii tren dat nuac ta tu thai sa su, tu hoa van cap vay den mo tip trdng dong - chung to r i n g nhung hinh tugng nay da c6 mot thai

lich su lau dai va chac hkn la phuc tap Mac dku ngay nay khong

mot nguai Muang nao con c6 the giai thich cho nguai lam dan tgc hgc noi dung cua cap muong - ca, ro rang day la hai bieu tugng mang y nghia ton giao hay t h i n thoai, dong thai gan chat vai nhau thanh mot the luang phan( 17)

15

Xung quanh khai niem via ciia nguai Muong, tai lieu c6

trong tay chi cho phep noi chac rang:

1 Theo quan niem c6 truyen ciia nguai Muong, ngudi song

CO nhieu via;

2 So lugng via ciia dan ong va dan ba khong khac nhau;

3 Nhung via ay dugc phan bo khong dong deu a ben phai va

ben trai cua co the;

4 Via dugc chia thanh hai loai, ma chiing toi chua c6 dieu

kien de phan biet ro chuc nang

NSu chiing toi chua the khoanh khai niem via ciia nguai

Muong bang mot duang bien chinh xac, thi trai lai, vii tru hoang

duang lam khung cho hoat dong ciia via ngudi song va hon ngudi

chit la mot he thong kha ro net Thuc ra, trong van hoc truyen

mieng' cua nguai Muong, ke ca van hoc ton giao, khong c6 tac

pham nao mieu ta vG tru ay Ngay ca ang mo Ion TE DAT TE

DAC (De dat de nuac) ma chiing ta c6 the xem phan dau la than

thoai Muong can dai, da c6 dinh lai duai hinh thuc lai tha(18)

ciing chi de cap so luge den viec tao thien lap dia, ma khong he

cho ta bilt vii tru tao nen dugc cau true nhu thk nao Theo doi

dien bien ciia tang le, thong qua duang di nuac buac cua hon

ngudi chet, cung c6 the biet mot so vung thugc vii try ay Nhung

mot so vung chua phai la toan bg May thay, tat ca cac bo Mo,

cung nhu nhung cu, ke ca nhiing Me (ba) thao c6 tich, ma chiing

toi da CO dip tiep xiic, deu thong nhat vdi nhau tren nhijng net co

ban, khi hg ke cho chiing toi nhirng gi hg biet dugc ve vii try

huyen hoac ma ta muon tim hieu Ro rang vii try quan ton giao

ciia ngudi Mudng con co dinh trong quan niem dan gian Duang

nhien moi ngudi cung cap tai lieu co the gop vao quan niem

chung mot so chi tiet mdi, hay it nhieu suy luan ca nhan Nhung

tap hgp va sang Igc lai, c6 the nit ra mot cai von chung, ma

chiing toi xin phep trinh bay lai dudi day Chiing ta se thSy rang

16

do la mot quan niem phiirc hgp, nhu nhieu mat khac trong nhn

van hoa phuc hgp ciia ngudi Mudng

Theo quan niem ciia ngudi Mudng, vu try chia lam ba tSng,

ba khu vuc khac nhau phan b6 tren mot tryc doc CJ giua la Ml/ONG Pl/A (muong Pua, nghTa la mudng bai bang, hay la mudng bang phang), thS gidi ciia ngudi s6ng CJ day, ngudi song tap hgp lai thanh NOOC (mudng, dia vuc, gom nhilu xom), dudi

su cai quan ciia Lang, dang ckp thdng tri, va AU (Au), tay chan

ciia Lang Mudng Pua, the gidi ciia ngudi song, la khung canh dia

ly quen thugc ciia ngudi Mudng, la thung lung va niii doi, la rugng nude va nucmg riy, la xom, la mudng, nhung ciing la KE CHO

(Ke Chg) nua Va, trong quan niem vu try cua hg, ngudi Mudng

khong hoan toan loai tru dia ban cua nhijng dan tgc khac, dac biet nhirng dan tgc da s6ng ben canh hg tu lau ddi, nhu CON TAO (Con Dao, tuc ngudi Thai) Do do, tu Pl/A (bai bang, bang phang) khong han che mudng Pua trong pham vi thung liing, noi co nhiSu

bai bang Co han che chang, la han che trong pham vi mat dat, mat

phdng doi lap vdi trdi d ben tren, va vdi long dk d ben dudi Nhu

da noi tren, vG try ma chung toi dang mieu ta la mot he thdng co tren co dudi, mot he thdng dgc

Ml/ONG K'LOl (mudng Trdi), d ben tren mudng Pua, la noi ngu tri cua BUA K'LOl (Vua trdi), cd cac KEM (Kern) pho ta

Xa hgi Mudng co truyen khong cd vua, nhung vi nhieu ly do lich

su nen khai niem vua rat quen thugc vdi ngudi Mudng(19) Trong

mo De dat de nuac ma chung toi vua nhac den, nhan vat BUA

GIT GIANG (Vua Git Giang), ngudi dau tien xung vua d Ke Chg,

dugc xem la dong doi true tilp cua TA CAN (Da Cm, Ong Can),

anh hung van hoa cua than thoai Mudng can dai Chuc Kem neu

ro tinh chit xa hgi cua Vua Trdi: tai doi noi tren dia ban Mudng

(Hoa Binh), mot so chiic Au - tay chan cua nha Lang - dugc ggi la

Kem, vi nhu cac chuc KEM CA (Kem ca, Kem Idn) va KEM UN (Kem em) trong he thong Au d mudng Vang cG (nay tren dat

huyen Lac Son) Cung nhu Gjt - Giang trong mo De ddt de nuac,

Vua Trai con mang dien mao mot ong Lang: xa hoi muang Trai

chi la h6i quang cua xa hoi c6 thuc, xa hoi ciia nhung con nguai

thuc s6ng a muang Pua Trong mot doan sau, khi giai thieu hanh

trinh ciia linh h6n nguai chet, chiing toi se noi den chuc nang cua

cai triSu dinh nay, hay noi cho diing han la cua bo may Lang a

muofng Trai Truac mat, de c6 dieu kien hieu ro hon tu duy c6

truy^n ciia nguai Muofng, phan anh qua via try quan ton giao cua

ho, chiing ta hay xet den thai gian va khong gian a muang Trofi

Vai tat ca nhirng nguai cung c4p tai lieu, chiing toi deu dat cau

hoi sau day: Vua Trofi va cac Kem c6 chet hay khong A i ciing

dut khoat khSng dinh rSng cac vi 4y khong the chet, la bat tu(20)

N6u thi, thai gian a muang Trai la v6 tan Nhung khong gian a

day lai huu han Chiing toi con nha mai cau tra lai cua mot bo

Mo a muang Dong cQ (nay thuoc huyen Kim Boi): "Muang Trai

cung CO cho cung" Va bo dan ngay may cau trong "MO KIEN"

(mo Kien):

MOONG NHIM TI CAT TOL'

MOONG TOL' TI CAT K H U O N G

(Muong nhim di het loi,

Muong don(21) di h^t neo)

Ddy la nai tan ciing ciia muong Trai, nai cao nhat trong he

thdng doc ciia vu tru Con nai thap nhat ciia muang Trofi, cho tiep

giap vai muang Pua, la a dau? Dieu do, khong ai xac djnh dugc

Chi bilt rSng, dau do ngoai muong Trai, tren duong xuong muang

Pua, CO mot con song: theo mo Kien, khi len trofi, nguai chet phai

vugt qua KHUOONG KHANG PEN KHAN (song Khang bSn

Khan)(22) Nhu vay, giira muong Trofi, thl giai sieu nhien,

va-muang Pua, th§ giai tu nhien, c6 san loi thong thuong Nhung

nguai s6ng khong thd men theo loi do ma len muang Trai dugc

Day la 16i di danh cho h6n nguai chSt, vi len muong Trai la mot

18

chang duong trong hanh trinh ciia linh hon da thoat xac, ma chiing

ta se ban den sau Den liic ay, chiing ta se thdy ring hon nguai chet

- dii da thanh tinh linh - cung khong the budc vao dia hat muang Trai, neu khong c6 vai tro ciia bo Mo, neu khong c6 tac dgng ciia phap thuat

ThI giai ben duoi mat d4t, trong long dSt, la Ml/ONG PUA

TIN (muong Pua tin, nghia la muong bang duoi) Ten goi ky, (muong bhng phang dual) cung dii de khiln ta ngo ring the giai

ben duoi nay khong khac may so voi the giai tren mat dit (muong

bhng phang) Ma qua vay Can cii vao loi mieu ta thdng nhit ciia

nhirng nguai cung cap tai lieu, chiing toi hieu rieng muong Pua tin khong phai la the giai sieu nhien C> day c6 ngudi, siic vat, san b5n

va danh ca, ciing lay vg lay chong, sinh con de cai, c6 s6ng va c6 chet O day, c6 nha cua, c6 xom - muong, c6 Lang - Au, Muong Pua tin chang khac gi muong Pua, o day "con trau chi bang con cho, con bo bang con meo, nguai Ion bang tre con muoi ba muai b6n tu6i"(23) Xua kia, muong Pua va muong Pua tin c6 l6i thong

thuong voi nhau: dky la mot cai ROONG (cai rong, tiirc 16i thong

mieng tron noi lien hai tang cao thap) noi lien mat dat voi th^ giai ben duoi Bay gid, ngudi hai muong di lai voi nhau, c6 nhung truong hgp trai gai hai ben lay nhau VS sau, khong ro vi ly do gi -

CO nguoi cho rang vi tuc le cuoi xin khac nhau - nguofi hai muong lap loi thong thuong, khong di lai voi nhau nUa Mot th^ gioi ben duoi mat dat, c6 cu dan, c6 cugc s6ng, la hinh anh quen thugc, von

CO trong CO tich, truyen thuylt, quan niem dan gian, ciia nhieu dan

tgc o nude ta: ngudi Thai, ngudi Tay, ngudi Dao, ngudi Giay d Lao Cai, ngudi Pu peo d Ha Giang, ngudi Kinh va ngudi Khome d Nam Bg, nhieu dan tgc d Tay Nguyen (24) Tu dan tgc nay qua dan tgc kia, nhirng chi tiet ke ra cd thi khac nhau Nhung xung quanh ban chat ciia the gidi ay va nhiing con ngudi d day, cac di ban deu thong nhat vdi nhau tren may net chinh:

19

1 Thi giai ben duai mSt dat khong phai la am ty, khong phai

la the giai sieu nhien cua tinh linh Th8 giai ben duai va th^ giai

tren mat dat v6n la mot, xua kia c6 loi thong thuong vai nhau

Dang luu y la, theo truySn thuylt cua nguai E de va nguai Ma, thi

loai nguai v6n xuk phat tu thk giai ben duai dy, truac khi nho len

tu long dk dS chiSm ITnh mat dat;

2 Cu dan cua the giai ben duai c6 the la nhung nguai ti hon

(theo truyen thuySt Muang, Thai, Tay, Giay, Dao, Pu peo, Kinh va

Khome a Nam Bo, Ba na a Tay Nguyen), ho^c bang tarn voc

chiing ta (theo truyen thuylt E de va Ma) Nhimg ho la nhiing con

nguai thuc, bang xuang va bang thit

3 Du gi6ng thS giai tren mat dat ve ban chat, the giai ben

duai vSn thua kem the giai cua chiing ta (nguai be ti, an dat, dung

diia ta danh rod dS lam cot nha, vien den sue manh ciia nguai tren

mat dit )

La the giai vat chat von thong thuong vai mat dat, va la moi

truang thuc, muang Pua tin at han cung mot khong gian (va thai

gian?) vai muang Pua Co le chinh vi tinh chat thuc nay, ma c6

nguai mu6n xem nhimg nguai liin duai mat dat la hinh anh truyen

thuySt hoa cua nhiing nguai Negrito tung cu tni a Dong Duong va

Dong Nam A Sau day, khi ban dSn duang di ciia linh h6n nguai

chit, chiing ta se thdy rSng, duai v6 duy ly ciia no, kien giai nay,

thuc ra, khong c6 ca sa chac chan

MirONG BUA KHU (muang Vua Khii) cung la t h I giai

ben duai, nhung khong phai duai mat ddt, ma a day nuac Day la

vuang quoc ciia bon KHU (Khii), duai quyen cai quan cua BUA

KHU (Vua Khii) Khii la nhan vat huySn hoac thuong xu4t hien

trong CO tich va chuyen truyen ky Mudng duai dang rSn Ion a

nuoc N§u CO the noi ring nguai ti hon a muang Pua tin la nguai

thuc, CO th8 noi la nguoi bSng xuong bang thit, thi trai lai ban

ch4t ciia Khii kho xac dinh hon nhiSu Di6u khien chiing toi luu y

khi tham hoi la, m5c dau Khii c6 thd xuSt hien duai nhifiu dang khac nhau, trong y thuc ciia ho, nguoi Muang khong bao gid tach

khai niem Khii khoi hinh tugng r&n gSn li6n voi nuac Mo ta canh kho cSn trong buoi khoi nguyen ciia troi dSt, mo De ddt de nuac CO cau:

Chhng CO song Li chdy lot Id bdi Khong CO song Cdi chdy lot Id de

Nuac song Dam song De chua c6 Bong com trdi Ilia chua nen Tieng ech nhdi con lang im Hang chua c6 noi nudi khu Nut da chua c6 cho nudi riia Ben bdi ben gd

Chua CO chon nudigidi

O day, Khu dugc xip canh song, com liia, kch nhai rua, giai, nhiJng khai niem c6 lien quan din nude Ngon ngu van hoc

Muang thuong ghep hinh tuong Khii voi hinh tuang R6ng (cung

la mot thu ran) trong mot thanh ngu c6 tinh chk lap lay: "CON

KHU CON ROONG" (con Khii con R6ng) Trong nhung chuyen Khii ma chiing toi duoc nghe ke, du mang hinh dang gi, nhung khi

da bi nguoi dung muu giet chit, hay khi dang ngii, bao gio Khii cung tro lai nguyen hinh con ran(25) Nhu vay, tren co ban, Khii la ran to d nuac

Ran gan voi nuac la mot khai niem c6 sSn trong than thoai

ciia nhilu dan toe tren thi gidi, va c6 lien quan mat thilt-voi y

niem phdn thuc trong ton giao nguyen thuy va cac nghi le nong

nghiep: van de nay da dugc nhieu Ian so ket Nguyen hinh ran ciia Khii CO mot dac diem: bao gid cung cd mot mao do tren dau nhu mao ga song Qua cong trinh so sanh cua C.Hentze(26), chiing ta

da biet ring, cung nhu ran hai dau va rin hai than, rin c6 mao la

mot hinh tugmg than thoai va mot do an trang tri pho bien khip

mihn bao quanh Thai Binh Duong Nhung, trong c6 tich Muong,

Khii khong con la khai niem than thoai, bieu trung ciia the gidi ben

duai, thS gioi sinh vat va ban nang nura Vugrt khoi khuon kho 16

gich chat che cua tu duy thkn thoai, tran vao dia hat rong rai cua

tinh doi trong c6 tich va chuyen truyen ky, Khii dugc nhan each

hoa it nhilu, tra thanh nhan vat c6 ca tinh va lam khi tai quai, da

th^ lai C O phep thin thong bien hoa, khi mang hinh ran, khi hien

hinh nguoi, khi vat vd tren mat song thanh nhimg khuc LOONG

(than cay chu6i) de danh lira nguai qua ben NhiJng dang bien

hoa kk tren dugc phoi hop tai tinh trong chuyen Me Cut, mot vien

ngoc trong kho tang truyen c6 Muang(27) Co nhung nguai, ke

ca b6 Mo, qua quyet vai chung toi rang Khu ciang la nguai nhu ta

thoi, nhung la nguai a duai nuac, di dau phai mang lot rin Mot

s6 chuyen ve Vua Khu c6 the khi^n chung ta phai suy nghl theo

chiSu huang do, vi nhu chuyen nguai di cay dugc mai xuong

nuac LA W A I (lam via, tuc cung) cho con Vua Khu(28) Duai

day nuac, Vua Khu s6ng mot cugc dai vuang gia, duai hinh dang

con nguai, trong nhung cung dien day bau vat R6 rang, trong c6

tich Muong, vua Khu da mang dien mao cua mot Long Vuong

hay Vua Thuy Te trong truygn thuyet cua nguai Han va nhGng

dan toe chju anh huang sau sic ciia van hoa Han(29) Nhu vay,

khai niem Khu - con Khii thuang - va khai niem Vua Khu, tuy

C O ch6 giong nhau, nhung da khac nhau ve muc do sieu nhien

Du sao, cung kh6ng thk xem muong Vua Khu la mot th8 giai

thyrc nhu muong Pua tin dugc Tuy da sieu nhien hoa, the gioi

duai nuoc van 6 trong mot khong gian hiru han, mot khong gian

ro rang bi han ch^ giua mat nuac va day nuac Nhung, san uy lire

phi thuang, Khu c6 hai each vugt khoi han ch6 noi tren: mot la

mo rong khong gian cua minh bang each dang nuoc len, nuoc

dang den dau Khii vay vung den day; hai la hoa than thanh con

nguoi de di vao khong gian ciia the gioi thuc, the gioi ciia con

01

nguoi Ngugc lai, nguoi song cung c6 th^ xuong the gioi dudi nuoc, neu c6 Khii dan duong, trong truofng hgp i y , nguoi s6ng cii viec theo ke dan duong budc xu6ng nuoc, va khi da ngap hoan toan anh ta se thiy duong sa thenh thang din d^n cung Vua Khii Cung c6 nguoi ke rang Khii cho nguoi s6ng ng6i vao mot cai thiing tron: mot xoay nuoc hiit ca thiing l i n nguoi xu6ng day, tan cung Vua Khu(30) Qua do, ta thiy ring, mac diu giua muong Pua va muong Vua Khii c6 nhung truong hgp di lai voi nhau, nhung day van la hai th^ gioi each biet nhau bing mot hang rao chi c6 the vugt qua bing phep thuat

Nhijng tai lieu da trinh bay dii ro d^ len mot luge d6 c6 tinh

chit minh hoa (xem hinh 2) Truoc khi chuyin qua vin dk khac,

neu cin so ket cac nhan xet le te 6 nhung phin tren, chiing ta c6 the noi rang:

1 He thong vil try ba tang - b6n the gioi ciia nguoi Muong liy muong Pua, th^ gioi ciia nguoi s6ng, lam trung tarn: mgi

duong di dku xuit phat tu

day, mgi the gioi khac deu qui tu ve day

2 Tuy deu 6 trong nhung khong gian hiJu han

ca, m6i the gioi lai c6 mot ban chat rieng, do do su thong thuong giua cac th§

gioi bi han che Muong Pua la the gioi tu nhien, la coi song ciia nguoi Muong Muong Pua tin, von thong thuong voi muong Pua, cung la th6 gioi tu nhien, nhung thip kern hon Muong Troi la

1 M L f d N G

II

3 Ml/dNG Pl/A T ( N <f 4 MLfgNG VUA KflU

Hinh 2: Vu try ba tdng - bon the gidi

thi giai sieu nhien hoan chinh nhat: thai gian a day la v6 tan

Muong Vua Khu, mang nang tinh chat c6 tich hem ton giao, cGng

la mot thu the giai sieu nhien

3 Vugt qua ranh giai giua the giai tu nhien va the giai sieu

nhien, phai c6 moi giai ciia phep thuat

"Le thuc chang gi khac hom la thin thoai dang hoat dong"

