Một Số Vấn Đề Lý Luận Và Thực Tiễn Xây Dựng, Phát Triển Văn Hóa Việt Nam Phần 2

Dù trên thực tế, bản sắc văn hóa của từng dân tộc, từng doanh nghiệp, cũng như mối quan hệ giữa chính sách vản hóa trong kinh tê với việc xây dựng vàn hóa doanh nghiệp, có sự liên quan c

VỂ CHÍNH SÁCH VĂN HÓA TRONG KINH T ấ

VÀ XÂY DỰNG VÃN HÓA DOANH NGHIỆP

HIỆN NAY

PGS TS Nguyẻn Thị Hương

Thực hiện chính sách ván hóa trong kinh t ế là một

vấn để lón, thể hiện chủ trương của Đảng nhằm hảo đảm

sự gắn kết giữa nhiệm vụ ph át triển văn hóa VỚI p h át triển kinh tê\ thực sự làm cho văn hóa là nển tảng tinh th ần của

xã hội, là mục tiêu và dộng lực thúc dẩy sự phát triển kinh

tê • xã hội Gần đây, các nhà nghiên cứu đã cho rằng phẩn lón các chuyên gia khi phân tích vể các hiện tượng và quá trình kinh t ế củng như hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp, các công ty đểu chưa quan tâm thoả đáng đến yếu tố ván hóa Dù trên thực tế, bản sắc văn hóa của từng dân tộc, từng doanh nghiệp, cũng như mối quan hệ giữa chính sách vản hóa trong kinh tê với việc xây dựng vàn hóa doanh nghiệp, có sự liên quan chi phối sự th ành bại các hoạt động kinh tế

Vậy thực chất mối quan hệ giữa chính sách vàn hóa trong kinh tê vỏi việc xây dựng ván hóa doanh nghiệp hiện nay là gi? Có ba vâ'n để cần làm rõ:

1 Quan nièm vế "chinh sách văn hóa trong kinh tẽ",

và "xảy dựng vản hóa doanh nghiệp”

a) Quan nièm “chinh sách ván hóa" và ''chính sách uán hóa trong kinh tể'

Trên th ế giỏi "chính sách vãn hóa” là khái niệm được

sử dụng khá thông dụng trong đòi sống cả về lý luận và thực tiễn Tuy nhiên, nội dung, vai trò của chính sách vản

hóa đối VỚI phát tn ên ró những quan niệm khác nhau.

ở Việt Nam (ỈS Hoàng Vinh trong công trình nghiên cứu “Thể chê xà hội trong lĩnh vực văn hóa, vản nghệ ở nước ta ”*, cho ràng dể hiếu được khái niệm “chính sách

văn hóa*’, phải xuất phát từ quan niệm “cơ chê - chinh sách'\ Từ “cơ c h ế ’ ở dây có thể hiểu là một hệ thống nhửng

quy định chung, nhảm định hưóng cho các hoạt động cụ thể, còn từ “chính sách” là chỉ những quy định cụ thể, hưỡng đẫn cho mọi hoạt động diền ra theo cơ chế chung

Từ ván cảnh trên, có thể hiểu cđ chẽ là những nguyên tắc

“đóng - mở”, dược xáy dựng trên cơ sở tình hình thực tiễn chính trị - xã hội hiện tại; những nguyên tắc này chi phối việc soạn thảo ra nhửng quy chê, thể lệ (thường gọi là chính sách • chế độ) của một lĩnh vực hoạt động cụ thể nào

dó, cô't sao giúp cho lình vực hoạt dộng ấy vận hành thông suôt, phái tn ể n ihuận lợi, mà vẫn Ếpữ đưỢc ổn định chính trị, phục vụ cho sự phái t n ể n chung của đất nước

1 Đề làj cấp Bộ - H() t viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, nghiệm thu nâm 2000,

Trên thế ^ới Tổ chức UNESCO dã công bố irên õO chính

sách ván hóa của những nước tham gia tổ chức này, đồng thời tại Hội nghị bàn tròn của các chuyên gia vàn hóa tại Monaco (Italia) nảm 1967, quan niệm về chính sách vãn

hóa, đã được giải thích như sau: "Chinh sách ván hóa là một tổng th ể những thực hành xă hội hữu thửc có suy tính

kỹ vé những can thiệp hay không can thiệp của nhà nước vào các hoạt động văn hóa, nhằm đáp ứng các nhu cẩu uán hóa của nhán dán, bằng cách sử dụng tôì ưu tất cả các nguồn vật chất và nhản lực, mà một xá hội có th ể huy động uáo thời điếm thích hợp'\

Năm 1998, UNESCO lại tổ chức Hội nghị liên chính phủ về chính sách văn hóa, có sự tham gia của 2.400 đại biểu, đại diện cho 142 nước th à n h viên, 23 tổ chức liên chính phủ và 153 tổ chức phi chính phủ, họp tại thủ đô Xtốckhôm (Thụy Điển) Hội nghị đà thông qua kế hoạch hàn h động vể chính sách vản hóa vì sụ phát triển Kẽ hoạch đó có thể tóm t ắ t th à n h 5 điểm như sau:

- Phải làm cho văn hóa trở th à n h một bộ phận của chiến lược p h á t triển

- P h át huy tính sáng tạo và sự tham gia vào đòi sống vản hóa

- Củng cố chính sách và công tác thực tế nhàm bảo vệ

và p h á t huy di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, đồng thời p h át triển các ngành công nghiệp văn hóa

• P hát huy sự đa dạng văn hóa và ngôn ngữ trong và

vì một xă hội thông tin

- Tập trung cáo nguồn lực và tài lực cho p h á t triển vãn hóa'.