Nhan xet do cua nha than thoai hoc Panaff c6 thS rki diing a chau

Dai Duong, dia ban nghien cuu ciia ong Tai day, c6 mot sir th6ng

nhat la ky giua than thoai, quan niem dan gian via try, va nghi \l

ton giao Tren dat Muong, tinh hinh phuc tap hon Qua nhCrng

phan tren, chiing ta da thay rang c6 mau thuan giiia thin thoai can

dai Muong da c6 dinh thanh lai tha trong phan dku mo De ddt de

nuac, va quan niem dan gian cua nguai Muong v^ vu try, ma

chiing toi vua giai thieu Theo doi tang l l Muong, chiing ta lai

thay rang con mot moi mau thuan thii hai niia, mau thuin giiia

quan niem dan gian va cac l l tilt ma chay Vi qua hanh trinh ciia

linh hon tu coi s6ng dSn coi chit - c6 thi nit ra diln biln ciia tang

le - chiing ta thay bieu hien mot quan niem khac \k via tru, hoan

toan khong giong quan niem ba tang - bon the giai ma chiing ta da

biet Lan lai nhung budc duong ciia h6n nguai chit, nhSm tim hilu

vu tru quan thu hai nay, chiing ta se xu4t phat tir trang thai linh

hon khi con nguai vua tat tha

Chiing ta da biet rSng nguai song c6 chin muoi via, b6n

muoi via a ben phai, nam muoi via a ben trai Nhung mot khi con

nguai da tnit hoi cu6i cung, nguai Muong khong da dong din khai

niem via nua, ma chiing ta thiy xuSt hien mpt khai niem moi, ma

nguoi Muong goi la MA (Ma) Khac voi via, h6n ciia nguai sing,

ma la hon ciia nguai chit, hon da thoat xac Tu ngQ thay d6i, noi

dung ciia khai niem linh hon at cung khong con nhu cii Vay, v l

ban chat, ma khac gi via? Chin muoi via biln chuyin thanh bao

nhieu ma? Neu via hoan toan xa la voi ma, thi ma tu dau din, va

mpt khi ma da xudt hien thi via se di dau? Nhu bao cau hoi khac

xoay quanh khai niem linh hon, nhung cau hoi tren day chua tim dugc giai dap thoa dang trong quan niem hiju thuc cua nguai Muong So sanh voi quan niem ciia nguoi Thai - mot dan toe d sat nach nguoi Muong, ma noi dung truyen thuyet va tap tuc ton giao

da anh huong khong it din van hoa Muong - chiing ta th4y rSng b4y nhieu h6n khong con giij dugc nguyen dang khi con nguoi da chit Cling nhu nguoi Muong, trudc day nguoi Thai tin rang nguoi sing CO nhieu hon, ma hg ggi la KHUAN Con nguoi tat tho, cac khuan tap trung thanh ba cue hay ba PHI (ma) Cac phi di v l nhijng noi khac nhau Can cu vao do, phai chang ta c6 thi gia thilt ring, trong truong hgp nguoi Muong, sau khi da thoat xac chin muoi via cua con nguoi lien c6 ket thanh mot the thong nhat goi la ma? NIU qua vay thi c6 le nguoi Tay 6f Viet Bac ciing quan niem het nhu nguoi Mudng(32) Du sao, quan sat tang le Muong, ta thdy bo Mo doi xii voi ma nhu voi mot ca nhan nhat the

Tang le Muong da dugc J.Cuisinier mieu ta ti mi va kha

chinh xac Tile rSng tac gia cuon Nguai Muong khong khao sat ky

ngi dung cac ang mo(33), nhiing le ca ma bo Mo chu tri dam tang phai mo len khi hanh le tilt, chiing ta thiy hien ro y nghTa quan triet ciia tang l l Muong VTnh vien tach khoi xac, the vat chat von

la noi h6n nuong tua, linh hon c6 the tac dong mot each v6 trat tu, lam h6n loan sinh hoat hai hoa cua nguoi song, ciia gia dinh, xom muong, nhiing cgng dong the ma nguoi chet von la thanh vien

Yeu ciu cap bach cua nhung cgng dong thi ky la chuyen dua ma

tir coi song, thi giai tu nhien khong thich hgp voi ban chat ciia linh hon da thoat xac, sang coi chit, thi giai sieu nhien Day

khong chi la yeu chx ton giao Nhin duoi goc do xa hgi hgc, linh

hin da thoat xac khong con dii tu each va dieu kien vat chat de hoat dong trong khuon k h i gia dinh va xom muong, nhung cgng ding thi ciia thi gioi tu nhien V l coi chit, linh hin se dugc gia nhap vao nhijng cgng ding thi moi - gia dinh ma, xom muong ma

- khong khac mky so voi nhCrng cgng ding d coi song, nhung la

nhOng cong dong the cua the gioi sieu nhien Nhu chiing ta da biet,

giua thi giai tu nhien va thg giai sieu nhien c6 sir each biet ve ban

chat, chi c6 the vugt qua bang phap thuat Vi thS mai c6 vai tro

ciia bo Mo Nhung phap thuat ciia b6 Mo, du cao cuong din mky,

cung Ichong dii de dua ngay dugc ma vg coi chk Tang ll Muong

la ca mot qua trinh phuc tap va keo dai, trong do b6 Mo thuong

xuyen doi dien va dam thoai vai linh hon nguai chit, tnrdc mSt

cac cong ddng the ngudi s6ng (gia dinh, ho hang, ba con trong

xom trong mudng) Trudc each mang thang Tarn mSc du chinh

quyen thuoc dia cam keo dai dam tang vi ly do ve sinh, nhung

nhiJng tang ll Mudng hoan chinh nhat d Hoa Binh - thudng la dam

tang cac Lang Idn - cd thi diln ra qua mudi hai dem Thoat tien,

khi ngudi chet vira nham mk, bd Mo dung uy lire cua minh dl trhn

ap ma Do la muc dich cua ll KE (ke, chua ro nghTa den), ma noi

dung la sa bo cat moi lien he binh thudng giua ma va coi s6ng; do

la noi dung cua ll TAP MA (dap ma) Nhung, tir day vl sau, sudt

qua trinh hanh le, bd Mo khdng hi tran ap nOa, ma chi xen ke viec

thuylt phuc linh hon ngudi chit vdi viec hudng din linh hdn ky di

tung budc mot tren con dudng nhieu cung do vl coi chit Thuylt

phuc bang giai thich: dieu do toat ra tir noi dung cua tk ca cac ang

mo xip thanh ROONG (ddng), nghia la thanh mot he thdng cd trat

tu nhat dinh Muc dich giai thich ndi bat trong ang mo Idn De ddt

de nuac, ma dl tai chinh yeu la ngudn gdc ciia vu tru, va cua xa

hoi cd van hda do con ngudi xay dimg nen qua dau tranh Nhieu

ang mo ngSn ndi cho linh hdn ro ngudn gdc cua cai chit, khdng

phai thdng qua nhimg ly le sieu viet va trim tugng, ma bSng nhiing

mau chuyen con con nhuom mau huyin thoai: tuy kha rdi rac, cac

mhu chuyen nay cd thI la vlt tich ciia mot he thin thoai cd han

phan dau mo De ddt de nuac, mot he thin thoai cd le chua tilp thu

anh hudng Thai(34)

Cd nhijng ang mo giai thich nguon goc mot so vat diing

trong tang ll va cd lien quan din ma: ngon den thlp sang ngay

26

dem tren ban thd ngudi chit, con ga bao canh ma ma dua theo tren dudng len mudng Trdi, con trau hien te se ve the gidi ben kia de cho ngudi chit cd phuang tien lam an Thuylt phuc bSng ca giai tri nua: do la ly do tdn tai trong Rodng mo ciia trudng ca

"WOWAKHU COL" (Vudn hoa niii Cdi), thien tinh sir bi tham nhit ciia van hoc truyin khiu Mudng Thuyet phuc, giai thich, hudng din, tham chi giai tri nua! Thai do nuang nhe dd trong ddi

xu vdi ma - mot thirc thI ma ngudi ta men thuang, tuy sg hai, each ddi xu vdi ma nhu vdi ngudi con song, sir san sdc chu dao ciia ngudi sdng ddi vdi ngudi chit, tit ca nhimg bieu hien tarn ly ay vugt len cac hinh thuc meo md cua phap thuat, he cho ta thoang thay mot khia canh sau kin ciia tam hon Mudng: moi cong cam gan bd vdi nhau, moi thanh vien ciia cdng ddng the, tinh cam thiet tha giua ngudi vdi ngudi, va ben tren cai chet, duyen ng khang kbit giua cac thI he ndi tilp nhau tren mat dat

Trong khuon khd an dinh cho mot bai tap chi, chiing tdi mudn luu y nhieu hon din nhirng ang mo va le tiet hudng dan dudng di cho linh hdn ngudi chit BSng vao quan niem dan gian ciia ngudi Mudng, d trung tam cua hanh trinh huyen hoac nay cd mot hinh anh kha sinh ddng, ma chiing tdi xin phep gidi thieu ludn day, hinh anh ba nhan vat dang Ian dan tren nhung neo dudng di

vl thI gidi sieu nhien Md diu la bd Mo, hay ndi cho diing han la THANH THU' (Thanh su) ciia bd Mo Xung quanh vi thanh nay,

cd nhilu quan niem va each minh giai khac nhau, each nao cung

ma hd nhu each nao: cd le tinh trang dd la blng cii cho phep chiing ta nghl ring day la mot ylu td ngoai lai, dot nhap each day chua lau llm vao he thdng tin ngudng cua ngudi Mudng Mot bd

Mo d mudng Ddng cu (nay tren dit xa VTnh Ddng, huyen Kim

Bdi) bao vdi chiing tdi ring Thanh su ching qua chi la via ciia bd

Mo thdi Lien he vdi viec bd Mo phai lam via rln trudc khi di

hanh ll, chiing tdi cho ring kiln giai nay tilp can nhit vdi quan niem c6 truyin Nhu vay, chiing ta cu xem nhu via ciia bo Mo di

27

truac dan duong TiSp sau la ma, h6n ciia nguai chet Cu6i ciing la

via cua CHI CHUOC (bac Chuoc, chua ro nghla den ciia tu

Chu6c) gong ganh hanh ly cho ma Tren thirc tien ciia l l tiet,

Chuoc la nguai dugc tang chii mofi den ngoi canh bo Mo trong

su6t qua trinh hanh le, giiip bo Mo nhung viec lat vat quanh ban

tha Thanh su: thap huang, rot rugu, danh nao bat Khac b6 Mo,

Chuoc khong phai la nguai hanh le, khong nam dugc phap thuat

Nhung, cung nhu bo Mo, luon luon tiep xiic vai ma va voi thS giai

sieu nhien, Chuoc phai la nguai cung via: khong phai ai cung lam

Chuoc dugc, noi nhu nguai Muang lam Chu6c phai c6 dong Dii

sao, tren duong ve coi chet, ma khong dan doc, ma c6 bo Mo dan

duong, va c6 bac Chuoc ganh gong hg: do la mot trong nhiJTig bieu

hien an can cuoi cung ciia nguai song d6i vai nguai chSt

Hanh trinh ciia bg ba Mo - Ma - Chu6c, la ngi dung ciia hai

ang mo dai Ang thu nhat, mo NGHIN HO (nhin hg, vai y nghla la

nhan hg nhan hang) - ma c6 b6 Mo ggi mot each hoan chinh la

NHOM HO NHOM Ml/ONG, NGHE NHA NGHE JAU (Nhom

hg nhom muang, liec nha liec dau Nghe c6 nghla la nhin ghe, la

ghe mat) - bao triim suot mot dem hanh l l Dem l y , via bo Mo

huang dan nguai chet di hai chuyen Mot chuyen ve Ml/ONG M A

(mucmg ma), de hon gap go cha me - anh em - hg hang da qua doi:

phan Nhom hg Mot chuyen di tham dit - nuac - xom - muang

tren the giai ciia nguai s6ng, dk phkn dau ciia ang mo nay, phkn

Nhom hg, ta thay xuat hien muang Ma, the giai sieu nhien khong

sSn CO trong he thong vu tru ba tang - b6n t h i giai da phan tich

Muang Ma la bg phan ciia mot he thong via tru khac: he thong nay

chua phai trong quan niem dan gian K8t qua tham hoi dan gian

hgc cho thky rSng day la mot vu tru g6m hai the giai hay hai vung,

mot la Ml/ONG MOL' (muang Nguai), hai la Ml/ONG M A

(muang Ma) Muang Nguai va muang Ma, coi s6ng va coi chet,

tu nhien va sieu nhien, doi lap nhau trong thai gian Vi muang

Nguai con c6 ten la Ml/ONG LANG (muang sang), va muang

Ma con dugc ggi la Ml/CJNG T H O L ' (muang t6i) Sir d6i lap ay

dugc h'lku thi ro rang trong quan niem dan gian: theo lai nhCrng

nguai cung c4p tai lieu cho chiing toi, thi "ngay muang Ma la t6i a muang Nguai, t6i a muang Ma la sang a muang Nguai"? Mot b6

Mo a muang Dong cu con dan mot cau trong mo Nhin hg:

CON CHIM LA CON CHO CON VO LA CON CA (Con chim la con cho Con vg la con ga) D6i lap vg, chim an dem, vai ga, loai gay sang, cung la doi lap dem vai ngay, t6i vai sang(35) Nhung tai sao lai doi lap chim vai cho? Phai chang vi chim bay tren trai, con cho chay dual dlt? NSu qua thuc thi, chiing ta con c6 the gia thiet rang muang Nguai

va muang Ma con doi lap nhau trong khong gian nua Nhung, cho

dkn nay, chiing toi chua suu thm dugc tai lieu nao the hien su doi lap ky, hay noi len y nghla

ciia hai bieu trung chim ch6(36) Trong mot dan tgc tin a mot vu tru gom hai the giai, thuang pho bien quan niem sau day: nguai a the giai ben kia, tuc ma, di dau xu6ng duai chan len tren Tu the ky quae ay chang gi khac han la su doi lap ciia hai the giai trong khong gian (xem hinh 3) Nhung, chua mot nguai cung cap tai lieu nao dam khang dinh vai chiing toi rang nguai Muang ciing quan niem nhu vay Huong

-/A

I.ThlfgidiNGLfCfl

2 T h ^ gidi MA

Hinh 3: Ma di ddu xuong da6i

Chan len tren

29

chi nguai Muang con goi muang Nguai va muang Ma la PEN

MOL' (ben Nguai) va PEN M A (ben Ma), hay PEN LANG (ben

sang) va PEN T H O L ' (ben toi) PEN (ben) chua phai la mot tu

chinh xac dk chi djnh vj tri trong khong gian Nhung, neu lien he

nhung dieu vua noi tren vai each ung dung thong thuomg cua tir

PEN trong ngon ngij Muong - vi du: ngoi nha Muong gom hai

phan, phan trong goi la PEN K'LOONG (ben trong), phan ngoai

goi la PEN NGOAY (ben ngoai), thi ta c6 the tarn vira long vai

luge do kem theo day (xem hinh 4) Theo luge do ay, vu tru la mot

khong gian thong nhat phan lam hai vung doi lap vai nhau trong

thai gian Thuc ra, nguai Muang cung c6 qui dinh cho muang Ma

mot vj tri trong khong gian: do la nai chon cat nguai chet a ven

rimg, ma tieng Muang goi la TOONG (Dong) Do do, muong Ma

con CO ten la Ml/CiNG TOONG (muang Dong) Chung toi nghi

rang each xac dinh vj tri nay khong he phan bac nhung dieu vua

noi tren Muang Ma a ngoai Dong, dieu nay cang cho phep nghi

rang muang Ma va muang Nguai chung nhau mot khong gian Co

dieu la, chac han vi boat dgng trong mot the gioi khac vai ma, nen

khi den Dong nguai song chiing ta khong thay dugc cai xa hoi v6

hinh dang sinh boat a day V i , can cu vao noi dung phan Nhom

hg, thi a the giai ben kia , „ ,

hon nhCrng nguoi da chet,

cung CO gia dinh, hg hang,

xom - muang, Lang - Au:

xa hgi ma chi la xa hgi con

nguai anh xa vao the giai

sieu nhien Va dieu do dam

bao cho linh hon mot cugc

song khong xao trgn may,

so vai hoi con a muang

Nguai Chung ta se khong

dimg lai a chuyen di thu

30

1 ben Ngirdi ben Sang Mirdng Ngirdi Mirdng Sang

u

n

2 b6n Ma ben Toi Mirdng Ma

Mirdng T6\

Mirdng Dong

0

Hinh 4: Vu tru hai ben

hai cua linh hon, cugc viSng tham Ian cuoi phong canh xom muong trong the giai cua nguai song, ma chi noi rSng phhn nay

-cua mo Nhin hg - phan Nhom muang - la mot ang lha tru tinh, lai lang niem gin bo giCra dan tgc Muang va manh dat ma hg da day cong khai pha

DSn day, mot cau hoi tat nhien dugc dat ra: muang Nguoi va muang Ma c6 phai la hai mat doi lap cua muong Pua khong? Noi

mot each khac, phai chang vu tru hai ben va vfl try ba tkng - b6n

thS giai dugc phoi hop lai, trong quan niem c6 truyen cua nguai Muong, thanh mot the thong nhat? Chua c6 ai cho chung toi mot cau tra lai dut khoat Nhung, chuyen di thii ba cua linh hon, chuyen di muang Trai, se gop them mot so tai lieu, giup ta buac

dau nghien cuu van de nay Day la mot chuyen di dai ngay, vat va,

nhiSu chang duang, nhieu tinh tiet Ang mo ke hanh trinh len troi, thuc ra, la mot bg nhieu mo nho, neu mo day dii phai mat bon dem lien Viec chuan bi cho ke di thuc la chu dao: thuc an, nuoc uong, non, gay di duong (neu la qui tgc thi c6 vong ganh), con ga bao thuc, la phuan ghi ten hg va que quan cua nguofi chet (ma mot bo

Mo d muang Rech cu gioi thieu vai chung toi la chung minh thu cua linh hon) CJ day, chung toi khong c6 dieu kien de theo doi timg cung do, tung chi tiet dgc duong di Neu can tom tat trong mot cau, chiing ta se noi rang day la mot cau chuyen dai, day tinh

tiet CO khi ly thii, nhung hau nhu tinh tiet nao cijng mang nang tinh

nguoi, khac nao chi nham mieu ta sinh boat va tarn ly ciia con nguoi thuc song tren mat dat: y thuc nhan ban cua nguai Muong xam nhap ca vao the gioi sieu nhien Linh hon nguai chet phai vugt nhieu do duong vat va nhu vay la c6 ly do: sinh thai, con nguofi da hanh ha va an thit nhieu loai dgng vat, gia day hon thii

vat keu oan vai Vua Trai, va linh hon nguai chet phai c6 mSt 6

muong Trai de hau kien(37) Day khong phai la cugc phan xet cuoi cung truac Thien dinh CJ day, khong c6 mot vi Thugng de lam liet tham tra lai cong va tgi cua ca mot dai nguoi O muang

31

Trai, nguai chit chi c6 moi mot toi: toi sat sinh Day la mot vu

kien han hoi nhu a tren mat dat: loai vat keu oan xong, tuy tung di

ban mo, hon nguai chet hoac tu bien ho, hoac dugc Thanh su - ma

ta da tam hieu la via cua bo Mo - bien ho giiip Chinh vi the ma

doan mo nay dugc ggi la MO KIEN (mo Kien) Cuoi cimg bao gia

con nguai cilng dugc kien: 6c thuc tien cua nguai Muang khong

cho phep hg nghi khac Vua Trai quyet dinh cho hon nguai chet

dau thai dual mot hinh thuc nhat dinh - lam nguai, lam vat an

thoc gao, hay lam vat an c6 - nguai Muang ggi the la HOA (hoa)

OONG CHAM K H O (Ong Chim s6), chinh Kern Ian nhk duai

quyen Vua Trai, ghi lai phan xu vao so sach Vu kien tren trai,

Vua Trai, Ong Cham so, tgi sat sinh, chir hoa dung dS chi khai

niem chuyen kiep , tat ca nhiing bieu hien do, deu noi len anh

huang cua Dao giao va Phat giao dai thua Sau khi tu muang Trai

ve, neu la truang hgp mo muai hai dem nhu trong dam tang cac

Lang Ion truac Cach mang thang Tam, ma con dugc luu lai trong

nha vai horn, chii yeu de nhan nhiing cua cai ma nguai s6ng chia

cho nguai chet dua ve muang Ma Dem cuoi cung la dem mo

TACH LIA (Tach lia), ma c6 bo Mo ggi la COl TECH COl LIA

(Cai dut cai lia) Ang mo dien ta cugc chia tay bin rjn cvia ma vai

gia dinh, vai nha cua, vai con trau con cho, ma nguai chit tung

quen thugc Dem cuoi cung nay ciing la dem ma nguai song khoc

thuang thuc su, khong phai khoc theo nghi thuc nhu nhiJng dem

truac, ma khoc 16c tham thiet theo da ggi cam cua lai mo bi thong

Sang horn sau, gia dinh x6m mac tien nguai chit ra D6ng Tren ca

ban, the la dam tang Muong c6 truyen da kit thuc, chi con cha

cung nam muai va mot tram ngay la xong han Nhimg chung ta

cung biet rang cung nam muai va mot tram ngay la nhiing qui dinh

c6 san trong Tho mai gia le

Chuyen di muang Trai cua hon nguai chit va phin cuoi ciia

nghi le ma chay phai ra nhieu mau thuan Muong Trai, tuy so

luge, da bao hieu mot thien dinh nhu trong quan niem vii try cua

Dao giao Vua Trai, tuy chua ru sach dien mao cua mot ong Lang,

d% mang it nhieu nhiing net cua Nggc Hoang thugng de Ong

Ch4m s6 chi la sao Nam tao tra hinh duai mot ten ggi Muong Nhung muang Trai khong tim dau ra mot the dong dang va d6i lap vai no a thi giai ben duai: nhung lai phan quylt ciia Vua Trai khong dugc mot Diem vuang nao thi hanh a Thap dien Noi mot each khac, hai the giai ben duai, muong Pua tin va muang Vua Khu, khong d6ng vai tro nao trong viec khuon xip s6 phan cho linh h6n nguoi chet D6 la mau thuan trong vii tru quan ton giao cua nguai Muang Chang nhiing the, tir muong Trai v l , mac dau

da c6 lai phan quyet ciia vua Trai, ma Ong Cham so phai ghi chep

de liru lai, hon nguai chet van dugc dua ve muang Ma Nhu vay, quylt dinh chuyen kiep cho con nguai h6a ra khong tac dung K I

ra, di sau vao quan niem luan hoi cua nguai Muong, con c6 the phat hien khoi mau thuan khac(38) Nhung tung ay du bugc chiing

ta phai xet lai ket cau cua via tru ba tang - bon the giai Trinh bay van tat noi dung mot vai ang mo, va da dgng xa xoi den le tiet, chung toi da c6 y neu len y nghia chinh ciia tang le Muang Qua d6, chiing ta thay rang dieu quan trgng trong dam tang Muong la chuyen cho dugc linh hon nguai chet, vai thai do nuong nhe can thiet - vi day la nhu cau ciia tam hon Muong - tu muong Nguai qua muong Ma Day la viec rieng giiia nguai va nguai, giiia nguai song va nguai chet, khong c6 ban tay can thiep ciia than linh a the giai ben tren hay ben duai Noi dung nhan ban d6 cang nhan manh tinh chat hau nhu v6 nghia ciia muong Trai Cai Thien dinh con tho so nay chua phu trach n6i chuc nang ap buc ma nhan sinh quan Dao giao v6n trao cho n6 Chac han muong Trai, vai nhung nhan vat chua to dam net, vai nhiing lai phan quyet khong dugc thi hanh chu dao, la mot y l u t6 mai trong vu try quan c6 truyen ciia nguai Muong Muong Pua tin va muang Vua Khii ro rang la nhiing yeu to c6 hon Nguon goc than thoai ciia nhan vat Khii da dugc phan tich trong mot doan tren Dat muong Pua tin tren boi canh than thoai chung, khong nhung ciia cac dan tgc a nuac ta, ma

ca cac cong dong nguai a mikn Nam Hai, va biet dau xa han niJa,

thi tinh chat than thoai cua nhOng con nguai ti hon a duai mat dat

cang hien ro Trong than thoai muon mau muon ve cua cac vung

a chau Dai Duang, tren v6 van Ichac biet c6 tinh chk dja phuang,

ta thay trum len mot sa do chung nham giai thich nguon g6c con

nguai va nguon goc van hoa Theo so d6 do, con nguai la ket qua

giao ph6i giCra trai va dk, giua Ihhn linh va sinh vat, noi theo

ngon ngu ciia chung toi la giiia tu duy va ban nang Nhimg, mot

khi da ra dai, thong qua nhung ky tich cua anh hung van hoa

trong than thoai, loai nguai, xult phat tu trang thai sinh vat, ma

dat la bieu trung, tien len xay dung mot cuoc song c6 van hoa,

bang each dung bao luc hay muu meo cuap \ky nhOng bi mat cua

thin linh a tren trai, trong thi giai ciia tu duy(39) N^u quan

niem nhu vay, thi nhijng con nguofi a duai mat dk - du be ti hon

nhu a muang Pua tin, hay bang tarn voc cua chung ta nhu nguai

E de ke , han khong phai la nguai Negrito, ma la nhiJng con

nguai ciia thai khai nguyen trong thAn thoai, nhCrng con nguai

con a muc do phat tridn thkp, con t6n tai mat thiet vai dk, thi

giai sinh vat va ban nang Noi tom lai, vu tru ba tang - b6n thi

giai ciia nguai Muang la mot he th6ng phuc hop: thi giai ben

tren bat nguon tu Dao giao (va c6 le ca Phat giao niia), cac thi

giai ben duai la vet tich ciia nhiing he than thoai c6 han nhieu

Neu chiing ta khong sg nhimg vi du khap khieng - ma vi du nao

it nhieu cha khap khieng - thi c6 the vi he thdng vu try iy vai

mot con nguai nua tren da c6 mu mang can dai nhung nua duai

con dong kho Cach mang thang Tam da bat gap nguai Muang a

mot khiic ngoat giiia tu duy than thoai va mot tu tuang ton giao

nang chat sieu linh han, r6i tu do dkn dan huang ho vao mot con

duang suy nghl mai, duai dku hieu ciia chii nghTa v6 thin

Viec so sanh vai he thdng vu tru cua mot vai dan toe khac c6

thi cung cap cho chiing ta nhilu bai hoc qui bau Nguai Thai c6

mot vu try ton giao g6m ba thi giai, trong do han len ro net anh

34

huang ciia Phat giao (xem hinh 5) CJ day chiing ta khong thay ro

su phan bo cac thi giai thanh ba ting tren mot true doc NhiJng

KHUAN (hon) a dau nguai tap trung thanh mot PHI (ma) va len

trai: day la thi giai ben tren, nai ngu tri ciia THEN, thuc the toi cao trong quan niem ton giao cua nguai Thai Cac hon a than ciing

hop lai thanh mot ma dl vl MU'6NG P U PAU a trong rimg, nai chon nguai chit, muang Pii pku ling vai muang Ma hay muang

Dong ma ta da bilt Cac hon a tu chi tap trung thanh PHI HI/ON (ma nha), va nuang tua nai ban tha nguai chit a trong nha: ma nha cung t6n tai vai nguai s6ng, trong thi giai cua nguai s6ng(40) Trong vu try ton giao cua nguai Thai, khong c6 the giai

duai cung Nhung, muang Pii phu va thi giai trong do ma nha

chung song vai nguai thuc, lai hop thanh mot vu try g6m hai vung phan b6 hai ben mot tryc ngang, khac nao muang Nguai va muang Ma trong quan niem ciia nguai Muang Ben tren vu try hai

ben do, trong nhung dieu kien lich su nhk dinh, nguai Thai da lip len thi giai ben tren ky, lai dugc chia thanh ba tang nho Ma ciia A

Nha, qui toe giu cuang

vi cao nhat trong xa hoi

cu, a tai LIEN PAN LUONG (Nilt ban Ian)

Ma ciia PHIA va TAG,

va cuang vi thap han A

nha, a tkng giija, LIEN

PAN NOI (Nilt ban nho) Con ma ciia nguai binh dan chi dugc a

tang thkp nhat, tai ba trai, khong tilp xiic vai Then (tai lieu ciia dong chi Dang Nghiem Van) mang dam dau an cua chi do chiia dat, chac

35

L 6N

• • I im NHO cjBcftrfli

1 PHI

-o-Ngirili chct

• J , ^ 1 The gidi 2 Mirdng

i, J sA'ng pii p^u

1 '1 1 ; PHI >

Hinh 5: Vu tru ton giao cua ngudi Thai

han the giai ben tren nay chi xuat hien ve sau, cung vai chS do A

ha - Phia - Tao Hien tugng them sau nay khong dan doc Tim

hieu vu tru ton giao ciia ngudi Ba na (xem hinh 6), ta cung thay c6

hai the giai: GION TO (ben kia), the giai ciia nguai chet Ben nay

con CO ten la P ' L A Y K I A K (lang Ma), tuc: ben kia Nguai Ba Na

chi dinh vi tri ciia lang Ma a B ' X A T (nghTa dia): nghTa dia bao gia

ciing a phia tay lang Co tich con kk chuyen mot chang trai, qua

thuang nha nguai vg da mat, cu nhSm huang mat trai Ian ma di

mai, cu6i ciing gap lai vg a lang Ma(41) Nhung, trong quan niem

ton giao ciia nguai Ba Na, da xuk hien mot s6 than linh ca th^

(khong phai than linh ciia th4n thoai), ma ho goi do la G I A N G

(than) Do do, ngoai hai the giai ciia nguai va ciia ma, hg cho rSng

con CO mot the giai nija, ma c6 nguai ggi la P ' L A Y GIANG (lang

Than) Neu lang Nguai va

lang Ma c6 nhiJng vi tri cu

the, hay tuang doi cu the,

thi trai lai, lang Than la mot

khai niem mo ho: nguofi Ba

Na khong he chi dinh vi tri

cua the giai nay trong

khong gian (tai lieu ciia

d6ng chi Thanh Thien)

Cling vai nhieu ly do khac,

vi tri ma ho ciia lang T h i n

khien chiing toi nghi r i n g

day c6 le la mot lap 6k b6i

mai

Su xuat hien mugn

mang ciia the giai thin linh

ca the khong nhit thiet

chiing to ring, trong b i t cijr

truang hgp nao, he thong ba

?

3 Lang Than

Hinh 6: Vu tru ton giao cue ngudi Ba na

t i n g cung la y l u t6 mugn Nguon g6c Dao giao ciia muang Trai chua h i n la ca sa dii vung chai de quyet doan rang via tru ba tang -

b6n thk giai ciia nguai Muang chi c6 the ra dai sau via tru hai ben

V i khong phai he thdng ba t i n g nao cung la con de ciia quan niem

t h i n linh Mot l i n n&a chiing ta phai vien den thuc tien ciia cac dan tgc khac Trong quan niem dan gian cua nguai Thai, song song vai vii try ton giao vira mieu ta a mot doan tren, con c6 mot

he th6ng vQ try khac da nhat het tinh chat ton giao Thieu tac dgng

dinh duomg ciia l l tik, vu try c6 le r i t c6 nay da bi phu dual lap

suang bang bac ciia truyen thuyet dan gian, va phan nao da chuyen sang dia hat tu do ciia c6 tich Day la mot vii try ba tang (xem hinh 7), ting nao cung la the giai ciia CON (con nguai), con nguai

thuc, CO song va c6

ch^t Tang giija la the giai cua chiing ta, nhijng nguai an cam

va that dao ngang byng Tang tren la the giai ciia nhiing nguai gay det va cao viit v i chi an suang an gio:

hg deo dao tren dau

Chiing ta cung da lam quen vai nhung nguai

a t i n g dual, be ti hon

vi chi an dat, deo dao

d chan Mac dau c6 tich Thai cung gan danh nghTa PHI (ma) cho hg, nhung, nhu tren da noi, nhiJng nguai Iiin nay von la nhan vat cua mot sa do

Deo dao A dau

5

Deo dao ngang bung

Hinh 7: Vu tru ba tdng cua truyen thuyet Thai

than thoai pho bien tren mot dja ban rong rai, trong do c6 mien

Nam Hai, nhung thuc ra cung chua ai ichoanh dugc cuong giai xa

nhat Doi chilu vai y nghla chung ciia so d6 do, ba tSng thg giai

kia CO the la nhung khong gian ciia mot he thSn thoai da chim vao

dl vang Neu qua vay, nhiing sai biet vg voc nguai, thuc an, v6

each deo dao, chi c6 the noi len trlnh do va uy luc khac nhau giira

cu dan ciia ba the giai Chuyen t r u y k ky Ba Na con gian tigp phan

anh mot vu try ba tang tuang tu (xem hinh 8) GHI'OONG

-G H I ' O H va mot s6 anh hung khac da tung nhiSu \an cuai khien

bay len DZ'ROONH P'LEENH (tang cao tren trai), hay chui

xu6ng L A M T E ' H (trong dk) va TO D A K (a nuac), danh nhau

vai v6 s6 nhan vat huySn hoac, ma nhieu khi nguai Ba na cung goi

la GIANG (thin) Bik

bao Ian GHI'OONG

-G H I ' O H bi tu thuang,

nhung Ian nao cung

dugc nu thin phap

thuat ha hai va djt

thuoc cho song lai, de

roi ham hof lao vao

nhiJng cuoc chi^n dau

mai(42) NhOng chuySn

di ve khong biet met

cua GHI'OONG

-G H I ' O H giCra dat va

trai, giua mat dk va

long dat day nuac,

khien ta lien tuang dSn

hanh tung cac anh

hung van hoa ky la dki

n6i giGa trai, the giai

cua tu duy, va dk, the

giai ciia sinh vat Tra

Tren triJi ( D Z ' R O O N G P L E E N G

Hinh 8: Vu try ba tdng cua truyen thuyet Ba na

vg vai he thong via tru ba tang - bon the giai cua nguai Muong, chiing ta hSn chua quen rSng muong Pua tin va muong Vua Khu la khung canh hoat dgng ciia nhOng nhan vat mang cot each than thoai Biet dau, r6i day, nhijng tai heu day du hon chang cho phep

phuc chL tren nhung net co ban nhat, mot he than thoai c6 euu eiia

nguoi Muong, ma khong gian la mot vu try ba tang, trong do

khong CO cho danh cho thS giai cua Vua Trai Via try ay c6 the da

tung song song t6n tai cung via try hai ben, trong quan niem c6 truyen cua nguai Muong Hon nua, cung c6 the ca hai vQ try da tung 16ng vao nhau thanh mot he thong phuc tap, nhung moi vu try d^u giu ca tinh ciia minh Di^u do khong c6 gi la Mot mat, sue hon dung ciia ton giao la v6 cung Mat khac, moi loai hinh vu try

CO chuc nang rieng ciia no He thong ba tang - theo so do Nam

Hai - khong nham giai quySt s6 phan ciia linh hon nguai chet La khong gian lam nen cho tu duy than thoai, no chi tao dieu kien cho

thin thoai dat van dh dinh menh ciia con nguai trong via try, giiora hai sue hiit ciia trai va dk, giua tu duy va ban nang Con he thong

hai ben - muong Nguoi va muong Ma, ben nay va ben kia, muong Pii p4u va th^ giai ciia nguoi s6ng - la mot trong nhiang bieu hien (ton giao) cua moi lien quan (xa hoi) giua con nguoi va cgng dong th^, truoc mot hien tugng dang ghe sg vi kho h i l u : cai chet Cimg dat v4n d^ con nguoi, nhung dudi nhiang khia canh khac nhau, ca

hai he thdng dhu gop phin thoa man nhiang thae mac cua tri 6e va

doi hoi eiia tinh cam, vao mot thoi ky ma anh sang ciia khoa hoc

va chii nghia duy vat chua the den voi cac dan toe

X u i t phat tu yeu c i u cai tao phong tyc tap quan tren dia ban Muong (Hoa Binh), ehiing toi da thu khoanh lai mot vai khai niem

CO lien quan d^n y thuc he ton giao cua nguoi Muong, ma ma chay

la mot h'lku hien kha tap trung Qua do, ehiing toi da c6 gang he

thong lai hai vu try ton giao cua nguoi Muong, ket tinh trong quan niem dan gian b i l u hien qua tang le Tung 4y tai lieu khong dii de quyet doan phai "xoa bo nhiang gi va giir lai nhiang gi" Va chang

39

ngay tir dau, chiing toi da tin tuong rang van dk tren se dugc cac

dong chi d Hoa Binh ciing nhan dan Muong giai quy^t thich dang

va cu the Nhung, de gop phan nho cua nguofi nghien cuu dan toe

hoc vao cong tac ay, chiing ta cung c6 thS riit ra mot vai nhan xet

khai quat ve tinh chat lac hau ciia hai he thong via try da mieu ta,

va mat tich cue nao do bao ham trong ay, mat tich cue gSn lien vai

tinh cam lanh manh va lau doi cua dan toe

Chiing toi se khong noi nhieu ve tinh lac hau noi chung ciia

vii tru quan ton giao Muong e6 truy^n, trong chung muc do la

mot bo phan hiru co ciia toan bo y thuc ton giao Muong Ye mat

nay, chiic nang ap buc ciia cai Thien dinh chua hoan chinh a

muong Trai cung la mot ti du Nhung, du cho sau nay chiing ta

CO dii khoa hoc hon de boc cai muofng Trai ay di, va phuc chi

duac mot vu tru Ba tAng thk hien mot he than thoai c6 theo so d6

Nam Hai - nhu chiing toi gia thiet - thi cung phai cong nhan

ngay tu bay gia rang so d6 ky da mang sin tinh tieu cue trong

long no r6i V i , cung nhu G H I ' O O N G - GHI'ClH trong chuyen

truy^n ky Ba Na, cac anh hung van hoa trong thkn thoai Nam Hai

cu di ve khong ngung giua trai va dat, nhung vTnh v i l n khong

giai quyet dugc moi mau thuan giua con nguai va cac lire luang

sieu nhien Day la mot thii dinh minh lugn tho sa V u tru "hai

ben" cQng vay Cuoe dai a muang Nguai va muong Ma la mot

dong nuac ri le the, tiem ti^n, trong do chi c6 m6i mot dot bi^n,

la cai chit Nhung cong ddng thk nguai s6ng da mang hk long

uu ai ciia minh de lam cho cuoc chuyin di ay em diu dugc p h i n

nao hay phan ay Tinh tai la mot trong nhijng mat lieu cue cua vu

tru quan ton giao Muang c6 truySn

Ngay nay, s6 dong nguai Muang khong con tin o nhung vu

try huyen hoae kia niia Ho tu nguyen han che dien bien ciia tang

le trong vong mot ngay mot dem dk dam bao ve sinh chung(43)

Tren thuc dia, da bao Ian nhiJng cau hoi duong nhu nga ngkn ciia

chung toi vk muang Trai, muang Pua tin, muang Vua Khii,

muang Ma, tro thanh chuyen gay cuai cho cac cy, ke ca cac bo

Mo Cugc dau tranh hang ngay chdng M y va xay dung hgp tac xa

da day cho nguai nong dan Muang mot bai hoc tham thia ve quan niem via try va nhan sinh: phai bam chat lay manh dat muang

Nguoi, phai d6n long tin vao nhilng con nguai thirc dang song va

boat dong tren manh dat ay

Nhung, khi tieng chuong vang len tu cuoi xom, bao tin c6 nguofi vua tat tho, thi khong ai bao ai moi xa vien trong xom lue

tyc keo din nha nguai chet Den de true tiep chia buon, de giiip

da, CO khi den de ehang lam gi ca, nhung ai ciing cam thay su eo

mat ciia minh la c4n ih\k Duai anh den dau, den dat, giua nhiing

dem he nong biie nhat, nguai nguai ngoi chen nhau chat ca san

nha dk nghe mo Nhieu \an, trong t i l n g ri rao deu deu ciia dam

dong, chiing toi chgt nghe ti6ng khiic khich ciia mot c6 thanh nii,

m6i khi b6 M o kg din mot chi tiSt ngay ngo trong hanh trinh cua

nguofi chit Nhung, cQng biet bao Ian chiing toi da bat gap net mat say sua ciia bac xa vien, cua chi chu nhiem, ciia dong chi bi thu,

dang doi theo timg cau De dat de nir&c Ho thong cam vai moi

tinh eo le ciia nang Tham Tien trong tich Vudm hoa nui Coi, ho

rung dong theo nhiing buac di eiia nguai chet dang nhom dat

nhom muang \kn cu6i, hg ngam ngui giua tilng syt sui cua nguai nha khi nghe lofi mo Tdch Ha Nhiing liic ay chiing toi quen bang

trong ch6e lat nhiem vu ghi chep cua nguai lam dan toe hgc tren thuc dia, tuong chung da v6 tinh ven len dugc mot goc nho ciia

tam h6n Muang Dang sau goc nho ay, c6 Ihi so cam ca mot chan

trai rgng, chan trai cua tinh thuomg yeu t r i m lang nhung v6 han giua nhiJng con nguofi, ma cac quan niem lech lac cua ton giao, va nhijng hinh thuc quai di cua l l t i l t khong hoan loan che lap dugc

Anh sang ciia chan trai iy van chua tat trong cho sau kin nhat cua

nhung nguoi Muang hom nay dang t i l n len v i l t nhung trang than thoai moi, truoc tuyen lua, tren d6ng rugng Co le tinh than nhan

ban do da cung vai nhilu ly do kinh ii va xa hoi gop phan khac ta

mot dac diem cua tu duy ton giao Muong: 6c thirc tien, khuynh

huong pham hoa sieu nhien, va it nhieu luyen tiec d6i vai mot he

than thoai tuy da loi thai nhung van mang nang nhan tinh hon the

giai than Hnh sac sa ma lanh lung ciia Dao giao

Duong nhien, ton giao va ihkn thoai khong cat nghia dugc

tam ly dan toe Nhung nhijng suy nghi \k \u try va eon nguai, nip

sau lung eae khai niem va le tiet, c6 thi he cho thSy, trong muon

mot, nhung duong han truong euu va nhung net thoang qua trong

sinh hoat dan toe, ma ngon ngu bit lue eiia ehiing ta gop lai la dan

toe tinh nhu rang chieu c6 hat lai trong khoanh khae doi ti nang

ciia ea mot ngay he

Vilt xong dem 24-11 -1968

1 Til M U O N G (muang), thirc ra khong phai la ten chi dan toe, ma chi c6

nghTa la mot dia vuc bao gom nhieu xom va dat dual quyen thdng trj ciia mot

dong qui tpc Nguai M u o n g tu xirng la CON M O L ' (con nguai) Nhung, tCr lau,

va ngay ca trong cac vSn kien chinh thiic, chiing ta da quen diing miy chQ "ngudi