Qua đó, có thể thấy: Chinh sách ván hóa ch ín h là một

tổng thê các phương hướng, mục tiêu, các quan điểm chinh tri trong tĩnh vực vàn hóa của các tổ chức quyển lực nhà nước, ưà các tổ chức phí chinh phủ, quy định những thê thức uà nguyên tắc vận hành, các quy ch ế và biện pháp, nhàm làm cho các phương hướng và mục tiêu của chính sách vãn hóa mau chóng được hiện thực hóa trong đời sông nhàn dân, biến tài sảỉi uán hóa thành một nguồn lực trong chiến lươc phát triển Một điểm rấ t mới trong quan

niệm của ƯNKSCO là chính sách văn hóa bao gồm cả nguồn lực để định hưỏng, thực hiện p h á t triển vản hóa, chứ không chỉ là những nguyên tắc

Trong chẽ độ một đảng cầm quvển như nước ta hiện nay thì chính sách vàn hóa vừa là đưòng lối vàn hóa của Đảng, lại vừa là những chế định vể văn hóa do Nhà nước ban hành Đôi chiếu với định nghĩa của UNESCO, chính

sách văn hóa ỏ nước ta gồm hai quá trình: 1) Đảng định ra đường lôì, quan điểm; 2) Nhà nước th ể ch ế hóa đường lốif quan điếm ấy thành luật và chinh sách.

Nếu xét trong vàn cảnh thuật ngữ "cơ ch ế - chính

sách”, thì xây dựng cơ chế - chính sách văn hóa, thực chất

lồ xây d ự n g n h ử n g nguyôn tắc dể ban h à n h các q u y chô,

thê lệ - tức là những văn bản dưới luật sao cho phù hợp với

1 Xem; Nguyễn Khoa Điếm (Chủ biên): Xáv d ự ng nền ván hóa

Việt N am tiên tiến, đậm đà bần sắc dàn tộc, Nxb Chính trị quốc

gia Hà Nội 2001 tr 250-255.

nhu cầu của thực tiền luôn luôn biến động, bảo đảm mọi hoạt động vàn hóa diễn ra dểu di đúng vào quỹ dạo chính trị, mà cơ quan quản lý ngành vãn hóa mong muốn.

The nào là chính sách vàn hóa trong kinh tẽ? Đây là một ván đề ngày càng dược quan tâm do yêu cầu từ thực tiễn phát tn ể n kinh tê - xă hội của đất nước

Cùng với chủ trương phát triển nén kinh t ế thị trường dịnh hướng xã hội chủ nghĩa, Dảng và Nhà nước đã thực hiện chính sách mơ cửa, tạo điểu kiện thu ận lợi cho các

d o a n h n g h i ệ p t ừ n g b ư ớ c h ộ i n h ậ p VÓI n ể n k i n h t ê k h u v ự c

và thê giói Sự đa dạng hóa các th à n h phẩn kinh tê, nhiểu khu công nghiệp mới mỏ, đả dưa đến sự phát triển rất đa dạng của nhiều lĩnh vực kinh tế Nhưng điểu đáng lưu ý

là, cùng với tốc độ tảng trưỏng kinh tế, tốc độ đô thị hóa,

sự phát thển vể số lượng các doanh nghiệp - thì có nhiểu

vấn để bức xúc đã và đang đặt ra, như*, môi trường sống, chất lượng sống thấp của khu dân cư và của những người công nhân trong các khu công nghiệp, củng như nhiểu phưđng diện văn hóa - xả hội khác chưa tương xứng vái tốc độ tăng trưởng kinh tê Những bài học đắt giá đang dược rút ta từ các khu tái định cư Lừ các vùng nông thôn chuyển nhượng đ ất để phát triển các khu công nghiệp Có nhiểu doanh nghiệp, đặc biệt là một số đoanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp có vốn dầu tư của nước ngoài, đã vì lợi nhuận mà VI phạm Luật Lao dộng, không quan tâm đến đòi sống tối thiểu cùa người công nhân, th ậ m chí đẩy ngưòi lao dộng phải đôi mặt với các hiểm họa, táng trưởng kinh tế bảng mọi giá Đây là tình trạng khá phổ biến trong quá trình phát triển kinh t ế ■ xă hội của chúng ta

hiện nay Mục tiêu phát tnổn kinh tẽ chưa thực sự gắn với

mục tiêu vân hóa, VỎI phát Iriên con người.

Theo những phân tích ổ trên, có thể hiểu: chính sách vãn hóa trong kinh tế là những quy dịnh cụ thể, hướng dẫn cho mọi hoạt động kinh tế diền ra vừa bảo đảm tăng trường kinh tế, vừa bảo đảm các mục tiêu văn hóa và phát triển con người Bảo đảm các yêu tô' vàn hóa trong quá trình phát triển kinh tế là cớ sở cho sự phát triển bển vững Các yẽu tô vàn hóa được tính dên như là nội dung quan trọng,

là yếu tô nội lực bên trong của sự phát triển kinh tê

b) Quan niệm về doanh nghiệp và vàn hóa doanh nghiệp

Doanh nghiệp là đơn vị kinh tế, có chức năng sản xuất kinh doanh hàng hóa, dịch vụ một cách hỢp pháp theo nhu cầu của thị trưòng, nhàm đạl lợi nhuận hoặc hiệu quả kinh tẽ tối đa Doanh nghiệp bao gồm tấ t cả các cơ sỏ sản xuất - kinh doanh, từ các tổng công ty, các tập đoàn kinh

tế xuyên quốc gia đến các hộ gna đình kinh doanh cá thể nhỏ lẻ Cũng có thể hiểu doanh nghiệp chĩ bao gồm các cđ

sở thuộc khu vực có đãng ký tư cách pháp nhản theo Luật Doanh nghiệp và các luật kinh doanh hiện hành Ví dụ trong Khoản 1, Điều 3 của Luật Doanh nghiệp có ghi:

"Doanh nghiệp là tô chửc kinh tế có tén riêng, có tài sản, có trụ sờ, giao dịch ổn định, được đáng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đich thực hiện các hoạt động kinh doanh'\

Mồi doanh nghiệp được thành lập là để thực hiện những mục dích kinh doanh do nhà doanh nghiệp đặt ra

Để hoạt động, các doanh nghiệp phải tuân theo những quy định cụ th ể nào đó và thực hiện nhửng nghi thửc nhất

định Theo ý nghĩa này, mỗi doanh nghiệp là một cộng đồng xã hội cụ thể, hay nói cách khác là một không pian vàn hóa cụ thể Bởi phương thức thực hiện mục đích kmh doanh đã tạo ra cho các doanh nghiệp những sắc thái riêng, vỊ thê riêng Cho nên có thể hiểu ván hóa doanh nghiệp như một hệ thống đặc thù, dặc trưng cho các tổ chức đó, một hệ thống các mối liên hệ đưỢc thực hiện trong khuôn khổ một hoạt động kinh tê cụ thể.

Vàn hóa doanh nghiệp là một khái niệm được các nhà khoa học trên t h ế giới rấ t quan tâm nghiên cứu Có thể hiểu khái quát ván hóa doanh nghiệp là mội dạng của văn hóa cộng đổng (xã hội - kinh tế), bao gồm những hệ thống triết lý, đạo lý kinh doanh, thông qua hệ thống tổ chức, công nghệ, mối quan hệ ứng xử hái hoà bên trong ưà bên ngoài doanh nghiệp, nhảm đ ạ t mục đích đưa doanh nghiệp ngày càng ph át triển Văn hóa doanh nghiệp luôn

đóng vai trò như một lực lượng hướng dẫn, là sức m ạnh bên trong của doanh nghiệp Nó th ể hiện ý chí của toàn thể lảnh đạo và n hân viên của doanh nghiệp, định hướng cho doanh nghiệp p h át triển bển vững Cấu trúc của văn

hóa doanh nghiệp bao gồm: đạo lý, triết lý kỉnh doanh: hệ thống tổ chức công nghệ, hệ thống biểu hiện, thương hiệu doanh nghiệp; nhản cách của nhà doanh nghiệp Ván

hóa doanh nghiệp phải xây dựng mối có được, xây dựng văn hóa doanh nghiệp là cả một quá trình

Vàn hóa doanh nghiệp bao giò củng p h ả n ánh trìn h

độ p h át triển n h ấ t định của doanh nghiệp trong hoạt động sản xuất kinh doanh và có 8ự vận dộng biến đổi Xây dựng vản hóa doanh nghiệp là công việc gắn liền với

mổi th à n h viên củng như lãnh đạo gán liền với từng bộ phận trong hệ thống tổ chức của doanh nghiệp Trình độ phát triển của vàn hóa doanh nghiệp không những có ảnh hưởng đến bản Lhán các th à n h viên và doanh nghiệp,

mà còn có tác động to lớn đến xã hội Chính vì vậy, chủ thể của công tác xáy dựng văn hóa doanh nghiệp là các doanh nghiệp

Đẽ' xảy dựng vãn hóa doanh nghiệp, các doanh nghiệp không chĩ quan tâm đến vâ'n đế đạo đức trong kinh doanh,

mà quan trọng hơn là phải xây dựng được hệ thống tổ chức - công nghệ, xây dựng hệ thống biểu hiện, thương hiệu doanh nghiệp, xây dựng nhân cách của nhà doanh nghiệp, V.V

2 Mếi quan hộ giữa chính sách ván hóa và vấn để xây dựng văn hóa doanh nghiệp ở nước ta hỉộn nay

Qua sự phân tích ở trên, chúng ta thấy thực chất mối quan hệ giữa chính sách văn hóa trong kinh tẽ và vấn để xây dựng vản hóa doanh nghiệp chính là mối quan hệ giữa phát triển kinh tẽ vói phát triển văn hóa, phát triển con ngưòi thông qua sự can thiệp của Nhà nước bằng hệ thống quy chế - chính sách vào hoạt động của các doanh nghiệp

để bảo đàm sự phát triển hài hoà cả về phương diện kinh

tẽ và vản hóa trong quá trinh phát triển, tạo điểu kiện cho các doanh nghiệp xây dựng vồn hóa doanh nghiệp, nhàm mục đích nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động, táng cưòng các mối quan hệ ứng xử hài hoà bên trong và bên ngoài của doanh nghiệp, đưa doanh nghiệp ngày càng phát triển

Chính sách vản hóa trong kinh t ế có ành hường lớn đến việc xâv dựng văn hóa doanh nghiệp, thể hiện ỏ những điểm sau;

- Thứ nhát, định hướng phương hướng, mục tiêu xây

dựng văn hóa doanh nghiệp (thông qua chủ trương,, chính sách phát triển kinh tế, vàn hóa - xã hội) nhàm định hưống cho sự p h á t triển của doanh nghiệp Xây dựng ván hóa doanh nghiệp được coi là một trong những nhiệm vụ của sự nghiệp xây dựng nển văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc d ân tộc

- Thử hai, tạo những tiền dể cho văn hóa doanh nghiệp

p hát triển (thông qua các bộ luật và các chế tài) Có môi trưòng sản xuất, kinh doanh lành mạnh sẽ giúp các doanh nghiệp phát triển bình đẳng

- Thứ ba, hướng dẫn việc xây dựng vản hóa doanh

nghiệp (Đảng và Nhà nước không hỗ trớ từng doanh nghiệp

cụ thể trong vấn dể xây dựng vãn hóa doanh nghiệp, nhưng khi thể chê hóa vâ'n để ván hóa doanh nghiệp bàng các vản bản hướng dẫn sẽ giúp các doanh nghiệp khỏi lúng túng trong việc triển khai)