M u a n g " hay "dan toe M u o n g " V i vay, trong bai nay, chiing toi cung cu dung t h ^

cho tien De khoi nham Ian, trong truong hop khong phai o d^u cau, chiing toi

viet hoa khi noi den ten dan toe (nguai Muong) va vik thuong khi noi d6n mpt

dja vuc (muang Bi)

2 Trong cu6n dan toe chi n6i tieng ciia c6, J.CUISINIER da danh mot

chuong de mieu ta ti mi cac l l ti^t ma chay, nhung tac gia hSu khong d^ cap dSn

duong di cua iinh Hon ngudi chet Xem tac gia tren, Les Muang - Geographie

humaine et Sociologie (Nguai Muong - Dja ly nhan van va xa hoi hoc) - Paris

1946, Instimt d'Ethnologie Chuong IX Le rituel funeraire (Le thuc ma chay)

-tr.443 - 4 8 5

Tac gia mo d i u chuong ay bang mot doan ngSn (tr.443) trinh bay quan niem

chung ve cai chet - ma ro rang c6 nit tir hoc thuyet ciia truong phai Xa hoi hpc

42

Phap - lay do lam ti^n Ah &h soi sang nhOng le ti^t mieu ta trong ckc doan sau Ban

doc se thay rang quan niem Sy khong hoan loan khop voi nhO-ng tai lieu dien da ma

chiing toi torn tat trong bai nay

3 Mac dau chua diy dii, va c6 cho chua chinh xac, phSn mieu ta le thuc ma

chay cua J.CUISINIER kha la ti mi d^n nay van la mot tai lieu tham khao t6t Xem tac gia tren - sach va chuong da dan

4 Di^u ki?n khach quan chi cho phep neu ten 6 day nhung ngudi da giiip d& chiing toi nhieu nhdt trong viec tim hi^u tang Muang c6 truyin Hoa Binh

* Ong D I N H CONG T H I E U can bo co so a xom Ba Na - xa Phii Cuong, huyen Tan Lac (thuoc muong Bi cu) nam nay (1968) da 55 tu6i Truoc Cach mang

thang Tam, ong tirng la b6 M o , gia dinh ong v6n ba doi lien la b6 M o cua dong Lang 6 dja phuong Roong mo ( h | th6ng nhung l l ca dugfc xuomg len trong qua

trinh tang le) ma ong Thieu da kien nhan doc di doc lai nhieu Ian cho chiing toi ghi

trong dot diSn da nam 1964 la mot trong nhQ-ng roong mo hoan chinh nhSt con c6 thi suu tSm dugc a Hoa Binh trong dieu kien hien nay

* Ong B U I V A N V V N G (tuc b6 Nham), xa vien a xom Que Giu - xa VTnh

D6ng, huyen K i m Boi (tren dSt muong Dong cu), cung la b6 M o h6i Phap thupc

Roong mo ciia ong khong hoan chinh nhu ong Thieu Nhung ciing vai roong mo ciia ong Thieu, no da cho phep chiing toi d6i chieu dam tang binh dan vai dam tang qui tpc, tir do rut ra y nghTa chung cua tang le Mu6ng c6 truygn

Ngoai ra, ong B A C H CONG A M (tuc b6 Hai) a xom Diip - xa Tii Son, huyen Kim Boi (tren dSt muong R^ch cu), va ong B U I V A N QUIT (b6 M o cu) d

xom Cil, Cling xa, cung da giiip chiing toi di sau vao hinh thuc cua tang le

5 Nhiing tai lieu c6 lien quan dSn cac dan tpc Thai va Ba na, ma chiing toi

da su dung trong bai nay d^ ddi chieu voi thuc tien Muong, dSu do cac d6ng chi DANG N G H I E M V A N va T H A N H T H I E N cho phep sir dung

Ngoai ra, cac ddng chi N A M T I E N N G U Y E N K H A C T U N G , N O N G TRUNG, BE V I E T D A N G , N G U Y E N H U ' U T H A U va M A C M O T , da giiip chung

toi hiSu mot s6 khia canh \k quan niem hay phong tuc ciia cac dan tpc Tay, Dao,

GiSy, Pu Peo, E de va Ma, Kinh va Khome o Nam Bp

43

6 Xem: NGUYEN K I N H CHI va NGUYEN DONG CHI, Moi Konlum,

Hui, 1937 - tr.34 D6ng ehi THANH THIEN cung cung cSp cho ehung toi nhOng

tai lieu na vai tai lieu cua tac gia tren

7 Tir MO trong tidng Muong c6 nhi^u nghia: 1) Danh tii chi giao sT chuyen

hanh le trong dam tang Luu y: ngucxi Muong khong gQJ la thay Mo nhu nhiSu

nguai \km tuong, ma gpi la PO MO (b6 Mo) hay OONG MO (ong Mo) 2) Danh tir

chi nhiJng bai le ca ma bo Mo phai xuong len trong qua trinh hanh \l 3) Dong tir

chi hanh dong xuong cac le ca noi tren

De tranh nhSm Ian, moi khi tir M O dugc diing theo nghla 1 thi chiing toi \'ik

hoa (Mo), con nhirng khi dung theo hai nghia sau thi chiing toi khong \\k hoa (mo)

8 Xem J.CUISINIER, Sumangat fame et son culte en Indochine et en

Indonesie (Xu mang gat Linh h6n va viec tho phung linh h6n o Dong Duong va

Indonexia), Paris, Galiimard, 1951 (2 erne edition) - tr 127

9 Xem J CUISINIER, Les MucmgtxA2?,^29; va Sumangat tr.126-143

10 Trong xa hoi Muong c6 truy^n, c6 ba loai giao sT, hoac nhieu hoac it dku

CO tinh chat phap su: 1) P Q M O (b6 Mo), chi hanh le trong dam tang, noi mot each

khac la chuyen doi pho voi linh h6n ngudi moi chk 2) P O K ' L U O N G (b6

Trugmg), chi LA W A l (lam via, tire ciing) cho ngubi s6ng, noi mot each khac la

chuyen dan x6p m6i quan he giua linh h6n nguai s6ng v6i cac thi sieu nhien 3)

M E MOI (mi M&i, gpi la me vi thucmg la phu nCr Idn tu6i), chi phu trach linh hdn

tre con

Co nhieu truang hop b6 Mo kiem b6 Trugmg Cung c6 dan ong lam M&i

Ve quan niem nay, each nhin cua nguai Karen a Axam la mot vi du diln

hinh Theo J.H.HUTTON (dan H.I.MARSHALL), thi ngudi Karen quan niem rang,

mot khi da thoat xac K ' K A (h6n) tra thanh mot thCr chat nhuyen tuong tu nhu long

trung Chat nhuyen iy v6 ra, thim vao dat, lam cho ruong d6ng miu m5, lua de

nhieu hat Thong qua hat cam con nguai an, chk ph6n thuc do nhap vao ca th^,

thSm vao tinh khi, khien con nguai c6 thi truy^n gi6ng Chinh vi th^ theo quan

niem nay, ma khi phan tich khai niem linh h6n trong tu tuong nguoi Naga, cung

mot dan toe cu trii a Axam, J.H.HUTTON da diing chtr "chat linh h6n" (soul

-matter) Xem: tac gia vira ki ten The significance of head - hunting in Assam (Y

nghia tuc sSn ban a Axam) - Journal of the Royal Anthropological Institut, Vol,

LV I I I , July - December 1928, tr 399 - 408

Nhirng quan niem thupc loai nay - ro rang mang nang vet tich cua the gidi quan duy vat nguyen thuy - la can cir ma truac kia nhieu nha nghien cuu Tay Phuong da dira vao d^ minh giai rang, duai mat cua nguai nguyen thuy, tat ca d^u

la nang lupmg GSn day, each nhin nhan c6 phan qua tron nay da bi chinh mot s6 nha nghien cuu Tay Phuong thupc the he mai bac bo hoac dieu chinh lai Xem,

chang han: R.P.TEMPLES La philosophic bantone (triet ly cua nguai Bang ta)

-ban dich ra Phap van cua nha xudt -ban Presence africaine, Paris, xuat -ban Ian thir 2

1949, tr.36

12 KHANG trong tieng Muong c6 nghta la sang (sang trong) Trong truang hap noi day (WAl KHANG) J.CUISINIER lai dien dich la an binh (paix) Noi mpt each khic, c6 da hilu tir KHANG theo nghTa Han - Viet ciia no Gia thuy^t nay khong hoan toan v6 can cir, tir vi Muong v6n bao gom kha nhieu tir Han - Viet

Xem: tac gia Xxhn-Sumangat , tr.I53

13 Theo quan niem dan gian c6 truygn cua dan tpc Kinh, thi c6 nhirng nguai via nang va nhirng nguoi via nhe Nguai via nang thuang gay dieu khong may (xiii quiy) cho nhirng ai t i l p xuc vai hp Nguiri ti^u thuang ban ma hang vao

sang tinh ma cho mpt khach mua rdi sau d6 i hang Win quy ngudi khich s(m kia vao loai via nang Qi du6i via nang di, ngudi ban hang phai dot dom hay giSy ha

tren ganh hang cua minh, xong ciii xudng nem lira qua hai chan: day la tuc d6t via dot vang, c6 le la mpt hinh thirc tay ue bang lira

14 Ngudi Mang (hay Mang u), mpt bp phan Xa d Lai Chau tin rang con

ngudi c6 hai hdn: NHUY I L ' (hdn tdt), va NHUY BO (hdn xkx) Con ngudi chet

di, hdn tdt sg len PLING' (trdi) con hdn xSu thi nhap vao hai hdn da chdn d hai dau

cung ciia nSm md (tai lieu cua ddng chi THANH THIEN)

Phai chang quan niem tren ham y rang hdn nh? thi len trdi, con hdn nang thi

d lai mat dAt?

15 NhiSu ngudi Mudng giai thich cho chiing tdi rang DUN cd nghTa la diep

khiic, va MO D O N la le ca cd diep khuc Cach hi^u nay cd ihi khdng dung V i mot

dac diSm cua van phong mo noi chung la bao gom nhilu doan lay di lay lai Do

khong phai la net rieng ciia mo diin

16 Cap vay Muong gom ba bp phan c6 hoa vSn det can lai vol nhau Bp

phan giira, ten gpi RANG C H O (rang dircri, chua ro ngliTa den ciia tir rang) la bp

phan chinh ciia cap vay Do an det tren tang dudi toan la dpng vat: rong xong (ran

hai dau?), nai, huou, chim, ca, chau chau Tren do det theu ciia cac dan tpc a

mien niii nu-ac ta, thinh thoang cung c6 motip dpng vat: cap r6ng det tren mSt chan

Thai, doi cho theu tren trang phuc ciia nhieu nganh Dao, con ngira tren tho cam

Tay Nhu'ng, noi chung thi hoa van trang tri c6 truyen a nuac ta chii yeu la do an

hinh hpc (k^ ca do an thirc vat) Chung toi nghT rang, ciing vai nhung dpng vat tren

trong va thap dong thofi c6 (nhieu loai chim, huoai, ca sau, ca, r i n , coc) nhirng dpng

vat tren rang dual ciia cap vay Mu-cmg la chirng tich ciia mot n i n nghe thuat dpng

vat hiem thay a nuac ta Nghe thuat trang tri tren cap vay Muong con c6 nhieu

diem tuong dong vai nghe thuat d6ng thau, ma chiing toi mong dirge d^ cap din

trong mot djp khac

17 Chiing toi vik xong bai nay tir lau, thi gan day dirge doc mot bai cua

dong chi CAO H U Y D I N H , trong do tac gia noi thoang qua rang truyen thuy6t

Muong gpi huau la me, ca la cha Xem tac gia tren Than thogi va sic ca dan gian

thai CO - tap chi Van hpc so thang 2 nam 1971 - tr.31, chii thich 3 Co le dong chi

D I N H mu6n noi dSn tich truyen Ngu Ka va Luang Woong do CUISINIER kk lai

trong Les Muang , tr 12, 13

Tren thuc dia, chiing toi chua c6 djp xac minh va dao sau thong bao ngan

gpn ciia dong chi D I N H Nhung, neu qua diing nhu vay, thi y nghTa th^n thoai ciia

cap bieu tugng muong - ca (cap t6 tien khai nguyen), va y niem lu&ng phan bao

ham trong do (cha - me, nam - nir, am - duang) cang hien ro

18 M o De ddt de nude gom ba phan PhSn dku phin ngan nhdt, mang ten

chinh thii-c T E D A T T E D A C (De 6k de nuac) Hai phSn sau dai han la CON C H U

K E O L Q I (Chat cay chu, k^o cay Ipi), va "TOOC M O O N G " (San muong) Tir

phan nay qua phan kia, tich chuyen giai ra theo thai gian va ca ba hpp thanh mot

tich thong nhat, tuy m6i phan c6 trong diSm va y rieng ciia no

Toan ang mo (ca ba phin) khong phai la mot he than thoai No da buac dhu

Ijch sir hoa va mang dang mpt cau chuyen truyen ky {kk ra lich sOr hoa cung la dac

di^m thuang thiy trong than thoai cua nhieu dan tpc tren the gioi) Nhung rieng phin d i u (phin De ddt de nuac) ro la than thoai N h u mot he thin thoai, no k^ lai

su hinh thanh ciia vu tru va ciia van hoa: canh kho c i n khai nguyen va nan hong thiiy; cay via tru (a day la cay si) biia rong de xay lai tran gian; cap chim huyin hoac sinh ra muon loai, trong do c6 loai nguai; nhChig c6 gang ciia anh hiing van

hoa (a day la D A C A N = 6ng C i n ) de an bai tran gian xay dung cupc s6ng, t6

chirc xa hpi

Luu y: tich chuyen, trong phan dau noi tren rat giong tich P H A T A PUNG (Chuyen qua b i u ) , mpt truang ca Thai ma chiing toi dugc ti^p xiic qua ban dich

chep tay do dong chi Ha Van Tien a Hoa Binh vui long cho xem Han nira, trong

De ddt de nude cung nhu trong nhirng ang mo khac ciia dan tpc Muong choc ch6c

lai thiy xuat hien nhirng Da (Ba) dien mao khong ro net l i m : ta con gap lai nhirng nhan vat nay trong c6 tich Muang Nhieu dau hieu chiing toi nga ring day la vet tich ciia nhirng nhan vat von c6 vai tro quan trpng han, trong mpt he than thoai thuc

sir la Muang va c6 han De ddt de nude

19 Thu tjch c6 cho t h i y rang c6 mupn l i m , cung tir thai Ly, trieu dinh mikn

xuoi da nam kha chat dja ban Muang Xem T R A N Q U O C V U O N G va N G U Y E N

D U O N G B I N H , Mot vai nhan xel ve moi quan he Muang - Viet vd qua tnnh phan

hoa giira toe Muang vd toe Viet, de cuong bao cao khoa hpc, tai lieu danh may

Trong hoan canh a ben nach trieu dinh mien xuoi, kho long c6 mpt dong

qui tpc M u a n g nao dam cat cir xung vuang Nhung chinh vi a sat mien xuoi va

C O quan he chat chg vai trieu dinh ma tir lau xa hpi M u a n g da quen vai khai niem

P U A (Vua) D'lhu nay hi^n hien trong van hpc Muang Mac dau ki mi la che dp

ma tri^u dinh phong k i ^ n Viet Nam tir Ly d i n Le ap dung mpt each thuang xuyen

doi vai th6 tii mikn ngugc mikn xuoi mpi dan tpc, nhung theo ch5 chiing toi biet,

thi trong so cac nen van hpc a mien niii nuac ta, chi c6 van hpc truyen mieng Muang phan anh dugc c h i dp i y d mire sau sic nhit N h i l u truyen thuyet va

truang ca, ke ca truang ca ton giao ~ do la truang hpp cua mo Vudn hoa niii C6i

- de cap den hien tugng qui tpc Muang lay cong chua mien xuoi, hoac ve chau nha vua a m i l n x u o i

20 Rieng me B U I T H I NHJU, mpt iao ba thao c6 tich a xom Que Giii xa

Vinh D6ng, huyen K i m Boi, lai quan niem khac: theo m l , nhirng nhan vat a muang

4 7

Trai dSu c6 liic chSt dan chimg mk k l cho chung toi nghe truyen c6 sau day:

Co \kn Vua Trai chet Muon vat keo len Trai, tranh gi^nh ca do nha Vua Rieng

CON M O L ' (con nguoi) va CON RAC (con coc) lai khoc 16c tham thigt V i thd,

con ciia Vua Trai thuang cho nguai va c6c; con nguai dugc song sung su6rng hon

mpi loai, dugc an ca, thjt trong khi cac loai khac chi an c6; con coc thi dugc phep

"keu mua keu nang"

Tich chuyen thuc la thii vj Nhimg, mot mat thi quan niem ciia me Nhiu la

hoan toan don dgc, khac vai quan niem cua moi nguai cung cap tai lieu cho chung

toi Mat khac, du c6 vay mugn mot so nhan vat hay tinh tiet ciia than thoai c6, thi

c6 tich chu y l u van la chuyen dai, chuyen con nguai: ro rang cau chuyen me Nhiu

ke cho chung toi nghe khong nham giai quyet \kn de thai gian 6 Muang Trai

21 Co mot loai cay, chi bang mot con chugt Ian Co nguai cho ring day la

mot loai nhim be

22 Cung CO di ban ggi la KHOONG KHANG PEN KHACH (song Khang

ben Khach) Mot s6 nguai kk rang vat qua song nay la ciu L A M LA Thang hoac

cung CO nguai them rang a dau cau c6 con cho chi chuc can linh hon nhung nguai

CO toi nang R6 rang day la dj ban Muang ciia cau vong va cho ngao trong quan

niem Am ty cua nguai Kinh

23 Dan nguyen van lai bo BUI VAN V l / N G (xem lai chii thich 4) TSt nhien,

nhOng bo Mo khac, nhung cu khac, c6 thS khong noi cu the nhu vay, hoac noi hai

khac mot ti Dieu chii yeu la ai cung phan anh mot the giai dual dat gan het the giai

tren mat dat, nhung trong do cai gi cung nho hen so vai the giai tren mat dat

24 TruySn thuySt Thai phan anh mot vu try ba ting, trong d6 tang thSp nhit,

tang duai mat dSt, la th^ giai ciia nhCrng con nguai ti hon, an dat, va deo dao a chan

(tai lieu ciia d6ng chi DANG NGHIEM VAN) Chiing toi se tra lai quan niem nay

trong mot doan a cuoi bai

Nguai Tay a Viet Bac, va ngu6ri Gidy a Lao Cai, cung mo ta mgt the gi6i

tuong tu (tai lieu ciia d6ng chi N A M TIEN va NONG TRUNG) Nguiri ta con kh

rang, neu ta danh rai dua tir san nha xu6ng mat dAt, thi c6 khi nhung ngudri ti hon

danh cap mang ve duai dat de lam cot nha

Ngudri Dao cung n6i Akn nhOng ngu^ri b6 nho a duoi mat dSt (tai lieu cua

ddng chi NGUYEN K H A C TUNG) Nguai Meo tin rang c6 mgt loai ma voc nguai

be nho nhu tre con, toe xoa, kheo chan quay ra dang truac (tai lieu cua hga sT PHAN KHUE): phai chang day cung la "nguai lun" duai mat dSt?