- Thứ tư, quản lý, khuyến khích, động viẽn và kiểm

tra việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp

- Thứ nảm, hổ trợ các nguồn lực quan trọng cho các doanh

nghiệp trong quá trình xây dựng vản hóa doanh nghiệp

Hiện nay, chúng ta chưa xây dựng được chính sách vản hóa trong kinh t ế với tư cách là một hệ thống độc lập hoàn chỉnh Chính sách văn hóa chĩ mới được thể hiện ở dưòng iối chính sách phát triển kinh t ế ■ xả hội, phát triển vản hóa nói chung Đưòng lối xây dựng nển kinh tế

t h ị t r ư ờ n g VỚI n h i ể u t h à n h p h ầ n k i n h t ẽ , t h ự c h i ệ n n h ấ t

•

q uán và lảu dài chính sách phát triển kinh tẽ hàng hóa nhiếu ih à n h phần, các thành phẩn kinh tê kinh doanh theo pháp luật đểu là bộ phận cấu thành quan trọng của nến kinh tế Việt Nam, là cơ sở kinh tẽ - xã hội cho sự phát

t n ể n vãn hóa doanh nghiệp hiện nay Chính sách kinh tế trong vản hóa và chính sách ván hóa trong kinh tẽ đã gắn vàn hóa VÓI hoạt động kinh tế, khai thác tiểm nảng kinh

tế, tài chính, hỗ trỢ cho sự phát triển vản hóa, thực hiện

mđ rộng kinh doanh dịch vụ (hoạt động th ể thao, dịch vụ văn hóa ) tạo nguồn thu hỗ trỢ cho các th àn h phần kinh

tế, kể cả tư nhân trong nước và nước ngoài, thực hiện hình thức liên doanh, liên kếl với một số cơ sở hoạt động vản hóa theo quy định của pháp luật, nhàm xây dựng cơ sỏ hạ tầng, đổi mổi công nghệ và tham gia tổ chức một số hoạt động văn hóa có nội dung lành mạnh, bổ ích

Nhà nước đã cho phép hoạt động của một sô' cơ quan vồn hóa, th iết chẽ vãn hóa như hoạt động của các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh, từ dó có chẽ dộ ưu đãi vể

th u ế, khâ'u hao cơ bản, v.v dồng thòi có những quy dịnh

cụ thê chê độ cho các doanh nghiệp đậc th ù của ngành

v à n hóa - Ihông tin như hãng phim, rạp chiếu bóng, hiệu sách, khu vui chơi giải trí, nhà xuất bản, khu triển lâm,

lý luận của vấn để Trưóc cơn lốc cạnh tranh của kinh tê

thị trường củng như thòi cơ và thách thức khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thê giới (WTO), chúng ta không thể thò

ơ đứng ngoài cuộc Xây dựng và thực hiện dược chính sách vản hóa trong kinh tế, phát huy vai trò của nó đối với phát triển kinh tẽ doanh nghiệp, sẽ là một trong những động lực để đưa doanh nghiệp nưóc ta hội nhập phát triển trong thòi gian tổi

TÌM HIỂU THỊ TRƯỜNG VĂN HÓA PHẨM

ở NƯỚC TA

PGS TS Nguyễn Thị Hương

Xéu như một hai thập kỷ trước, những khái niệm hàng hóa ván hóa, chợ ảm nhạc, chợ thơ, thị trường tranh, thị trường điện ảnh, hội chợ phim, thị trưòng bảng đĩa, thị trưòng sách, siêu thị sách, ca sĩ thị trưòng, ca khúc thị trường, nhạc thị trưòng khán giả thị trưòng, kinh doanh xuâ't bản phẩm trong cơ chế thị trưòng, v.v còn khá xa lạ, thậm chí khó châp nhận trong dòi sống tinh thần của rất nhiều lầng lớp công chúng thì íĩiò đây, nó trơ nên khá quen thuộc Quen thuộc đến mức không những chúng ta hiển nhiên xem vàn hóa phẩm là đối tượng tiêu dùng như những hàng hóa khác, mà còn vể phương diện kinh tế - xã hội, hoạt động kinh doanh các sản phẩm văn hóa dang là một trong những vấn đê trung tâm của việc xã hội hóa hiện nay

1 Quá trinh hỉnh thành thị trưòng văn hóa phẩm ở nưdc ta

Trong một thời gian râ't dài của nển kinh tê kẽ hoạch hóa tập trung quan liêu, bao cấp, chúng ta đả cho rằng

vân hóa là lỉnh vực hoạt động phi sản xuât Dến giửa

th ậ p niên 80 của t h ế kỳ XX, khi mà những dịch vụ phi vật châ"t có n h ữ n g vỊ trí dáng kê trong xã hội thì vẫn còn không chĩ n hữ ng người hoạt động trên các lĩnh vực khác,

mà ngay cả n h ữ n g ngưòi làm vản hóa, vàn nghệ vẫn quan niệm rằn g kinh tế và ván hóa là hai lĩnh vực khác biệt, hầu như không có quan hệ với nhau, hoặc có quan

hệ không đ áng kể P h á t triển kinh t ế thị trường (lịnh hưống xã hội chủ nghĩa đã mỏ ra một giai đoạn mới trong lịch sử vận động của dản tộc Giải quyết mối quan hệ giữa vãn hóa và kinh t ế trở th à n h vấn đề bức thiết

Quá trình đổi mới đất nước diễn ra trong bỗi cảnh toàn cầu hóa vể kinh tế, mở cửa hội nhập với khu vực và

th ế giới Toàn cầu hóa hiện nay đem lại nhiều lợi ích cho

sự phát triển, nhưng cùng mang lại nhiều thách thức đối với các quốc gia, dân tộc, trong đó có lĩnh vực văn hóa Với bản chất của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, tất

cả mọi thứ th à n h hàng hóa, kể cả các sản phẩm vản hóa đểu được trao đổi, mua bán trên thị trường Nếu chấp nhận p hát triển kinh t ế thị trường định hướng xả hội chủ nghĩa, chúng ta có thể cưỡng lại xu th ế đó được không? Và cưởng lại bàng cách nào? Đây là vấn để đặt ra trên phương diện nhận thức cũng n h ư thực tiễn đôi với việc phát triển, hay không p h á t triển thị trưòng văn hóa phẩm ở nước ta Nếu phát triển thị trưòng vàn hóa phẩm, thì phát triển đến đâu? ở khu vực nào? Khi mà trên thực tế phát t n ể n nền kinh t ế thị trường có định hưống, nhiểu giá trị ván hóa xuất hiện và tồn tại trong đòi sống xã hội không chỉ với diện mạo của một sản phẩm tinh th ầ n mà còn mang

những tỉặr lính cùa hàng hóa ịõữ irị kinh té, với những

tác động cả tích cực lẫn tiêu cực dến sự phát triển kinh tẽ, vản hóa ■ xã hội

Thứ nhát xuâ't phát từ đổi mói kinh tế, trước hêt là

đổi mái lư duy kinh tê, chún^ ta (ỉà chuyên đổi cơ chê và phương thức quản lý kinh tế, cũng như quan hệ và các chính sách kmh tế Dâv ỉà một sự chuyển hướng có tính cách mạnịỊ rủ a Đảng ta, từ xảy dựng chủ nghía xă hội theo mô hình củ sang xây dựng chủ nghĩa xã hội theo mô

h ì n h mỏi Sự tìm tòi, th ể nghiệm được thể hiện ở nhiểu phương diộn Những vấn đề về kinh tế, chính trị, xã hội và vãn hóa dược xem xét lại, gắn VỚI p h át triển kinh tê thị trường có định hướng

Dưới tác động và ảnh hưởng của nển kinh tê thị trường,

ý thứr và nàng lực dàn chủ của mỗi người có điểu kiện để

thực hiện nhiểu hơn và rõ rệt hơn, so vối kinh tế kế hoạch

hóa tập trung và phương thức phán phối bình quản trong

cơ chẽ bao câ*p trước đổi mới Chính động lực đó đã làm cho đòi sống vàn hóa, nghệ t h u ậ t của xả hội và có tính châ't dân chủ và binh đàng hơn, khắc phục đưỢc nhược điểm của tính quan liêu, dẵng cấp, gia trưởng Trong môi trưòng kinh tẽ thị trường và môi trường xã hội dân chủ hóa, con ngưòi đưỢc bộc lộ nhửng suy nghĩ và đánh giá thực, phản ánh nhu cầu Ihực, phóng các tiềm nâng xả hội, các tiêm lực

của cá nhân, ự^kì phóng ý thức, tư tvíởng và tinh thần Dán

chủ vừa là môi trường vừa là điểu kiện để hình thành nhán cách, nhân rách thực sự của mình, vể phương diện nào đó, kinh tẽ thị trường đưa đến sự lành mạnh, tự nhiên, nó không chỉ hối thúc con ngưòi phải chuẩn bị và trau dồi

nàng lực của minh mà còn đòi hỏi mọi ngưòi phải chú trọng tới trách nhiệm, cả trách nhiệm đạo đức lẩn trách nhiệm pháp lý trong công việc, trong hoạt dộng của mình Việc giữ chữ tín trong sản xuất, kinh doanh, trong công việc và trong các quan hệ ứng xử của con người phải hướng tới giá trị dạo đức, giá trị văn hóa Kinh tê thị trưòng thúc đẩy sự

ra đòi của vãn hóa kinh doanh, kinh doanh trong lĩnh vực vàn hóa gánh trên mình cả hai sứ mệnh ván hóa và kinh

tế, tuv nhiên vâVí để không đơn giản

Thực t ế trong hai thập kỷ qua, cơ chê kinh tế thị trưòng đã dần thay thê cho cơ chế quan liêu bao cấp, tuy chưa p h át triển hoàn thiện, nhưng sự thay dổi này đâ đày thị trưòng văn hóa phẩm ỏ nưóc ta lên một tầm cao mới, mang ý nghĩa mới

Thứ hai, x u ấ t p h át từ đưòng lối xây dựng nển văn hóa

Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc được nêu r a trong Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII “làm cho ván hóa th ấ m sâu vào toàn bộ đòi sống và hoạt động xã hội, vào từng người, từng gia đình, từng tập thể và cộng đồng, từng địa bàn dân cư, vào mọi lĩnh vực sinh hoạt và quan

hệ con ngưòi, tạo ra trên đ ất nước ta đời sống tinh t h ẩ n cao đẹp, trình độ dân trí cao, khoa học p h á t triển, phục vụ đác lực sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xả hội công bằng, ván minh, tiến bưỏc vửng chắc lên chủ nghía xã h ộ r ‘

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Hội nghị lẩn th ứ năm

Ban Chấp hành T rung ương khóa VIII, S đ d , tr.54*55.