Nguai Pu Peo a Ha Giang ke cau chuyen sau day: Xua c6 mgt nguai di xu6ng cung vua duai dat Thay ba bon muai nguai ti hon khenh mgt khiic go chi

bang cai diii tren mat dat ma khong noi, nguai kia ben khenh ho Nguai duai d^t

th6i cam mai khach tren mat dat an, thoi den ba, bon muai n6i ma khach an sach

ngay Vua du6i dat ra lenh bat nguai nay Igp nha, nhung Igp den dau khach an sach ngoi den day, vi ngoi a the giai duai dat lam bang bpt ngo Hay tin, vua cuai ngira d^n; ngira vua cuai la con ga song Bi vua mang, nguai kia dga bop c6 con ngira

cua nha vua Vua duai dSt ben nha di^u hau cap con nguoi nay tra \t mat dSt (tai

lieu ciia ddng chi BE VIET D A N G ) Nguai Kinh va nguai Khame a Nam Bp n6i

din mgt loai nguai be nho a du6i dat Xem P.GUILEMINET La tribu Bahnar du

Kontum Contribution a I'etude De dat de nuac la societe monlagnarde du Sud Indochine (Bg lac Ba na a Con - tum Gop phan nghien cuu xa hoi mien niii 6 Nam

Dong Duong) - Tap san B.E.F.E.O, tap XLV, cu6n 2, Ha Noi, 1952 - tr.398

Trong khuon khd truyen thuygt ngu6n g6c cua hg, nguai E de va nguai Ma

cung a Tay Nguyen - kk mgt cau chuyen thuc ly thu ve the giai duai mat dat Theo

nguai E de, chang han, thi loai nguai von a duai mat dat Noi mgt each khac,

nguai a the giai ben duai la to tien chiing ta, bang tarn voc chiing ta, chii khong

phai la nguai ti hon Duai mat ddt, loai nguai lam an kho khan, s6ng ca cue Mgt

horn, chang Y RIT - ma ta c6 ihk hiSu la anh hung van hoa trong mgt he than thoai

CO ciia ngudri E de - men theo mgt con dudng thong chua he ai biet, len den mat

dat, kham pha ra mgt thS giai dep de, rgng rai, c6 dieu kien lam an de dang Y RIT

ben \h bag cho M ' T A O (= tu truong) biSt, di mgi nguai mang hSt cila cai thien di

len mat dat Mgt trong nhiJng gia siic dugc mang theo la con trau hai dau, moi dau

nhin ve mgt huong D^n giua rimg thong, toi qua, khong nhin Xhiy loi di, moi dau

ciia trau keo con vat di ve mgt huong, mgt diu theo hu6ng len, dau kia theo huong

xu6ng Bj loi keo theo hai huong ngugc nhau, trau khong di dugc nua, dung li lai

giua rung thong, chen mit I6i di Mgt vai ba ban trang A\km, khong kjp len duang

ciing mgi ngueri, bat ch6ng con phai dgi V i vay, ngay nay con mgt s6 nguai vSn a

duai mat Ak (tai lieu ciia ddng chi NGUYEN H U U T H A U )

Ngu6fi Monong (cung a Tay Nguyen) kk mpt cau chuyen gAn het truyen tren

day cua ngudri E de Xem Truyen cd Toy Nguyen, Nha xuat ban Van hoa, Ha Npi,

1961, t r l 9 - 2 0

25 C6 tich Muong kk chuyen mot chang Khu hoa than thanh con nguai, len

chai trSn gian, va yeu mot nguai con g i i tren trSn Hai nguai quygt djnh \ky nhau

Horn dam cudi, hp hang nha trai di don dau phai dang nuac len ngang xkm san,

Khu noi theo mat nuac va vao nha ik nhien, khi an cuai, hp hang nha Khu d^u

mang dang con nguai Dem den, khi chuan bi di ngii, ben nha trai mugn nong dat

len san nha thay chieu Nua dem, c6 nguai nha gai tinh giac, thay trong moi nong

khoanh mot con ran Ian Sp qua, nguai ky nem hanh tam vao cac nong Ran v6n so

hanh tam, hp hang Khu vpi vang viing day, nhay tit xuong nuac Muc nuac ha rdt

nhanh Tir do, nha trai khong ISn nao d^n don dau nira

Trong mot chuyen khac Me Cut ma chiing toi sS tom tat a chii thfch 27, Khu

noi len mat nuac thanh nhung than chu6i hiln lanh, d^ danh lira chang trai trong

tich truyen Nhung chang trai da ro muu ciia bpn Khu, cir vung ngpn dao da mai

sac chat tat ca nhung than chuoi Moi than chu6i bj chem lai hien nguyen hinh la

mot con ran than da lia doi J.CUISINIER cung k6 lai mot cau chuyen c6 chi t i l t

tuang tu Xem tac gia tren, Les Muang tr.368 - 369

26 Xem C.HENTZE, Object rituels, croyances et dieux de la Chine antique

el De dat de nuac I'Amerique (De te tu, tin ngu&ng va vi than linh cua Trung Qu6c

CO dai va chau My), Nha xuSt ban De Sikkel, Anvers, 1936 - toan bp chuong II,

tr.57 - 64

27 Dj ban chuyen Me Cut, ma chiing toi suu tkm dupe, ma dku bang mot

doan khong lien quan gi den loai Khii Nhung chiing toi cung cii tom tat ra day d l

ban dpc tham khao

Mot doi trai gai khang khang lay nhau, nhung hp lai la anh em rupt Khong

lam sao dupe, hang xom danh thu thach nguai con trai, ngu vupt qua dupe thu

thach thi dupe thoa nguyen Thu thach thu nhk la vupt qua mot qua d6i c6 con rk

khong 16 hay an thjt sinh vat Thu thach thu hai la Ipi qua mot bin song lam Khu

Nguai con trai cu5i trau ra di, vai vac mot cai bira rang sat Em gai, ma cung la

nguai tinh ciia anh ta, da dung xa ken bo kin b6n cang trau Ret kh6ng 16 can vao

giet dupe Khu? Dap: Dao t6i c6 thI chem dirt mpi vat Hoi them: Co vat gi dao anh

khong chat dupe? Dap: Chi c6 LOONG (than cay chu6i) la khong chat dupe,

Nguai hoi bong mk tam dual nuac Khi nguai con trai buac xuong song, thi tir dau

n6i len rk nhieu than chuoi Nhu da k l a chii thich 25, trong ch6c lat, ngudi c i m

dao da chem sach cac khuc loong, m6i khuc lia doi lai hien nguyen hinh con ran da

bj chem chet ; •

Cu6i ciing chi con s6ng mot Khu con, Bj chem dirt duoi, Khii con trucm qua

mpt cai phai Sn vao mot khuc muang Dau qua, no khoc suot dem ngay Trong viing CO mpt me gioi chO-a benh bang la dai Nghe tilng khoc me dpng long, ra bo

muang chii-a cho Khii con, sau khi da giao hen vol no ring tir nay khong dupe an thjt nguai nira Lanh roi Khii con nhan ba cu lam me nuoi mang ten Thang Cut

Khu con tir nay s6ng a b i n Ipi, va c6 giir lai hira vai me nuoi, Nhung no van them thjt nguai, Cir moi \kn c6 nguai sap Ipi qua song, no lai hoi: Ai ddy? Da biet dau

duoi cau chuyen, ai ai cung tra lai: Con M l Cut day! T h i la Khii lai Ian xu6ng day nuac, Mpt hom, giira luc no them thit nguai d i n quay quat, thi chinh con gai thuc

ciia M l Cut Ipi xu6ng bin ganh nuoc, Khu hoi: A i dSy? Dap: Con gai M l Cut day! Khu n6i cau: M l Cut lam gi ma lam con t h i , tao kh6ng tin! Khu l i l n an thit nguai

chi nuoi cua no Hay tin, M l Cut ra ba song nguyin rua dira con nuoi bk nghia

Con bj me nguyin rua t^t khong song dupe, Thang Cut chit ngay lap tire, xac noi lenh benh tren mat nuac

28 Chiing toi muon no! d i n doan ma dSu tich truyen k l lai Ijch Dire Thanh Tan Vien, vj thSn nui dupe thp ph6 biln tren dja ban Muong, Mac dii nhCrng doan khac khong lien quan gi din loai Khii, chung toi van tom tat sau day toan bp tich

truyen, de nhan t h i cung cip them mpt tai li?u v l van hpc Muang, ma c h k chan

ban dpc se thSy la cSn d6i chilu vdi mpt tich tuomg tu ciia ngufri Kinh

B6 de ra Dire Thanh Tan Vien la b6 Trupng (xem lai chii thich 10) Mpt horn,

ong vira cay vira trong dan vjt cua nha dang bai trong thira rupng gin dly, bong c6

ngubi mai ong di lam via (xem lai chii thich 10) Ong cung mu6n nhan Icri, chi hiem

n6i bo cay, trau, vit lai thi khong ai trong hp Ngucri moi bao dam ring cay, trau, vjt

sg khong vice gi, roi di trudc dan duong Qua suoi, hai nguoi cu chim dan xuong

nuoc, va khi da bj nuoc phii kin thi bo Truong th^y hien ra duong xa thenh thang

Theo got nguoi dan duong, ong den cung Vua Khu Cung c6 nguai kg rJng ong ta

dugc nguai dan dubng cho ng6i vao mot cai thiing, va mot xoay nuoc hut thiing

xuong tan day Tai cung vua Khii, bo Trugng gap mot ba cu gia dang trong nom mot

con ran con khoanh minh trong vong Ong sg lam, nhung trong nhay mat da khong

thay ran dau nira, trong vong chi c6 mot diia be bj mot manh luoi that chat c6 S6 la

con Vua Khu ngugc su6i rong chai, mac phai luai chai No giat ra dugc, nhung c6

con bj mot manh ludi chit quanh Khii khong phai la nguai, khong thi thay manh

ludi, nen vg Vua Khii - ba cy gia - cho di don nguai tren trSn gian xuong lam via

giai han cho con B6 Trugng cung gia va lam via nhu thuang le, lam via xong ong

chi viec gd manh luai ra la Khii con lanh manh nhu cu Vua Khii mimg lam, dua ra

nhieu bau vat de ta an nguai cim con minh Dirge Khii eon mach nuac, bo Trugng

khong nhan mon qua nao ca, chi xin mot eon dao uae, nguai eo dao nay irac gi dugc

nay Ne qua, Vua Khii bang long, nhung bao truac rang Vua chi cho ong mupn trong

dai ong thoi, het dai phai tra lai Vua lay dao uae ra, cam ngap ca con dao vao mot

qua chuoi, roi cho bo Trugng nuot qua ehuoi vao bung

Tra ve tran gian ong thay cay van con tren thua rupng nha, vit va trau khong

nhCrng khong mat ma con beo t6t them Tir do, uae gi dugc ndy, ong tra nen giau

CO Nhung truac khi chet, ong khong kjp doi dang gi vai con trai Horn dam tang

chinh la horn loai Khii vang lenh Vua Khii den tan nha c6 tang doi dao uae Khong

dugc bo dan do, con bo Trugng danh chju, khong lam sao thoa man dugc loai Khii

The la Khii danh luon, danh bang each dang nuac len eao, len cao mai Con b6

Trugng cir nham nui ma chay, chay d€n dau nuac du6i theo din dSy, chay ky dat

chan len dinh niii Ba Vi Den khi cho dat chua bi ngap chi con bang mieng nong,

thi Khii cung khong the dang nuoc eao hon nua Ve sau, eon b6 Trugng tra thanh

Due Thdnh Tan Vien Mai gan day, hang nam vao miia lu lyt, nhieu xom Muang a

ven song Da con bin siing kip 6k gop phkn du6i loai Khii

29 Bp suu tap Folk tales from Chine (Chuy^n dan gian Trung Qu6c) - Nha

xuat ban Ngoai van Bae Kinh, 1958, kl nhieu tich rit ly thii vl Long Vuong ciia cac

52

dan tpc it nguai miln Hoa Choang Nhung J.PRZYLUSKI lai cho rang so do ciia nh&ng chuyen ran thupc loai ay v6n Dong Nam A tran vao Trung Qudc va An Do

Xem: tac gia vira ke ten: La princesse a I odeur de poisson et la Naygi (Nang cong

chiia tanh mui ca va con ran than) - Etudes asiatiques, tap II, 1925, tr.265 - 284

30 Xem lai c^c ehu thich 25, 28 va 29

31 Xem M PANOFF, Lesthes d' Australie (Than thoai dao Uc), trong bp

Mythologies des steppes, des forets et des iles (Cac he than thoai viing thao nguyen,

viing rirng va viing hai dao) do P.GRIMAL chu bien - Larouse, Paris, 1963, tr.227

32 Ngu6fi Tay a Viet Bae quan niem rang moi ngudi s6ng c6 mub\i

KHOAN (h6n), nhung khi con nguai da chet thi nhOng hon ay khong con nua Tir

day chi CO PHI (ma) Mae dau s6 lugng ma xuat hien tir mot nguai chit khong

dugc quy djnh cu thi, nhung ngu6ri theo doi npi dung ciia tang le Tay eo thi nhan thuc rang m6i nguai chit biln thanh mot ma (tai lieu eua dong chi NAM TIEN)

33 J.CUISINIER chi nhae din cac ang mo mot each so luge (va c6 khi thilu chinh xac) qua tieu muc "Les douze veillees De dat de nuac I'offlciant"

(Muai hai dem thuc ciia ngudi hanh ll), trong chuang s^ch ma tac gia danh cho

viec mieu ta dam tang Muang Xem tac gia tren Les Muang tr.468 va 470

34 Xem lai ehii thich 18

35 Cii va cac loai chim an dem dugc gan vai thi giai eua nguai chet la dieu

thuang thay trong than thoai, ton giao, hay phong tuc ciia nhieu dan tpc Truac day

nguai Kinh van tin rang eii keu la dilm c6 nguai sap chet "Cii keu, ma an" Khap

mat ngoai mot binh d6ng hinh chim cii, hien vat npi tilng ciia nghe thuat Trung Qu6e dai Thuang (cung c6 nguoi qui vao thai Chu) nguai nghe nhan thai c6 the hien v6 s6 hoa van hinh thuan ma C.HENTZE da mmh giai la hinh am vat Chinh

vi thi ma tac gia vira neu ten da xem hinh cii nay la bilu tugng ciia dem t6i Xem

tac gia tren - sach da dan - tr.66 va 67

Con ga la hinh anh rk quen thupc, thudng xuat hien trong thin thoai, ton

giao va ca van hpc nira, cua nhilu dan tpc - kl ca cac dan tpc a nuac ta - vai tu each la bilu tugng eua anh sang, eua ban ngay, cua mat trai Chiing toi hy vong

rang r6i day se c6 djp dimg lai \kn dl nay lau han

53

36 Chim, tvrcmg trung cho trai, cho thS giai ben tren, cho mat trai, ma la

biSu tuong ph6 bign trong thSn thoai, ton giao, ngh? thuat tao hinh hay trang tri, a

nhilu nai Vi du noi tieng la hiiu tugng chim trong doi s6ng tinh th&n ciia cac cgng

mo dai, gan vai mot trong nhCrng loai chim dugc the hien tren cac trdng d6ng thai

di^u hau, c6 khi la qua , de chi mat trai va thI gidi (virng 6, con qua lura, tho lan

DOONG (trang dong, nghTa la con chim 6 bang d6ng), mot nhan vat con giu nhiSu

net than thoai Oa (doi lap vai VQ) cung la mot loai chim

Nhung con chim mo dai a Melanedi khong d6i lap vai con cho, ma vai ca

sau, bieu tugng ciia thg giai ben duai, cung la mot d6 an khong thI thiSu trong nkn

nghe thuat dong thau a nuac ta Ran va tho cung la nhung bi^u tugng cua thi giai

ben duai, ciia ban dem Noi chung hinh tugng cho c6 lien quan din phdp thuat han

ra vao giu chuc nang duoi ta ma C) mot s6 viing Muang (vi du nhieu xom tren dSt

huyen Nggc Lac, tinh Thanh Hoa), cho hay vit la vat ti trong le cku yen (du6i on

than djch le) Cung \di y nghTa d6, ngu6ri Kinh tin rang ma quai sg m^u cho

Con CO the ke nhieu vi du khac Tom lai, hai hinh tugng chim - cho mang

tinh chat khac nhau: mgt ben la biiu tugng thSn thoai, ben kia thugc ITnh vuc phap

thuat Nhu vay, cap chim - cho, dugc nhac din trong cau mo Nhln ho dan trong

bai, van biiu hien mgt thi lu&ng phan con t6i nghTa

37 Gan day, chiing toi may man dugc xem qua bp suu tap truyen c6 Van

Kieu do ddng chi MAI VAN TAN a Quang Binh bien so?n Mgt truyin thuyit Van

Kiiu, ro rang mang tinh chat thin thoai, danh ca mgt doan dai ki chuy?n loai vat t6

cao loai ngirai, tuy khong phai la t6 tru6c Thien dinh nhu trong mo Mudng Co thi

doan truac rang loai vat kien hay t6 nguai la mgt di tai c6 thi tim thiy trong truyin

thuyit cua nhiiu dan tgc a nude ta

38 Trong dam tang Muang, c6 mgt le tiit kha ly thii dien ra \ko dem b6 Mo

huong dan h6n ngudi chit tu muang Trai vi din nha Gia dinh nguai chit da

chuan bi sin mgt thiing gio dat ngay 6 cira ra vao tren san nha, gan dSu ciu thang

S 4

Khi b6 Mo ki din doan ma budc chan qua cua thi nhiJng ngufri ng6i gan day 6a len

mgt tiing Tham y la lam cho hon nguai chit giat minh, nhay quang vao thiing gio,

in vit chan lai dSy B6 Mo sg quan sat mat gio ma phong doan rang Ma da dugc hoa thanh nguai, thanh vat an thoc, hay thanh vat an c6 Niu can cu vao li tiet nay,

thi CO thi noi rang nguai chit da dugc chuyin kiip ngay tir khi con a muang Trai

Nhung, nhu ta da biit, sau do ma lai ve muang Ma 6 vai ong ba cha me da qua c6

Chiing toi da mang mau thuin nay ra ban vdi nhieu bo Mo, nhieu cu Bo nao

cu nao cung liing tung Noi chung, cac b6 cac cu quan niem thong nhat rang, din

mgt liic nao d6(?), h6n nguai chit cung phai hoa Sau day la each minh giai ciia b6

BUI VAN VUMG (xem lai chu thich 4), ma chiing toi cho la lai giai dap kheo leo

nhSt, cung nhu phan anh dugc quan niem chung Theo bo, khi a muang Trai ve, hon nguai chit chua h6a, ma phai vi muang Ma a trong mgt thbi gian tuang duong vai thi giai con nguai da song a muang Ngu6ri (vi du nguai chit huong tho

70 tu6i, vay h6n nguai da s6ng a muang Ma 70 nam) Trong thai gian a muang

Ma, h6n cQng phai trai qua tien trinh tu tu6i tho Ian len va gia di, nhu h6i con a muang Nguoi Khac chang la khi da gia thi Ma khong chit, ma phai di dSu thai diing vai quyit djnh truac kia ciia Vua Trai Quan niem ciia nguai Muang ve tuoi

tho ciia linh h6n da dugc J.CUISINIER trinh bay trong: Les Muang tr.464 va

466, va Sumangat tr 128 - 129

Dii sao thi each cdt nghTa cua b6 Vung van mau thuan vdi ll tiit da mieu ta

Nhiiu b6 Mo quan niem rang, tren mu6mg Trdi, va di phuc vu cho Vua Trai, ngoai cac Kern ra, con c6 bgn qui sir, cung dSu trau mat ngua nhu dong nghiep ciia chiing trong am ty ciia ngucri Kinh N^t van hoa nay cang chimg to ring muang Triri la mgt

yiu t6 them vao sau, trong quan niem vu tru c6 truyin ciia nguai Muang

39 Diin hinh nhit, vi mat nay, c6 16 la tich truyen chang Ma ui trong than thoai ciia nhiiu vung thugc quin dao Polynedi Kit qua giao ph6i giua trdi va dat

Ma ui la anh hiing van hoa Vi loai ngueri, chang lap nhiiu ky tich hien hach Dang

ki nhat: bat mat trai di cham lai di loai ngudi c6 thi gid lam an, phat hien ra lira, tao nen loai cho Nhung Ma ui con c6 tham vgng lap mgt ky tich toi chung: chien thing cai chit, lam cho loai ngudi bit tir Muon thi, chang xudng thi gidi dudi dat,

chui vao cira minh cua Hin, nu- thin Dit, mgt ngudi dan ba khdng l6 dang trien

mien trong giic ngu bit tan giua long dit Chang muon din tan tu cung cua Hin de

5 5

chi^n thang cai chSt Nhimg, Ma ui chua kip bo vao tan noi, nua ngudi cua chang

con a ben ngoai, thi Hin thiic day va bop chit nguai anh hiing Ma ui chk, tu day

djnh menh cua ioai nguai dugc qui djnh ro: con nguai khong con hy vong dat den

muc than linh, nhung, trong thai gian ngSn ngiii t6n tai tren mat dSt, no dugc thira

huang nen van hoa mau muc ma cac ky tich cua Ma ui da mang lai

40 Mac dau tai Heu chua dii d^ khang djnh, nhung ngay tir bay gia da c6 th^

gia thiet rang c6 hai quan niem kh^c nhau: 1) Ngudi ch^t va nguai s6ng cimg t6n

cu trong mot khong gian chung 2) Nguai ch^t va nguai s6ng t6n tai trong nhii-ng

khong gian rieng biet

Cach nhin c6 truyen cua ngucri Muong a trung dp giu-a hai quan niem tren

Mot mat, nhu ta thdy, muong Trai va muong Ma la hai th^ giai hoan toan each

biet Nhung, mat khac, ngay gio, va nhk la ngay Tet, b6 Trugng lai dua ma tir

muong Ma ve muong Nguai an uong, r6i lai dua ma tro ve th^ giai ben kia

41 Xem NGUYEN KINH CHI va NGUYEN DONG CHI, sach da dan,

tr.142-143

42 P.GUILLEMFNE da torn tat nhu sau ky tich cua cac anh himg trong truyen

truyen ky Ba na: " thong qua nhimg kho khan v6 cung, cac anh himg t6 tien cua

nguai Ba na, da di tim vg ngoai cuang giai cija dja vuc hp, khi thi xung phong chiSm