Để thực hiện phương hưóng đó những piải pháp cơ bản dưọk' dưa ra trong đó có vấn dể thị trường vãn hóa phẩm Lần đầu tiên chúng ta chủ trương các hoạt động vãn hóa không chỉ mang tính chất sự nghiệp mà còn mang

tính '"kinh doanh'\ Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII đả

nhấn mạnh “Nâng cao chất lượng hoạt dộng của các thiết chẽ vàn hóa hiện có, sắp xếp hợp lý các cơ quan hành chính, các đớn vị sự nghiệp và kinh doanh, nâng cấp các đơn vị văn hóa, nghệ th u ậ t trọng điểm, tạo chất lượng mới cho toàn ngành”' Chúng ta đặt các hoạt động vàn hóa, các sản phẩm vãn hóa trong sự vận h à n h của cớ chẽ thị trưòng; “Hoàn chỉnh các ván bản luật pháp vể vàn hóa, nghệ ihuật thống tin trong điểu kiện của cơ chế kinh tế thị trường; ban hành các chính sách khuyên khích sáng tạo vàn hóa và nâng mức đáp ứng nhu cẩu hưởng thụ văn hóa của nhán d á n ”^ Có thể nói những quan điểm mởi nói trên là nhân tố rât cơ bản tác động đến sự vận động của thị trường vãn hóa phẩm ỏ nước ta

Một là, sự thừa nhận có thị trưòng vàn hóa phẩm và

công nhận một bộ phận sản phẩm vàn hóa như là sản phẩm hàng hóa dược lưu thông trên thị trường

Hai là, tạo điểu kiện cho thị trường văn hóa phẩm vận

hành thông suốt trong đòi sống kinh t ế - xả hội của đất nước Có chính sách kinh t ế trong vản hóa và chính sách vản hóa trong kinh tế

Chính sách kinh tế trong văn hóa dược làm rõ; '*nhẳm gắn ưăn hóa uới hoạt động kinh tế, khai thác tiềm năng

1, 2 Dảng Cộng sản Việt Namr Sđd, tr.68, 69.

kinh tế, tài chinh hỗ trợ cho sự phát triển văn hóà' và

“Thực hiện cơ chẽ mỏ rộng hoạt dộng kinh doanh dịch vụ (hoạt động thể thao, dịch vụ vãn hóa ), tạo nguồn thu hổ

trỢ cho hoạt động sự nghiệp của các đơn vị ván hóa, nghệ

t h u ậ t ”*, “thực hiện một số hình thức liên doanh, liên kết vói một sô cơ sỏ hoạt động vản hóa theo quy dịnh của pháp luật nhằm xáy dựng cơ sở hạ tầng, đổi mới công nghệ và tham tổ chức một số hoạt động vản hóa có nội dung lành lĩiạnh, bổ ích”^ Coi hoạt động của một sô cơ quan vản hóa, một sô" thiết chẽ vàn hóa như hoạt động của các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh, từ đó có chế độ ưu đải

về thuế, thuẽ đâ't, thuê vốn, kháu hao cđ bản, V.V “Quy định cụ thể chế độ cho các doanh nghiệp đặc thù của ngành văn hóa thông tin (hãng phim, rạp chiếu bóng, hiệu sách, khu vui chơi giải trí, nhà xuất bản, khu triển lãm, tu

bổ di tích ) được hưởng mức t h u ế ưu đãi trong hoạt động kinh doanh”^, cùng với việc mở rộng, khuyến khích xuâ't khẩu sách, báo, văn hóa phẩm

Nhừng quan điểm, dưòng lối và chính sách của Đảng

và Nhà nước vể văn hóa, vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội đã đặt nền tảng cho sự xuất hiện thị trường vàn hóa phẩm ỏ nưóc ta trong giai đoạn đổi mới hiện nay Tuy nhiên, còn nhiều vấn để đặt ra Chẳng hạn,

sự phát triển kinh tế thị trường và mục tiêu của nển ván

hóa ‘7Ì€n tiến, đậm đà bản sắc dán tộc** tác động qua lại

như thê nào? Từ đó dẫn đến vấn để vãn hóa có vận hành

1, 2, 3 Đàng Cộng sàn Việt Nam: S đ d , tr.73-74

theo cơ chê thị trường hay khôníĩ'' Những sản phẩm văn hóa nào được coi là các sản phâm hàng hóa và chịu sự chi phối của cơ chế thị trường? Các chính sách kinh tế, cơ chế quản lý cụ thể đối vói thị trường vàn hóa chưa th ậ t rõ ràng Điều này được thê hiện ở tính phức tạp đang diễn ra của thị trường văn hóa phẩm hiện nay cũng như sự lúng túng của chúng ta trong công tác quản lý thị trưòng vản hóa phẩm.

Nhừng loại hàng hóa văn hoa phâm nào đang tồn tại trên thị trường văn hóa phẩm nước ta hiện n ayì Theo công

ước vể bảo vệ da dạng của các nội dung văn hóa và các biểu đạt nghệ thuật do nhóm chuyên viên văn hóa UNESCO khởi thảo, các hàng hóa và dịch VTỊ văn hóa bao gồm các loại: xuất bản phẩm và in ấn vẳn chương, âm nhạc và các thể loại nghệ th u ậ t biểu diễn, nghệ th u ật tạo hình, thủ công nghiệp, thiết kẽ và kiến trúc, phương tiện nghe nhìn

và truyển thông mới, di sản vàn hóa các hoạt động ván hóa Mỗi loại có hàng ngàn mặt hàng cụ thể, như vậy con

số vể dịch vụ văn hóa và văn hóa phẩm sẻ rất lớn

Vậy nước ta có những thị trường văn hóa phẩm nào?

Có ý kiến ’ cho rằng, hiện nay chúng ta đã có: thị trưòng nghe nhìn, thị trường diễn xuấl, thị trường điện ảnh, thị trường sách, thị trưòng các vật phẩm văn hóa, thị trường

mỹ th u ật, thị trưòng vàn hóa giải Irí Thị trường văn hóa phẩm ở Việt Narn tuy hình thành muộn nhưng lại có tiểm nảng râ't lớn, nhất là trong lúc chúng ta đẩy m ạnh quan

hệ giao lưu kinh tế * vàn hóa VỚI khu vực và trên thê giới.

1 Xem: Lê Ngọc Tòng: Một sỏ nghiên cứu bước đầu về kinh tê

học văn hóa Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004, tr 95-97.

2 Một sõ đặc điểm cơ bản của thị trường văn hóa phẩm nước ta

Quá trìn h xuất hiện thị trường vản hóa phẩm ở Việt Nam gắn liển vói đưòng lối đổi mới đâ't nước và xây dựng nển vản hóa mới trong hai th ập kỷ qua Thị trường vãn hóa phẩm ở nưóc ta có nhửng đặc điểm cơ bản sau;

a) Là thị trường văn hóa phẩm mởi đưỢc hình thành

ở miển Nam, thòi Mỹ • ngụy đã có thị trưòng ván hóa phẩm Sau giải phóng, phương thức hoạt động vản hóa, vản nghệ ở miền Nam còn hàn sâu trong lô'i sống của mổi ngưòi Ldi dụng khi chuyển sang cơ chế thị trường, một số không ít người hoạt động kinh doanh ván hóa phẩm đả chớp ngay lấy cơ hội để phục hồi và bung ra nhửng cung cách làm ăn theo lối cũ Hiện tại, quản lý kinh doanh vàn hóa phẩm ỏ đây vẫn r ấ t phức tạp

Xét trên phạm vi cả nước, thì thị trưòng văn hóa phẩm của chúng ta mới được hình thành, trong một bối cảnh đất nước vừa trải qua nhiểu thay đổi lốn Từ chiến tranh, đất nưỏc chuyển sang hoà bình với những bước chuyển mình trong công cuộc đổi mới, tạo dựng một đòi sống tự do, dân chủ thực sự giữa n hững thòi cơ và thách thức mới trên con đưòng hội nhập

b) Sự xuất hiện của thị trường uăn hóa phẩm trong điếu kiện một nến kinh t ế chưa phát triển, vận động theo

cơ ch ế thị trường định hướng xá hội chủ nghĩa.

Vé m ật tích cực, có thể thây cơ chế thị trường đã làm

cho quá trình sản xuất, bảo quản, phân phối, tiêu dùng các sản phẩm vản hóa có sự thay đổi cơ bản so với thòi bao cấp

Thứ nhất, nhìn vào thị trường vãn hóa phẩm, ta có thể hình dung được phần nào định lượng về giá trị kinh tế Để

x uất bản và phái hành dược một cụốn sách, ngưòi ta có

th ể đầu tư hàng trảm triệu, đến hàng tỷ dồng Để sản xuất một bộ phim, kinh phí có ihê từ vài tỷ đến h àn g chục

tỷ, thậm chí hàng triệu đôla vốn dầu tư để sản xuất một loại báng đĩa cũng đã lên tói hàng chục đến h àn g trăm triệu Nhu cầu của khán giả được thể hiện ở việc họ có thể

bỏ ra hàng ba, bôn trảm triệu đến vài tỷ đồng (sô' tiền các chủ dầu tư thu dược) dể thưởng thức những vở kịch, những bộ phim trong vòng một tuần lễ Nhiều ca sĩ tự bỏ tiền để tổ chức những buổi biểu diễn tốn kém không dưới vài tỷ đồng Chưa kể đến những dịch vụ văn hóa, nghệ

th u ậ t đầu tư liên kết với nước ngoài, đầu tư xây dựng cơ

b ản các cơ sở vật chất, kỹ th u ậ t của văn hóa, đầu tư kinh doanh trong lĩnh vực vàn hóa - giáo dục, văn hóa - thể thao, văn hóa - du lịch, văn hóa - p h á t th a n h - truyền hình với những ý nghĩa kinh tê ■ xã hội hết sức to lốn So

V Ỏ I n h ữ n g n h u c ầ u v ậ t c h ấ t , n h u c ầ u v ể t i n h t h ẩ n c ủ a ngưòi dân do các dịch vụ vản hóa đáp ứng, đã khó có thể

so sánh với thòi kỳ bao cấp Thậm chí trong nhiều trưòng hỢp, chi liêu vê nhu cầu vân hóa còn tô"n kém hơn nhiểu so VỎI nhu cầu vật chất

Thứ hai, thị Irường văn hóa pbẩin cũng đà góp phần thúc đẩy quá trình giao lưu văn hóa trong nước và quốc tế trê n mọi phương diện Thị trướng với tư cách là bộ điểu chinh giữa cung và cầu của hàng hóa sản phẩm vãn hóa Quá trình sản xuất, bảo quản, trao đổi và sử dụng các sản phẩm vản hóa phụ thuộc rất lớn vào vai trò của thị trưòng

Tuy còn những phạm vi quan trọng khác của đời sông vản hóa - xã hội không phụ thuộc vào thị trường, nhưng

sự thám nhập đa dạng giữa hai lĩnh vực xã hội; ihị Irưòng

và vản hóa, đả tạo ra một mối quan hệ lién quan đến tầm vóc của văn hóa Một mặt, thị trưòng tạo nên một Irong

những hệ thống đ ánh giá sản phẩm văn hóa ở nhiều

phương diện khác Mặt khác, ván hóa cũng dóng vai trò quan trọng trong việc hình th à n h tập quán thương mại trong lĩnh vực kinh doanh các sản phẩm văn hóa (thiết lập các quan hệ thị Irưòng, tạo ra các quy tác, hình thức, quy chế của hệ thống thưdng nghiệp) Thị trường vãn hóa đâ tạo ra môi trường q u a n trọng, góp phần làm cho vản hóa dân tộc hội nhập một cách tự nhiên, khách quan, với vàn hóa kh u vực và thê giới