Imh thanh tri, khi thi lien he vai cac "ma" 6 ben kia hiin ca, khi thi vugt qua nhimg

con song menh mong khi lai chui xu6ng dk " Xem tac gia ke tren bai da dan

-tr.389 He chuyen GHI'OONG ciia nguai Ba na da dugc tom tat din mire sue tich

trong: Tniyen cd Toy Nguyen, Nxb Van hoa, Ha Noi, 1961, tr.9-10

43 Ngay nay, dam tang Muong a Hoa Binh chi diln ra trong mgt ngay

(chuSn bi) va mot dem (mo), sang horn sau thi dua vao rirng chon Chi mot dem

mo, t i t nhien b6 Mo khong ki mo ca roong Thuang thi b6 Mo chgn mgt vai doan

hay nhat trong De dat de nu&c, Nh'in ho Tdch Ha Va nhu vay, v6 hinh trung dem

mo dan dan mang di^n mao ciia mgt dem thuang thirc van hoc

keo dai nhung muai hai dem MO (mo, cung c6 nghta la ngam

tang ca) Qua tirng ky dem ?0 MO (bo Mo, nguai hanh le cho

dam tang) cu ngoi do ma ngam tang ca hau nhu khong dijrt, tir dAu hom cho d§n liic ma sang Trong khung canh long trong nhu

thi, De ddt - de nuac , du duai dang di ban dan trai nhat cung

chi chilm m6i mot dem trong s6 muai hai dem Noi nhu vay de thSy ring, qua muai hai dem hanh l l con lai, b6 mo con ngam nhiSu tang ca khac nira, vai ang trong so do cQng chiem moi ang

mot dem mo, nhu De ddt - De mrac Do la chua noi din ang

K I E N (Kien), ma noi dung la chuyin di cua nguai chit len trai

va tra v l , cung nhu cuoc phan xir nguai a tren do Trong truang hop s6 it dam tang Ian nhSt h6i truac Cach mang, tang ca nay c6 the ngam qua b6n - nam dem lien

Tom lai, d6i chilu vai toan bo mot TOONG MO {roong mo,

ma ta c6 thi tam hilu la mot he th6ng tang ca gom nhilu ang khac

nhau), De ddt - De nuac hoan toan khong phai la tat ca mo

Muong Dijng v l chilu dai ma noi, no chi chiem c6 mot phan

muofi hai (1/12) thai gian danh cho dam tang hoan chinh nhat Con

noi dung, roi day, khi da diem qua vai net Ion ciia ang nay, ta se

thay rang no khong han noi len phan chinh yeu nhat, trong cac

nghia khac nhau c6 the rut ra tu tang ca Muong mot thuo

Du sao, De ddt - de nuac neu toi khong nham la tang ca

Muong duy nhat ma cac nha suu tarn a tinh ta dua ra truac mat

doc gia ca nuoc tu gan hai muoi nam nay, duai dang ban djch ra

tieng pho thong Khong c6 gi dang ngac nhien, nen mot s6 ban doc

cij nga rang day la ang tha dai nhat ciia toe nguoi Muong thud

truoc Mat khac, De ddt - de nuac du chua phai la tang ca dai

nhat cua nguoi Muong, hon the, du chua han noi len phin chinh

yeu nhat trong cac nghla khac nhau c6 ihh rut ra tir mo Muong ciia

mot thuo, van pho ro mat doc dao cua rieng no V i nSu toi khong

nham, thi day la ang mang dam chit than thoai nhlt trong so cac

tang ca Muong

Trong nhChig dieu kien nhu t h I , quay tro ve trong ch6c lat

voi De ddt - De nuac van la chuyen khong thua N h i t la khi ban

dich da cong bo nam xua chua gay ra dugc t i l n g vang ckn thi^t,

trong chung muc no chua dugc ma rong them bang lai gop ciia

nhung ai timg it nhieu tim hieu nguoi Muong va n i p s6ng c6

truyen cua ho Bai viet ngan ngui nay chi da dong d i n vai net ma

toi danh gia la noi bat nhlt, trong s6 nhung v l t tich thin thoai c6

the loc ra mot phan ciia ang tang ca

De ddt - De nuac thuc ra chi la mot each noi, each noi tat

ciia nguoi Muong Theo lai hau het cac b6 Mo ma toi da gap tren

dat Hoa Binh, thi d l u d l hoan chinh ciia no la "Te tat - te dac; con

chu - keo loi; tooc moong".Ta thly d l y , d l u d l hoan chinh ciia

ang mo bao gom ba muc rieng, moi muc voi mot tich truyen rieng

Can noi ngay r i n g qua cac di ban khac nhau ma Quach Giao da

ghi dugc tu lai ngam ciia nhieu bo Mo o nhieu viing, va da vui

long cho toi doc, thi trong h l u h i t cac truang hgp, phin thu nhit,

duai muc nho De ddt - De nuac lai la phIn ngln nhIt, so vai hai

58

phIn kia Nhung chinh phan ngan nhat ay lai chua dung nhung

d i u v l t t h i n thoai ma toi dang muon lay ra doi net chinh, con hai phIn dai hon t i l p sau no thi khong Noi each khac, day khong phai

la mot thien thin thoai keo dai qua suot mot dem mo: than thoai noi cho diing la cac dIu v l t ciia no, chi c6 mat trong phIn mo dIu cho tang ca Ta se con tra lai, du chi trong giay phiit, voi dong n6i

t i l p ciia ba phIn khac nhau ay trong khuon kho ciia mot ang mo duy nhat

T h i n thoai, nhu ta d I u bilt, khong the chi hieu theo nghia den, khong phai la truyen thin noi chung, du la truyen gi Theo each nhin ciia cac nha than thoai thai nay, thi tu ay dugc dung de chi mot loai truyen thoi, truyen ke ngu6n goc: nguon goc ciia troi, dit hay ciia vii trji thi ciing the, ke ca muon loai ra dofi trong do; roi ngu6n g6c ciia con nguoi va van hoa, toi muon noi nep song c6 van hoa do con nguoi d i n d i n tao ra cho minh tren mat dat Chinh

vi noi dung hai mat do ma thin thoai dugc quan niem la bao gom hai he chinh: thin thoai ggi la vij try; va t i l p sau la than thoai van

hoa D i l u c i n noi ngay: phIn d I u ciia De ddt - De nuac ro rang

bao g6m ca hai he thin thoai vua neu, thuang la duai dang tom tat Nhung CO bi so luge hoa d i n m i y , tuy timg di ban, thi cac dau vet thin thoai do van hien len d l y dudi dang nhung tich truyen c6 dIu

CO dua

Co the noi cho ro han r i n g phIn dIu ciia tang ca nay thuong

ra di tu thuo trofi va dIt b i t dIu tach khoi nhau, de tir do vu tru ra dai Va vii tru mai hinh thanh l y dugc dat a duai quyin ciia mot toi thugng thin B U A K L O I (vua Troi), true t i l p giiip cho viec cho mo

la mot thin set, ma nguoi Muong ggi blng mot ten Han - Viet, THIEN L O I G i n nhu cac tich cung loai nhu con nguyen ven hon,

ma cac nha thin thoai hoc da tap hgp thanh he thdng Con nhan loai dIu tien ra doi tren mat dIt thi khong chi gom mot doi nam nir, nhu trong da s6 cac truang hgp khac tren t h i gioi, ma nhiJng ba nguoi, hai nam mot nu: anh ca T A C A I (Ta Cai, tuc To Cu) t i l p ngay sau

59

la em trai ong, T A C A N (Ta Chn, turc T6 Can); cuoi cung, Y A K I T

(Gia Kjt, Ba Kjt) em gai lit Ba vj t6 dau tien cua loai nguofi chu

khong chi mot cap doi: Do la dac diem danh dku s6 Ion nhung than

thoai pho bien tren mot dai d^t dai tu Trung Can Dong d§n Dong

Nam A, va theo loi mot so nha nghien ciru thi mo hinh nay con

mugn duong hai dao ma den tan viing a Nam My Va cung nhu hau

khap moi nai ma nhan loai thud ban so gom nhimg ba ngudi chu

khong chi hai, thi ngudi anh ca d day la Ta Cai, da thk bai hoan

toan khi ong thu xay dimg cho hau thg mot nep sdng c6 van hda va

chi khi em trai ong ra tay thi moi viec mdi thanh cong, de rdi tren ca

sd Ta Can lai k^t hop vdi em gai minh, Gia Kjt, thanh vg thanh

chong dau tien tren the gidi nay

Neu len vai chi t i l t thdi, giua nhieu \k tich con diy, tdi chi

muon nhan them mot Ian nua rang ph4n m d dau ra De ddt - De

nude , dii CO bj dan gian hoa d%n dau, van th^m nhuan chat t h i n

thoai Nhung d day, mat toi mudn luu y han lai la cac khac biet,

toi muon ndi nhiing gi ngan each phhn md dau cua ang mo ta dang

tim hieu vdi cac than thoai con tuang ddi nguyen ven Co thg mdi

thay ro han mat doc dao ciia no

M d i budc vao thSn thoai \u try, da cd ihk nhan ra khac biet

dau tien, du cho cung cha ndi bat gi iSm Phai ndi ngay rSng di ban

nao Cling the, ma chi mot sd mdi pho ro khac biet do Du sao, can

cu vao ddi ban tdi biet dugc, nhd Quach Giao cho xem, thi tich

truyen m d dau bang mot tran lut Idn, sau do trdi dk mdi tai sinh

dudi dang hoan chinh han: bat chudc Idi ndi ciia cac nha thSn

thoai hoc, thi moi viec d day dku ra di tu nan Hdng thiiy Dung

hieu lam rSng than thoai vu tru, du d dau, cung phai bao gdm mot

tran lut Idn: theo nhung gi da dugc so kk cho den hdm nay, thi

day chii yeu la dac diem Id ro tu Trung Can Dong d%n vai vung d

Nam M y , qua dudng chau Dai Duomg - cung nhu cac vi td dhu

cua loai ngudi tren dai d i t ky thdi: ba vj hai nam - mot nu; chu

khong phai hai v i , mot nam mot nCr Va het nhu thanh cong ciia Ta

Can da bu cho that bai ciia ong anh, Ta Cai, thi vu tru dugc khai

sinh sau hdng thuy da thay the cho vu tru khong hoan chinh bang, vdn da ra ddi trudc tai hoa ay Cd dieu rang khac biet can neu len

d day la dj ban nao du cd da dong den tran lut Idn da ndi, cQng hau cd tinh dua ra vai Idi, dii n g i n ggn thdi, ve ca cau cua dat -trdi vao budi ban dau, tuc ciia vQ try trudc hdng thiiy CQng th6,

nhung ndi ro han thi phan dau cua De ddt - De nuac chi tu

khoanh lai trong vdng vu try da dugc hoan chinh hda, nai rdi day

se d i l n ra nhiJng boat dong cua nhan loai dau tien nham xay dung

cho minh mot n6p sdng cd van hda Dac diem nay han cd y nghia

cua no, ma rdi day ta se nhin ra ro han, sau khi da diem qua mot sd khac biet niia

Cung lien quan den than thoai trong phan dau ciia De ddt

-De nuac con mot khac biet rat dang lini y VQ try mdi ra ddi se

ro rang bao gom hai t h i gidi: M U O N G PUA (Mudng Bang (phang)) tiic t r i n gian danh cho loai ngudi so sinh; va M l / O N G

K L O I ( M u d n g Trdi) t h i gidi ben tren cua than linh T d m lai, hai

the gidi cao - thAp tren mot tryc doc M o i di ban De ddt - De nuac ma tdi da dugc doc deu ndi den hai khong gian ay

Nhung tdi chua gap trudng hgp nao ma Idi mo da dong den mot the gidi d ben dudi, trong long ddt chang han, dii chi nhac den ten goi thdi Tat ca cac bd M o ma tdi gap, ke ca cac bd M o thudc nhiing rodng mo tuang ddi hoan chinh, cCing dong tinh vdi nhan xet ciia tdi D i l u k h i l n tdi vd cung ngac nhien la tat ca moi ngudi, tu ngudi hanh le trong dam tang cho den cac cy khdng hanh l l nhung thdng thao chuyen xua, khi trinh bay vdi tdi ve Mudng Trdi, M u d n g Bang, trong khung ciia vu try cd lien quan

den tang le, dku khdng quen them vao bang Idi ndi thdng thudng

hai khdng gian khac niira: Pua Tin (Mudng Bang dudi) nai cu trii

dudi mat dk cua mot nhan loai be ti hon; va Mudng B U A Khu

(Mudng Vua Khii) danh cho bon Khu (khii, loai rSn to cd mao,

sdng dudi day nude) Con ran dac biet ky la nhan vat rat phd bien

61

trong than thoai a nhieu vung ngoai hai dao, ke ca chau Dai

Duong Con loai nguofi nho xiu trong long dk ciing la nhan vat

than thoai, nhung cua nhieu toe cu tru trong luc dia t u BSc A , kk

ca nguai Exkimo song gan Bac Cue Rieng nguai M u a n g da loai

hai the giai ay ra khoi De ddt - De nuac ciing nhu moi tang ca

khac, nhung trong y thue van con l i m chung lai, va hoac xa, hoac

gan van gan chiing cho dam tang

D i vao nhiJng sir kien tham chat than thoai dugc ke qua phSn

dau eiia tang ca, c6 the loc ra khoi khac biet nua Thoat tien cac

nhan vat tren Muang Trai, nai Vua Trai ngu tri

Can cu vao cac than thoai eon tuong doi nguyen ven, thi

trong truong hop nao cung c6 mot so than pho ta toi thugng, n h i l u

it tuy tich ke cua timg cong dong, moi vi phu trach mot cong viec

rieng, nhung thay deu dual quyen ctia than set sSn sang uy nang

gay gio mua - sam - chop ma ta c6 the xem la vien dao phu ciia

dang cam dau the giai ben tren He thong than linh ky duge mot s6

nha than thoai hoc goi la mieu van than Co the noi rang phSn ma

dau cho De ddt - De nuac cQng nhac nha d§n mot m i l u nhu thS,

CO dieu la muofi phan khong hoan chinh: chi than set, kem theo la

nhan vat nir ma dien mao rat ma ho, tuy dugc hau het cac di ban

ggi bang mot ten thong nhat, N A N G A T A N G (Nang A Tang) Va

chi the thoi!

Ta gap ho Ian dau tien, khi hai v i tu Muang Trai xuong

Muang Bang de thi hanh mot lenh cua Vua Trai: no set danh chet

doi trai gai Td Cdn - Gig Kit, vi hg pham vao mot tgi cua nhan

loai sa sinh, da an nam vai nhau nhu v g chong, mac du la anh em

rugt thit Tgi loan luan khai nguyen, n8u lay lai mot khai niem

quen thugc eiia than thoai hgc N h u d^ ra khoi h4u hSt mgi lang

M u a n g trong thung lung hep a chan nui mu6n ra khoi Muang

Trai hai vi phai Igi qua mot con suoi rgng Nang di truac, vua

buac vua ven vay Het mot phu nu Muang dang Igi su6i dSy

thoi! Va dieu do khong Igt khoi con mat cua th4n set dang buac

theo sau HSn la thSn earn dgng, vi den ba ben kia Nguai vgi th6

16 vai nang moi mau thuin dang giSng xe long minh; rung dgng truac ve dep cua than the nguai dan ba, dau c6 gi la; ay the ma cap trai gai dual trSn lai bj ket an t u hinh nhung khong the lam khac y than t6i thugng Noi dan trai nhu the cho de hieu, ehu tha mo, thuc ra, thuang c6 due khi ke ehuyen, khong nang v^

mieu ta, khong mky khi c6 noi can y rieng cua tung nhan vat Dang ngae nhien la Nang A Tang thong cam ngay vai noi long

cua th^n set Hai vi ban bac vai nhau roi di den mot thoa thuan: cur cho set no, nhung c6 tinh ngam sai dich, cu danh vao cay xoan dau c6ng, danh vao bau ciia khung cua so Ma hg lam the thuc

Va chinh nha the ma doi trai - gai thoat chet, se chinh thuc tra thanh v g chdng, sau khi da lam le tay ue cho sach tgi cu Dieu

con lai la Vua Trai, vi a tren cao tit, khong hay biet gi ca: ngai da

bj d p duai danh lira! Lan dau tien trong dai dugc tiep xuc vai doan t i l t tren qua mot ban dich thu cua Quach Giao, toi cu thang thot, cu tuang minh vua xem xong mot va kich eo dien, tham chi ciia cac giai doan sau niJa Con gi la than thoai?

Chua het, \h\p ga dau tien ay vai hai vi tuang trong mieu van ihkn thuc ra, ciing la lan cuoi Than set cung c6 ban gai ciia Nguai khong he xuat hien lan nao nira trong De ddt - De nuac

trong ca cac tang ca khac Toi da e6 tim hai vi qua nhiJng truyen

CO khong lien quan gi d i n \l thuc tang ma Chang an thua gi, it

nhat ciing cho den hom nay

Rieng v8 Nang A Tang, ma dien mao ta da biet, con het sue

ma ho Cling can noi them mot di8u cho ro han: chua mot nguofi Muong nao, k6 ca nhiJng b6 M o cao tuoi nhat ma toi da gap, eo the

noi len chuc trach cu the ma nang dam nhiem tren Mudng Trai

Han nira, ra di tu thdn thoai con tuang doi nguyen ven cua nhieu toe

nguai gkn xa, toi chua he gap truong hgp nao ma than set, tren duang \k trSn gian thi hanh lenh ciia t6i thugng than, lai cung di vai mot than khac la mot nO thdn V i nhiJng ly do ay, toi nga rang Nang

63

A Tang c6 mat a day, chSng qua chi la cai ca, de cho than set c6 dip

giai bay tam sir cua minh, mot tam sir rat nguai Cu tam gat nang ra

khoi mi^u van than vi ly lich khong ro rang thi trong mieu chi chii

yeu con lai la than set, tay chan ciia than toi thuong thuc day, nhung

xuat hien de dong vai mot con nguai

Nhu vay, Mu&ng Trai c6 toi thugmg than, Vua Tr&i, nhimg

lai t h i l u mot mieu van than hoan chinh Hon the nua, than set

trong De ddt - De nirac lai mang mot ten Han - Viet, ma nguai

Kinh thuong dung: THIEN L O I (Thien Loi) Bo qua bang chung

tiep xuc van hoa ay di, tat ca, theo toi chi la hoi am cua mot mieu

van than chi con de lai vai mau con tuang doi rai rac

Con Vua Trai than toi thuong? Ngay tu truac khi gap Thien

Loi va Nang A Tang tren duang xuong Muang Bang, ta da dugc

tang ca De ddt - De mrac dan dat vao ngay noi vua a, theo got

mot ba duoi tran dugc Td Cdn cu len day de hoi con gai nha vua

cho ong V i da biet dugc quyet dinh cua Vua Trai giao cho than

set danh chet cap Can - Kit, ta c6 the nga rang than toi thugng se

CO mot thai do rat quyet liet doi vai ba moi tir duai tran len Hoan

toan khong phai the! Ca nha vua va con gai ong deu nga ngang

truac de nghi cua nguai duai the, toi muon noi truac lai cau hon

cua mot nhan vat ma than phan du sao ciing thap han ciia than linh

tren trai, du cho lai mo da c6 gan tudc vi L A N G (Lang, tuc la quy

tgc trong xa hoi cu) cho ong Can: L A N G T A C A N (Lang Ta

Can) Co gai nha trai vgi dung muu de danh lira ba moi, nhung ba

moi nhanh tri phat hien ra ngay Con bo c6 thi boi roi, c6 the noi la

ong bj giang xe giira hai ben: mot ben lai than van tham thiet cua

con gai minh; ben kia, tai an noi va tri tinh khon cua ba moi duai

tran Va cuoi cung, ong danh nhan lai cau hon, vi da thua muu ba

moi Bao chi tiet vat vanh cu cuon hut nguai Muang ngoi day

nghe mo, vi lai tho dat ho lai khung cugc song Muang hang ngay,

khien hg cang dam vao day! Nhung con dau khong khi uy nghiem

cua trieu dinh tren thugng giai? C) day, mac nhijng gi con sot lai tu

thin thoai Muang mot thuo, mot Ian nua ta thay chat t h i n da bi chat nguai dSy lui vao gan sat hau truang i

Con CO the Igc ra mot vai khac biet niJa Nhung thoi, cu dung lai

day Cling dugc, vi bai viet nay, noi cho cung, chi la mot lai ban gop

Du sao, truac khi cham het, toi con muon them vao mot khac biet cu6i cung, bao trum nhdt c6 le

Tat ca net nhieu - it c6 lien quan deu tap trung vao phan thu nh^t trong ba phan hop thanh ang tang ca, phAn ng5n nhSt n^u quy chilu vao cac di ban ma toi da dugc dgc Ph4n sau, dai hon, khong

con la than thoai nOa, ma da la huyen tich: ph4n ti^p, Chat Chu

-Keo Loi, de cap den mot cay huyen ky cao vut tan trai, bilt noi, hikx

cuoi, dugc moi loai vat, ke ca ac thu, hang ngay keo v^ chdu chirc

trong long ton kinh; con v l phin cuoi, San Moong, lai noi d6n mot con quai vat to bang qua nui da an thit ri\u nguai, k^ ca quy toe Va ca trong hai truang hgp, B U A Y I T Y A N G (Vua Yit Yang) hau the ciia Ta Can, nguofi da buac d§u thilt lap quygn lire

ciia minh tu trung tam K I N H K Y - KE CHO (Kinh Ky - Ke Chg) tuc Thang Long ngay truac, (hay Ha Noi gia day) phai tap trung h i t

quan tu mgi vung d l tieu diet hai tra lire kia Hai phin sau ciia De

ddt - De nuac ke lai nhiJng gi da xay ra qua hai "chiln dich" ky,

truac khi tang ca cham diit han Nhung du c6 tap trung sue kh vao

nhijng nhan vat huyen hoac nhu the, thi hai cau chuyen nay van chi

la huyen tich, khong phai la than thoai, vi hoan toan khong da dgng den thai trai - dat mai phan hoa (than thoai vu tru) cung nhu qua trinh con nguai sa khai ra sue xay dung cho minh mot nip song khoi ban nang ciia thii vat (thin thoai van hoa)

Nhung dieu neo mat nhat la ca hai loai chuyen khac nhau ay

thoat tien nhiJng mau ngan nhung con pho ro d4u kn ciia thdn thoai

va sau do hai chuyen dai han nhung da la huyin tich, lai dugc ga lap vao nhau thanh nhirng sir kien n6i t i l p nhau mot each hgp ly dgc chieu dai ciia mot ang tang ca duy nh4t Sao thi?

Cau hoi tren, bai tinh t6ng hop ciia no, toi chua tir giai dap

duac cho minh mot each song suot Chi xin noi len day mot cam

giac con chu quan Nhung manh than thoai sa luge hop thanh phan

dhu ciia ang mo, thuc ra chi la nhirng sir kien ma man, khong c6

chiing thi hai huy^n tich tiep sau tra nen hang hut Noi each khac,

khong CO Ta Can, vai nhirng hoat dong con thAm chat than thoai

ciia ong, thi lam sao c6 Vua Yjt Yang, va nhirng huyen tich ma

vua la nhan vat trung tarn? Noi each khac nira, ra di tir than thoai

De ddt - De nirac con phai vugt qua bao huyen tich, roi chuan bi

dat buae chan dku len nguong cua lich sir, dung vao liic tang ca

khep han lai

Tir nhirng nhan xet binh di do, c6 th^ loc ra mot dae diem ro

rang la c6 mot khong hai cua tang ca dang ban day V i neu nhu cae

ang mo khac chu y^u noi len le chit, cu the la hoa nhap vao nhieu

16 thuc dk giai quyet than phan toi chung cho nguai vira mat, thi

De ddt - De nu&c lai dk cap den cuoc song ciia con nguai a t h i

gian nay, tir bu6i ban dan cho den khi lich sir sap khai sinh: no

thuin noi len le s6ng Ma noi bang nhirng the loai van chuang von

dugc nhieu nguai xem la d i m chit huyen hoac: than thoai va

huyen tich!

Mau thuin cu6i ciing nay, thuc ra, cung bi rang buoc vao cau

hoi chung han tren day Cau hoi ay dang doi hoi chung ta di sau

vao han nira

X U N G Q U A N H C A C H I N H T H U C

K H A I T H A C R U Q N G L A N G

Nha Lang la dang d p thdng tri trong xa hoi Muang (Hoa Binh) truac Cach mang thang Tarn Noi chung, ho khong lao dong V i vay, noi den cac hinh thuc khai thac ruong Lang, tinh hinh ruong dat trong xa hoi Mucrng e6 truyin da dugc mieu ta nhilu lan(l) Trong khuon kh6 mot bai viet, chung toi chi giai thieu vai chi t i l t cu the c6 lien quan den bon hinh thirc khai thac ruong Lang: Xau, No, True canh, va cho cay chia

Tai lieu lam cot cho bai nay do chung toi siru tarn dugc tren dia ban Muang Hoa Binh vao cu6i nam 1966 va giira nam 1967, chu yeu tai M l / O N G DECH (Muang Reeh)(2), MUONG PI (Muang Bi), va MU'ONG TOONG (Muang Dong), Muang Bi va Muang Dong noi tieng la hai Muang Ion trong tinh Hoa Binh(3) Muang Rech la mot Muang nho a trung tam tinh(4), nep ven tinh

16 12B, each dinh doc Cun khong bao xa Tai mot xom a day, xom TUUP (xom Diip), nhirng s6 lieu suu tap dugc da cho phep chiing toi len phuang an cu the timg loai ruong T i l e rSng phuang phap tham van, dua vao ky uc nhung nguai Ian tu6i trong xom, khong

cho phep chung toi ngugc thai gian(5): phuang an cae loai ruong a

xom Dup, ma chung toi se giai thieu sau day, chi phan anh tinh hinh nam 1935, muai nam truac Cach mang thang Tam, luc che (Ig nha Lang a dia phuang da suy vi cue do

67

Xa hoi Mirmig c6 truyen va tinh chat ruong Lang

Truac Cach mang thang Tam, nguai Mucmg a Hoa Binh

phan biet nhiSu loai ruong T u Muong nay qua Mucmg kia, each

phan loai c6 th§ khac nhau(6) Tuy nhien, dung ve phuorng dien

chi^m hun dat dai ma noi, c6 the khuon xep lai thanh ba loai cho

hoan toan khop voi quan niem cua cu dan xom Dup va Muong

Rich Dudi cM do nha Lang, ruong a day dugc chia thanh ba loai:

N A L A N G (ruong Lang), N A COONG (ruong cong) ma c6 nguofi

goi la N A JAN (ruong dan), va N A RLTCiM (ruong ruom, tuc

ruong tu) Cach phan loai do phan anh dung tinh chat cua xa hoi

Muong (Hoa Binh) truoc Cach mang thang Tam Xa hoi ay da

tung la de tai cua mot so dan toe chi va bai chuyen khao(7) O day

chiing toi chi nhac lai mot vai khai niem, trong chung muc can

thiet de hieu phuong an ruong Lang xom Dup

Xa hoi Muong (Hoa Binh) truac day la mot xa hoi c6 dang

cap, trong do moi mot con nguofi dugc chinh danh djnh phan chat

che Qui toe goi la L A N G ( 8 ) , binh dan goi la J A N (dan) Trong

mot M L T O N G (Muong), dia vuc gom nhieu xom, qui toe thong tri

deu la thanh vien cua mot dong ho, nhu dong ho B A C H C O N G

thong tri Muong Rgch Tuy thuong chung nhau mot toe danh la ho

BUI(9), thuc ra binh dan, bao gom thanh vien cua nhieu tong toe

khac nhau: ho cu tru canh nhau thanh tung xom nhu xom Dup, vai

tu each la lang giSng cua nhau(lO) Xa hoi Muong la mot xa hoi

phu quyen, ma te bao la gia dinh nho gom cha me va con cai

-nguai Muong goi la NOOC (noc, noc nha), trong do quyen the tap

la quyen cua con trai truong Bo may nha Lang xay dung tren

nguyen tac ay Con trai truong cua chi truong ho BACH CONG

thong tri toan bo thung lung Muong Rech gom 12 xom: do la

L A N G CUN (Lang Cun), goi tat la Cun Lang Cun muong R6ch,

hay CUN DECH ( C h i k g Rich, tuc Chiing ciia Muong Rech)

Cac chi thu chia nhau thong tri cae xom khac 6 ngoai pham vi

Chieng Dung dau xom Dup, chang han, la con trai truong eiia mot

chi thu ho BACH CONG: do la L A N G T A O (Lang Dao)(l 1), hay TAO (Dao), noi cho ro la TAO TUUP (Dao Dup, tuc la Lang Dao xom Diip)

Noi bo binh dan phan hoa thanh nhieu tang lop Tren het la tang lop A U (Au)(12), nhGng nguoi binh dan dugc can nhac vao

bo may thdng trj, lam tay chan cho Cun d C h i i n g hay Dao va

xom Nhung chue A u cao chp nhat, goi la A U E N G (Au anh),

dugc an nhung phan ruong cong t6t nhat Cac chuc A u nho, ggi

la A U U N (Au em), chi la chan chay cho Lang va cac A u anh sai phai Ci xom Dup, cac noc dugc an ruong thay phien nhau lam Au

em, con cac chuc A u anh thi do 4 noc c6 dinh n6i nhau lam tu lau dofi roi, cu m6i nam 2 noc Duoi A u , d i n cac noc thuong dan dugc an ruong cong ggi la N H A N O O C (Nha noc) Bac thang cu6i cung ciia xa hgi danh cho cac N O O C K ' L O I (Noc trgi), nhijng nha khong dugc an ruong cong, ma noi chung cQng khong

CO ruong tu, thuong chi song ve nuong r i y : do do, nguoi Muong thuong ggi thanh vien cua noc trgi la T L T A R O O N G la t i l n g khinh miet N I U A U (binh dan) khong tro thanh Lang (qui tgc) dugc - tru mot vai truong hgp ngoai le - thi trai lai Noc trgi c6

the tro thanh Nha noc mot khi dugc Lang - A u ckp cho mot ph^n ruong cong, va Nha noc c6 t h i buoc len dia v i A u voi sir ck nhSc

ciia Nha Lang

Phuong an s6 1 (xem phu luc) chi t h i hien mot loai ruong ciia xom Dup: N A L A N G Tren tong dien tich ruong ciia xom, mot

so thuof - ma nguofi Muong ggi la CON N A (con ruong, tuc thua ruong) - danh rieng cho nha Lang khai thac So sanh phuong an ruong Lang xom Dup voi phuong an cac loai ruong khac, N A COONG va NA R U O M (xem phu luc: phuong an 2 va 3), chiing

ta thSy N A L A N G chilm mot ty le kha cao: 29,9% Nhilng thua ruong k l tren phuong an 1 da tro thanh ruong Lang tu bao gia, va trong nhiing hoan canh nao? Du sao, ten mot so thua da dugc ghi tren nhung giay ma ve ruong dat nha Lang thai cuoi Le dau

Nguyen, ma chiing toi suu tam dugc a xom Diip Cac cu cao tuoi

trong xom lang M u o n g quan niem Aug, thoat tien, Lang chi la

nguai bo giong ma trau bo ra chieu mo cac ke khac den khai pha

mot vung dat hoang, va khi cong viec khai hoang da hoan thanh,

moi nguai thoa thuan danh phan dat khai ion nhat va tot nhat de

tra an nguai da bo cong cua Co nhiing tac gia cung muon giai

thich nguon goc ruong Lang theo mot huong tuang tu(13) Nhung

di sau vao tinh chat chiem hiiu, chiing ta thay rang ruong Lang rat

giong ruong cong tren mot so diem:

LCa hai loai ruong deu thuoc hang tai san khong the dem

ban doan - nguai M u o n g goi la P A A N H B A T T A T (ban mat dat)

2 Ca hai deu thuoc hang tai san khong the dem cam c6

-nguai M u o n g goi la P A A N H C A M (ban cam) hay P A A N H

C H U O C (ban chuoc) Tren phuang an ruong Lang xom D i i p ,

chiing ta thay c6 hai truang hop cam c6: trong ca hai t r u a n g

hgp, viec cam c6 da xay ra giCra nguai nha Lang v a i nhau

N h u n g tai mot so nai khac vi n h u a C H I E N G T O O N G (Chiang

Dong, tuc nhCrng x o m hop thanh Chieng ciia M u o n g Dong),

chiing toi con thay truang hgp cam c6 ruong Lang cho ca nguai

binh dan nua(14)

3 Con mot bang cu c6 the gop phan bien ho cho nguon goc

cong hiju cua ruong Lang Trong truang hgp nha Lang duang

quyen bi cac A u va nhan dan danh do roi ruac tai mot nha Lang a

nai khac ve thay the - nguofi M u o n g goi hien tugng nay la C U

L A O (Cu lao, chua nam dugc nghTa den) - nha Lang bi truat

khong con thira huong ti ruong Lang nao nira, toan bg ruong Lang

vao tay nha Lang mai

Neu qua thuc N A L A N G von la ruong cong, hay la mang

ti'nh chat ruong cong, thi cung phai cong nhan rSng tinh chat ky rat

han che Ruong Lang khac ruong cong chii yku a ch6 ai la ngudi

chiem hiiu cua dang cap thong t r i Bo may thdng t r i , gom Cun

-7n

Dao - A u bao dam doc quyen iy No con dam bao cho nha Lang

quy^n thao tiing ruong cong, vi phan phoi ruong cong la nhiem vu

va dac quyen cua Lang, c6 cac A u giiip rap

Mot dac tinh niia cua N A L A N G cung dang dugc luu y Ruong Lang thuoc doc quyen chi^m hCru cua nha Lang, nghia la ciia ca mot tap thS tong tgc Nhung, nhu tren da noi, te bao cua

xa hgi Muofng lai la noc nha, gia dinh nho gom bo me va con cai

M 6 i noc la mot dan vi kinh te dgc lap V i vay ruong Lang thuoc hang tai san, tuy khong the dem ban doan v i khong phai la cua rieng ciia mot ai, nhung lai c6 the dem chia cho cac con trai, ciing nhu dem cam c6 Theo tap quan c6 truyen ciia nguai M u a n g (a Hoa Binh), khi cha me chia tai san cho con, nguai con trai truang bao gia cung dugc huang phan Ian nhat, it nhat 2/3 Tren phuang

an s6 1, chiing ta thay ruong Lang xom Diip bi xe thanh 3 phan giua 3 nha, nha dugc phan Ian han la nha Lang Dao Bach Cong Cucmg, dai dien cho nhom truang Nhung do viec cam c6 ruong

Lang qua nhi^u dofi, nen din nam 1935 - nam ma tinh hinh ruong

Lang xom Diip dugc the hien tren phuang an Dao Cuang khong con n i m dil 2/3 tong dien tich niia Chia va cam c6 ruong Lang tat phai lam cho dien c h i l m hilu cua nha Lang vun ra Do la dau

m6i ciia bao mau Ihuln gay gk thuang no ra trong noi bg nha

Lang, CO khi di d§n cho anh em ho hang giet nhau Dien tich ruong Lang vun ra, phan ruong ciia Lang Cun hay Lang Dao hi thu hep lai, uy lire cCia nha Lang tat yeu di V i vay, cac nha Lang

hk sue tranh chia d4t Va d l giai quySt dai s6ng cho nhiJng con thiir hay em v g be khong dugc A N T A T (an dk), ho thuang dung

nhung bien phap sau day:

1 T6t nhat la cho em hay con thii di a rk mot nha Lang khong

CO con trai: con re chof bo v g chet de an dat

2 NIU gap thai ca ma thua muu t r i thi mua chuoc A u va dan mot xom nha Lang da suy, nhSm cu lao Lang duang quyen cho em hay con thii den thay chan;

71

3 Co the chon mot nha dan kha gia, thuang la nha Au, cho

em hay cho con thu den a re

4 Cung lam, thi giu em hay con thu trong nha, dung vg cho,

cung an cung a, bien gia dinh nho thanh gia dinh Ion;

5 Gap truong hop khong th^ khong chia rugng, thi c6 gSng

sir dung quy^n huynh truong dk han c h l dien tich phai cSt Tren

phuong an rugng Lang xom Diip, ta thay Lang Dao Bach Cong

Cuong chiem huu nhung 4.080 ma, nhung chi chia cho em la Bach

Cong Banh von ven c6 500 ma

Xung quanh hien tugng chia d i t va tranh dk trong ngi bg

nha Lang, lich su chi hg BACH CONG an dk xom Diip la mot ti

du kha dam net, c6 thk giup ta hiku them ban chit ciia ch^ do nha

Lang, tinh chat rugng Lang va phuong an rugng Lang xom Dup

Nguyen chi nhanh nay ciia hg BACH CONG mai thong trj xom

Dup tu 5 dai truac Cach mang thang Tam Nguofi dki tien trong

chi tu ChiSng Rech d^n an dk Dup la Bach Cong Tik: ten ciia Tiet

dugc ghi tren mot van ban ve rugng dk dh nam Minh menh thap

nien ma chung toi suu tkm dugc cQng a xom Diip Theo van ban

iy thi bay gia Tiet la thu Th6 lang, tuc em trai Lang Cun a

Chieng Can cu vao cac mau chuyen ma nhiing nguai Ion tu6i a

xom Dup, va ca a xom Cu canh xom Dup, sau khi da thong dong

vai cac A u Ion a Chieng va a xom gik chk hai anh em nha Lang

thong tri xom Cu thai hky gia Hai anh em nay thugc mot chi

nhanh khac cua hg Bach Cong Truac sau T i l t iky 9 vg Y cho 3

vg a tai xom Cii, sau do tinh chuyen an luon dat xom Dup Tai

Dup, truac khi Tiet vuon tay din, cilng da c6 mot chi nhanh khac

ciia hg Bach Cong lam Lang Dao tu lau dai r6i Nhung chua ro vi

ly do gi, truac day nha Lang xom Dup da cam c6 toan bg rugng

Lang cho mot dong Lang a Muang khac V6n la thu th6 lang, Tiet

dung danh nghia cua Chieng thuong lugng chugc lai nhung rugng

da cam c6 Mat khac, c6 le dk tru hau hoan, Tiet dinh tim each diet

luon nha Lang xom Dup, nhu y da tung lam a Cii Khong mu6n

chung s6 phan vai nha Lang Cu, nha Lang a Diip danh tir bo mgi quygn Igi cua cha ong truac kia, va giang hoa bang each ga mot nguai con gai dep cho Tiet Tiet cho 3 vg a tai Diip Vay la, ngay tir d4u, dong Lang mai a xom Diip da gom 3 nha, sau nay se sinh

ra 3 nhanh Cho den Cach mang thang Tam nha Lang xom Diip

v l n g6m 3 nhanh nhu vay Va ciing ngay tu dau T i l t chia rugng Lang cua xom thanh 3 Diip, chiing ta thay c6 3 phan rugng, phin

Ian nhk v l tay con trai truong cua nhanh lam Lang Dao Theo lai

k l thi v l sau Tiet con an luon ca xom K ' L E O (xom Cheo) canh

xom Diip, va cho 3 vg khac a day Rieng doi vai dong lang Dao cu

a Dup, sau khi dong y cho giang hoa, Tiet lam giao thu cat cho mot chiit it rugng Lang lam rugng to nghiep Den nay, giao thu

v i n con Nhung mai den truac Cach mang thang Tam, chau chat

T i l t cu tim each \ky lai ban giao thu d l doi so rugng ma T i l t da cSt

cho B i y gia ong Bach Cong Am (nay ggi la bo Hai), nguofi cuoi cung giij van ban ay, cu phai giau kin giao thu dual mai tranh

Xau va no

Nhu mgi phuong an, phuong an rugng Lang xom Diip khong noi can v4n d l Nhung no khach quan neu len mot so diem, ggi y chiing ta tim hieu them

Qua phuong an ta thky nha Lang xom Dup khai thac rugng Lang thong qua 3 hinh thuc: Xau, No va True canh Mae dhu dien

tich khai thac bSng Xau No khong nhilu (ty le tren phuong an: 20,7% cua t6ng dien tich rugng Lang)(15), nhung do la nhiing hinh thuc boe lot ehu y l u cua nha Lang, la dac trung eiia che do nha Lang Cae dong chi a Hoa Binh thuang noi: Xau - No la cot tiiy ciia ehl do nha Lang Tren toan bg dien tich rugng Lang, mot s6 thua dugc Irich ra, ma nhiing noc an rugng cong eo nhiem vu cay cay cho nha Lang dual 2 hinh thuc: Xau va No Trong bg may

th6ng tri cua nha Lang, du a Chieng hay a xom, c6 chuc A u dac

trach viec don d6e cae noc di L A X A U (lam xau), L A NO (lam no): a xom Diip, do la chuc A U CHAU KHO (Au chdu kho)(16)

Xau va No khong khac gi nhau v€ muc do hoc lot Du lam Xau

hay lam No, nguoi true tiep cay cay khong dugc huong t i gi NSu

khong kg vai bua an tai nha Lang ma cac noc ganh vac Xau - No

dugc den du - ngay gio to tien nha Lang hom vua cay gon xong

toan bo dien tich ruong Lang, "ngay gio BUA THO (Vua tha, tuc

Thanh Tan Vien), thi 100% so lua thu hoach dugc ve tay nha

Lang Trong nhiJng ngay gat hai, nguai Xau - No thu dugc bao

nhieu phai ganh lay bay nhieu ve nha Lang, xep liia vao T U N

(dun, vua thoc), hay chat len RCJNG (cho cat liia va hoa mau dual

mai nha), sau do mai ra ve

Nhung Xau va No lai khac nhau ve mat to chuc lao dgng

Lam xau la lam tap doan: tren dien tich 700 ma ciia con N A

K H O A N G (xem phuong an so 1), thua N A X A U (ruong xau) doc

nhat ciia Lang Dao xom Diip, nhung noc trong xom dugc an ruong

cong, ke ca cac noc A u , phai dung trau va nong cu cua nha ma

cung nhau lam tung vice can thiet trong quy trinh san xuat: cay,

bua, dap ba ciy, lam c6, tat nuac, gat, ganh lua vg(17) Ci day,

CO le cijng can dinh chinh mot diem: trong mot tai lieu cong b6

truac day(18) - ma tinh chat tong hgp da giup ich cho chiing toi

trong buac dau tim hieu che do nha Lang - tac gia da nham l l n

rang Xau la Igi dung sue lao dgng cua nguoi di phien de canh tac

ruong Lang Khong phai nhu vay Dung sue lao dgng cua nguai di

phien la hinh thue true canh ma ehiing ta se ban den a mot doan

sau Con cac thua N A NO (ruong No) thi dugc chia thanh nhung

manh nho tucmg doi deu nhau, moi manh ggi la NO (No, ehua ro

ngij nghia), va thuong ehiem mot dien tich tu 100 d^n 200 ma tuy

dia phuong Nhin lai phuong an ruong Lang xom Diip, ta thky Dao

Cucng CO 6 thua ruong No, moi thua la mot No, khong No nao

qua 150 ma Con Lang Phii thi chi eo 1 thua ruong No, chia lam 2

No, moi No 200 ma Chua ro vi ly do gi Lang Luong khong nSm

dugc No nao ca Du sao, su phan bo ruong No giiJa cac noc khac

nhau thugc dong Lang xom Dup cung cho ta thay rang, trong

74

nhijng truong hgp phai chia ruong Lang cho em va con thu, c6 liic nha Lang phai chia ca ruong No Chia ruong No c6 nghia la chia luon quySn lire b4t dan Muong di lam No: quyen lire nay v6n tap trung vao mot moi Nhu ta da biet, Xau - No la dac trung ciia ehg

do nha Lang: quyen bat dan lam Xau - No cang vun ra, uy thS cua nha Lang cang tut xuong Mot Ian nua, chiing ta cang h i l u vi sao cac nha Lang het sue tranh chia ruong Lang Theo nguyen tie chung moi gia dinh an ruong cong, ke ca cac noc A u , dugc nha Lang giao cho mot No, va phai dung trau bo cong cu ciia nha ma

canh tac tren manh ruong eon iy, de r6i, gat hai xong, lai ganh

toan bg lua thu hoach dugc nop tat cho nha Lang Nhung, can cu vao phuong an so 1, thi xom Dup chi eo 8 No (6 No ciia Dao Cuong, 2 No cua Lang Phu); trong khi do thi toan xom c6 nhCmg

12 noc dugc an ruong cong, ke ca cac noc A u (xem phuong an so 2) Thuc ra, nhu chiing toi da noi t u dau, phuong an cac loai ruong

a xom Diip ma chiing toi dang trinh bay chi phan anh tinh hinh

nam 1935, liic che do nha Lang a dia phuong da suy vi Tinh trang

ay bat dau tu lau niia, truac nam 1935, va trong hoan canh do, 4

noc Au CO dinh a xom Diip da tu y bo nghia vu lam No cho nha

Lang V i vay, a xom Diip chi con c6 8 No, moi No do mot nha noc dam nhiem Du Xau hay No, nha Lang phai chiu thoc giong Con cong ngam va gieo ma cho nha Lang thi do tap quan timg Muong tiing xom qui dinh: a xom Diip, do la cong cua 4 noc thay phien nhau lam Au anh; a Chieng Rech, day lai la nhiem vu ciia nhung noc A u em

V^ mat quan ly lao dgng, Xau va No ciing c6 phan khac nhau Trong qua trinh lam Xau, nha Lang la nguai quan ly lao dgng Suot vu, nh4t la vao nhung ky un viec (cay bua, cay, gat), hang t6i A u phu trach Xau - No d^n tung noc lam Xau de dieu cong va phan cong truac K h i mgi nguai dang lao dgng tren mat ruong Xau, y thuong c6 mat tren ba ruong d8 don d6c va op lam Den ky gat hai, y la nguai kiSm scat viec thu hoach Neu A u dac

75

trach Xau - No la nguai dai dien cho nha Lang d^ to chuc lao

dong tren ruong Xau, thi trai lai y khong can thiep qua sau vao qua

trinh lam No Dau vu, y dong coc va chng day tren mSt ruong dS

phan No cho cac noc Den ky gat hai, y kiem soat viec thu hoach

hoa Igi Ngoai ra, nguai lam No tu do bo tri thi gia cung nhu bien

phap lao tac tren ruong No, nhin be ngoai chang khac gi nguai tieu

nong tu canh, mien sao cuoi vu nop toan bo so liia thu hoach dugc

cho nha Lang

Xau va No khong chi khac nhau ve mat to chuc va quan ly

lao dong, Xau con dugc xem la dac trung va dac quyen cua Lang

Cun Ci Muong Rech, Muong Dong, va nhieu Muong khac 6 Hoa

Binh, noi chung chi c6 Cun 6 Chieng moi dugc dan Chieng va dan

cac xom lam Xau tren ruong Lang Ngoai ruong Xau ra, Cun c6

ruong No Con Lang Dao o xom thuong chi c6 ruong No thoi

Nguofi Muong a Hoa Binh da c6 dinh nguyen tac ay trong cau noi

cua mieng: C U N X A U , T A O N O (Cun Xau, Dao No) Nhung,

nhu mgi nguyen tac, nguyen tic noi tren cQng biet le Nhin lai

phuong an ruong Lang xom Dup, ta thay dam xom phai lam Xau

tren con N A K H O A N G ciia Dao Cuong Lan lai lich sir dong Lang

a day, chiing toi da tim hieu dugc ly do cua biet le do Thuc ra,

viec Lang Dao xom Diip c6 ruong Xau la mot hien tugng moi xuat

hien gan day thoi, dudi thai Bach Cong Cuong, Lang Dao cuoi

cung cua xom Diip trudc Cach mang thang Tarn T u xua, N A

K H O A N G von la ruong No Muon bien con ruong nay thanh

ruong Xau, Dao Cuong da dua vao uy the rat Ion ciia em re y: em

gai Cuong \ky Dinh Cong Thinh, Lang Cun M U O N G C O I

(Muong Cdi)(19), Xukn phu tinh Hoa Binh Co th^ lire chua du,

con phai c6 ly do Dao Cuong c6 mot ngudi c6 rugt lay Lang

Cung M U ' O N G P A N G (Muong Bang)(20), thudng goi la " O O N G

C H U ( 2 1 ) P A N G " (Ong Chu B5ng) Ch6ng chk, khong con, vg

Chu Bang trd ve que song dua vao chau rugt la Dao Cuong Sau

khi cat thua N A K H O A N G cho c6, Cuong vien cd ba la ba Chu

(vg Lang Cun) ma doi hoi cac A u va dan xom phai hi&n N A

KHOANG thanh ruong Xau Bay gid, uy t h i cua Dinh Cong Thjnh to qua, chang nhung dan xom khong dam phan ddi ma Cun

a Chieng cung danh bam bung Id di V g Chu Bang chk, N A

K H O A N G trd vk tay Cuong Theo le sSn - va lai Dinh Cong Thinh van con dky - dan xom Dup t i l p tuc cay Xau thira ruong dy

cho Cuong Do la nhung dieu chung toi dugc nghe cac cu cao tudi

trong xom ke lai ve ngudn gdc con ruong Xau dgc nhk cua Lang

Dao xom Dup Phai chang biet le cua xom Dup thugc loai "biet le lam sang to them qui luat"? Ban dau, chung toi cung nghl nhu vay Nhung, ve sau, khi tim hieu tinh hinh ruong dat d xom Cu (xom Cii), d canh xom Diip va la xom Idn nhat trong Mudng Rich, chung toi thay rang, trudc Cach mang thang Tam chi hai ddi thoi,

d day ciang cd mot thua ruong Xau: N A ROI, ruong hai vu, dien tich la 500 ma Nhung Bach Cong Phi, bo de ra Dao Cu cudi cung trudc Cach mang thang Tam, da cam thua ruong ay di khi tung tien Ve sau, Phi chugc lai, nhung dem chia mot phan cho em Dien tich con lai qua hep, khong the lam Xau dugc, phai bien thanh ruong No Nhu vay, ruong Lang cang vun ra, hinh thuc lam Xau cang phai han che lai Dieu do hoan toan phu hgp vdi thuc tien lao dong ndng nghiep: lam Xau la lam tap doan, khong the cay bua tap doan tren nhijng manh ruong nhd ma dien tich khong qua vai tram ma Di sau vao nhieu xom, biet dau chang tim dugc nhieu vet tich ruong Xau ciia Lang Dao nhu d xom Cu?

Xung quanh van de Xau - No, con cd mot biet le rat dang luu y Ngoai mot vai trudng hgp bat thudng nhu vua ke tren, noi

chung "Cun Xau, Dao No" hku da thanh qui luat phd b i l n tren dia

ban Mudng - Hoa Binh Rieng d CHIENG L A M (Chiing Lam)(22), Chiing cua Mudng B i , tinh hinh lai khac Mudng B i la mot Mudng Idn, dia vuc trum len 11 xa hien nay Dong Lang Cun

o day da suy vi tu lau trudc Cach mang thang Tam Nhung tu thud nao, Mudng Bi dugc x i p hang dau trong so 4 Mudng Idn tren dat

Hoa Binh Che do nha Lang a day noi tieng la kh^c nghiet Mucmg

Bi dugc xem la dat xua ciia nguai Muong, nai bao luu dugc mot

so net CO kinh ciia van hoa dan tgc Trong dgt khao sat cu6i nam

1966, chung toi ngac nhien nhan thay a day khong c6 chS do lam

Xau cho Lang Cun Ngoai mot so rugng true canh ra, phkn Ian

rugng Lang ciia Cun Bi deu do dan chieng va cac xom ngoai

Chieng lam Nọ Tim hiku sau han, chung toi bi^t them rSng, xua

kiẳ), Cun Bi ciing c6 rugng Xau, va che do lam Xau a day con

de lai doi ti vk ma nhat Nguyen Cun Bi c6 rugng Lang ngoai

pham vi dat Chiang, vi du nhu Q U A N H60C(23) a xom

CHU0NG(24) Bay gia con gai Lang dia phuong chua hoang

Chieng phat va nang quă25) Lang dia phuang khong dii cua nop,

bi Cun Bi ck mat con Q U A N HOOC Truac Cach mang thang

Tam, cac nha an rugng cong a xom Chuong phai lam No cho Cun

Bi tren thua rugng naỵ Cung tren thua rugng ay, nguai ta danh lai

mot manh tren dual 200 ma: cac noc lam No tren con Q U A N

H O Q C cung cung nhau cay cky tap doan tren manh rugng nho kia,

den vu gat lai cung nhau gat, ggi la HAI X A U (gat Xau) Q'lku

dang ngac nhien la liia gat Xau khong phai chuy^n v^ Chiang cho

Cun Bi, ma dugc giO lai de sir dung vao viec t^ le nong nghiep cua

xom Doi chieu vai tinh hinh a mgi nai khac, tai nhung Muong ma

hinh thuc Xau van song song t6n tai vai hinh thuc No, chiing toi

nhan thay ring NA THO (rugng tha) cua nha Lang Cun d8u la

rugng Xau cạ Rugng tha la rugng huong hoa ciia mot dong Lang,

ma hoa Igi dugc su dung vao viec cung bai to tien nha Lang, cung

nhu trong mot so le nghi nong nghiep NhiJng chi ti^t vua kk tren

cho thay:

1 Lam Xau la lam tap doan, va dugc xem nhu mot nghia vu

tap thẹ

2 Rugng Xau, hoac nhieu hoac it, c6 lien quan din ton giao

CO ciia nguai Muong

ly ma suy thi dieu do han la v6 lỵ

Nhung chiing toi khong quen rang bai bao nay chi nhhm

giai thieu mot vai tai lieu va so lieu thu nhat dugc tren thuc diạ

Vi vay, chiing toi xin trinh bay them mot hien tugng khac ciing

C O lien quan din van dẹ Xom C66c (Xom Coc, nghla den: goc)

la mot LANG CHEO (Lang Cheo, chua ro nghia den) ciia Lang Chiing Dong Lang Cheo hay TAT THIM (dat thim, chua ro nghia den)(26) la nhiing xom thuang a reo cao, song ve nuang riy, khong bi mot dong Lang nao true tilp thong trj ngay a xom,

nhung van phu thugc vao mot dong Lang a dual thung lung Co

diSu la dan Lang Cheo khong lam rugng, khong an rugng cong do Lang phan ph6i, nen khong phai ganh vac Xau - Nọ La nhung TUA ROONG (diia nuang), dii sao cung s6ng tren dia vuc thugc quyin thong trj cua mot dong Lang, hg phai nop cho nha Lang mot s6 dac san vung cao (la giong de goi banh, mgc nhT, mang,

nim, soc, caỵ ) vao nhung dip nhat dinh (ngay Tet, ngay gio a

nha Lang, dam tang nha Lang ) Co nhung xom a vung thap lam rugng nuac, phu thugc vao quyen lire ciia mot dong Lang, nhung khong c6 Lang true tilp thong trj ngay a xom, do do khong phai ganh vac Xau - No, nen ciing ggi la Lang Cheọ Xom Coc la mot Lang Cheo thugc loai thii hai nay, phu thugc vao Lang Chieng Dong Dung diu xom la mot nguai hg Biii (hg binh dan), cha truyin con n6i lam AU TAO (Au Dao, ggi tSt la TAG (Dao), noi r5 ra la TAO COOC (Dao C6ẹ tuc Dao xom Coc) Nhu vay, Dao C6c khong phai la Lang, Dao C6c chi la Au,

nhung la Au tap thk Dung dhu xom C6c, Dao Coc dugc an mgt

thua rugng cong ciia xom, rgng nhijng 700 ma, con NA TOONG

79

a xom C6c, ma dan thuang goi la N A T A O (ruong Dao) Tren

con ruong ay dan xom Coc khong phai Xau - N o : nhu chiing ta

da h\k, Xau - No la dac quygn ciia nha Lang Nhung hom bira

lirgt cu6i cung goi la P l / A W A T (bua hoat, chua ro nghia den)

-dan ca xom cu moi noc mot nguofi mang bua nha va -danh trau

nha den bua va cung thuoc quyen thdng tri ciia Lang Chieng

Dong nhung khong phai la nhung Lang Cheo, v i nhu xom

Q U E L ' J U (Que Giu) a sat xom C6c, bao rkng th^ la dan xom

C6c T I W A T X A U CHO O O N G T A O (di hoat xdu cho ong

Dao) Cay xong thi da ghn t6i, ai nSy keo ve nha Dao C6c: tai

day, mot bua c6 thinh soan, c6 rugu ckn va rugu ngang, dang cha

dgi moi nguai Diku dang luu y la, trong tarn ly cua rieng nhan

dan xom Coc truac day, khong ai xem dky la mot hinh thuc lam

Xau, mot hinh thuc boc lot

Nguai ta bao nhu thS la T I W A T X A U CHO O O N G T A O

(Di hoat cho ong Dao), va quan niem ring diy la mot hinh thuc

giiip da nha Dao Ma qua vay, viec mot s6 gia dinh dung trau va

bira cLia nha cung nhau bua hoat, r6i lai cung nhau ciy cho mot

noc, la mot trong nhirng hinh thuc tuomg trg c6 truyen cua nhan

dan lao dong Muong Sau bu6i bua hoat, noc dugc giup ciing phai

chju mot bua chen de tra on nhirng noc d i n giup Nguai Muong

goi the la M A I N ' W I E C (mugn viec) hay M A I N ' C O O N G (mugn

c6ng)(27) Co dieu la trong truong hgp mugn viec hay mugn cong

giija nhan dan lao dgng vai nhau, tinh than la dugc giup thi phai

giiip lai khi nguai ta ckn d i n minh Con trong truong hgp dan xom

C6c " d i hoat cho nha ong Dao", thi Dao Coc dugc giiip nhung

khong phai giiip lai CJ day, chiing ta cam thiy c6 sir nhap nhSng

giua tuong trg va boc lot Va dang sau A u Dao xom C6c, da thSp

thoang bong dang mot ong Lang chua dii long dii canh

T r y c canh va cho cay chia

Ngoai Xdu - No ra, phuang an ruong Lang xom Diip con cho

ta thay mot hinh thuc khai thac ruong Lang nua, hinh thuc ma

chiing toi tam goi la true canh Trong tieng Muong khong c6 tu nao chi hinh thuc nay Thuc ra, true canh la mot each noi chua

thoa dang, vi khong mky khi Lang true t i l p lao dgng Luc lugng

chinh canh tac tren nhung thua ruong tam goi la true canh nay

g6m CON HAU (Con hhu) va PHIEN (Phien) Con hku la day ta

trong nha Lang Hoac bo me hg ng nha Lang khong tra dugc, phai gan con thay ng CQng c6 truong hgp bo me hay chinh ban than hg pham tgi d6i vai nha Lang, vai Muong, vai xom, bi phat va nang nhung ngheo qua, danh gan con hay dan than vao lam con hau nha

Lang thay nop va Con h4u khong nh4t thilt a vTnh vien trong nha

Lang Trong truong hgp thu nhat (ban con), khi ban, bo me c6 the

Lang (vTnh v i l n hay c6 han) Trong khi truong hgp sau (gan ng, thay nop va), khi nao bo me tra xong ng hay nop xong va thi con

ra khoi nha Lang C) vai Lang, con hm dugc nuoi cam va cap ao,

CO truong hgp dugc nha Lang dung v g ga chong va cho ra a rieng,

nhung khong dugc tra cong 6 trong nha Lang, con hau phai lam moi viec nguai nha Lang sai, c6 nhung truong hgp phai lao dgng tren ruong true canh ciia Lang Con hau c6 phai la no le trong nha

nhu nguai D I K ' va nguai H ' L U N trong cac xa hgi c6 truyin a

Tay Nguyen(28) khong? Hay phai x i p hg vao loai "no t i " , nhu

"dien no" thai L y - TrSn? Day la mot v i n dk ckn tim h i l u de soi

sang them tinh chat cua che do nha Lang Day cung la mot trong

nhilu cau hoi chua thk giai dap ngay dugc, tren ca sa mot so tai

lieu moi thu thap buoc dau

Dang luu y la Phien, vi T I PHIEN (di phien) la mot hinh

thuc lao dgng khong cong hku nhu dgng d i n moi nguai dan lao

dgng Muong Phien la nguai binh dan, vi dugc an ruong cong do Lang phan ph6i nen phai ganh vac n h i l u nghia vu, trong do c6 nghla vu thay phien nhau d i n phuc dich tai nha Lang Cac noc A u khong phai di phien Mot lugt di phien, keo dai trong mot s6 ngay

dem nhat djnh, ggi la K'Li(29) Trong thai gian ky, phien dugc