Thứ ba, trong những nâm qua, việc áp dụng cơ chế thị trường trong linh vực vân hóa đã tạo ra một mạng lưới kinh doanh vàn hóa, với những thủ pháp tạo ra lợi nhuận trong lĩnh vực này - giá trị kinh tế Điểu mà trong cả thòi gian r ấ t dài của nển kinh tẽ quan liêu bao cấp hầu như bị

bỏ quên, hoặc bị xem nhẹ trong đời sống văn hóa của một dân tộc

Về m ặt tiêu cực, chúng ta c6 thể nhận thấy cơ chế thị trường làm xuất hiện m ạng lưới sản xuất, kinh doanh và dịch vụ vàn hóa, văn nghệ, thì đi cùng vởi nó là đội ngũ doanh n hân củng m ang tính tự phát Xu hướng của sự tự phát này nhàm mục đích chạy đua theo lợi nhuận, thưòng kinh doanh m ặt h àng nào có lải nhiểu thì làm, bất chấp hậu quả xấu của nó Những th ủ pháp trong sản xuấl, kinh

doanh khòng phù hợp cho sự phái triển vàn hốa Những mật tiêu cực này biểu hiện râ't sôi độnpr trong các thị trường bảng (fìa sản khâu ca nhạc, xuất bản phẩm, mỹ thuật gáy tác dộng rất xấu đến đòi sông vản hóa tinh

t h ầ n c ủ a xã h ộ i d ế n c õ n g t á c q u ả n lý

c) S ự tác động toán cầu hóa ưề kinh tế ưà của thị trường văn hóa phẩm th ế giới đã tạo ra sức ép lớn đối với thị trường văn hóa phảm trong nước.

Việl Nam cũng như các nước khác, nếu tham vào những hiệp định của Tổ chức Thương mại The giỏi, đểu phải mỏ cửa thị trường nước mình cho các nước th à n h viên

cả vể thương mại hàng hóa, thương mại địch vụ và đầu tư Diều đó củng có nghĩa chúng ta phải tuân th ủ các nguyên

tẳc: không phán biệt đôì xử giữa hàng hóa, giữa doanh nghiệp nước mình VỚI hàng hóa và doanh nghiệp nước khác; thực hiện minh bạch trong cơ chẻ, chính sách; đặc biệt là thực hiện bảo hộ quyển sở hữu trí tuệ, Điểu này sẽ

lạo ra một sửc ép rất lớn đến thị trưòng sản xu ất kinh (loanh Irong nước, trong đó có thị trưòng vàn hóa phẩm I)ù muỏn hay không, cũng như nhiều quốc gia khác, thị trường vãn hóa phẩm Việt Xam đang phải đối m ặt với

những thách thức, như: bản quyển tác giả, chinh sẩch xuất nhập khâu ván hóa, nạn kinh doanh hàng lậu (nhất

là báng đĩa lậu), chất ỉượng hàng hóa uán hóa, doanh nghiệp và doanh nhãn ván hóa, sự tác động tiêu cực của các loại hàng hÓQ phản văn hóa

Một trong nhừng vấn để chịu sự tác động lớn, đó là bản quyển tác giả Trước đây, Việt Nam là một trong những quốc gia có tình trạng vi phạm bản quyển ở mức độ trầm

trọng Công ước Berne có hiệu lực vào ngày 24-10-2004 đã tác động sâu sắc h ầu hêi dối với các hoạt động vản hóa thông tin từ hoạt động lập pháp, quản lý, thực thi, hoạt động kinh doanh và dịch vụ Các hoạt động như xuât bản,

âm nhạc, điện ảnh và các hoạt động giải trí khác đếu chịu

sự chi phối mạnh mẽ từ công ước này Riêng ngành xuât bản, nảm 2005 chĩ đ ạ t khoảng 50% số đầu sách dịch c ủ a nước ngoài so với cùng kỳ các nảm trước Cùng vói Công ưóc Berne, Công ước Giơnevơ bảo hộ nhà xuất bản ghi âm chống việc sao chép bản ghi âm có hiệu lực vào ngày 6*7-2005, củng đã có tác động m ạnh vào hoạt động sản xuất của các hãng sản xuất bảng, đĩa ca nhạc, các tổ chức phát sóng, các

lổ chức cá nhân hoạt động với mục đích thương mại khi sử dụng chương trình ghi âm

Nảm 2005, Việt Nam đă có r ấ t nhiều động thái để hoà nhập được vào môi trưòng của thị trường thê giới Trước hết Luật sỏ h ữ u trí tuệ được Quốc hội thông qua vào ngày 19-11-2005 và có hiệu lực từ ngày 1-7-2006, là

sự kiện pháp lý quan trọng, là bước ngoặt mới trong hoạt động bảo hộ quyển tác giả T rung tâm Bảo vệ bản quyển

âm nhạc Việt Nam (VCPMC) (thuộc Hội đồng nhạc sĩ Việt Nam) đã ký hỢp đồng quyển ủy thác vói trên 700 nhạc sĩ, với 16 tổ chức của 14 quốc gia Việt Nam mỏ

đưỢc tra n g "*Website quyển tác giả Việt Nam** khai trương

vào th á n g 4-2005 Vấn để điện tử hóa các thông tin vể

quyển tác giả, ^Quỵền hành chính điện tử, quyền tác giả

uà quyển liên quan" đă được thiết lập tại Cục Bản quyển tác giả văn học - nghệ th u ật

Vài ba nàm trỏ lại đây, vấn để vản hóa đang nổi lên

như một trong những trụ cột chính của hợp tác quốc tẽ Bảo

vệ và phát huy đa dạng vản hóa là xu thẽ chính trong hỢp tác quốc té về văn hóa Các nước ASKM đang chiếm 40% dân số th ế giới, 50% tổng sản phẩm quốc dán của toàn th ế pới và 50% tỷ trọng thương mại toàn cẩu Ngành vàn hóa của hai cháu lục có tác động kinh tế quan trọng trong toàn

bộ nển kinh tẽ quốc dân của mỗi quốc gia Điểu đó có nghĩa,

sự vận động, phát triển văn hóa nói chung và thị trưòng vàn hóa phẩm nói riêng của mỗi dản tộc, không chỉ phù hợp

vớĩ lợi ích chung của các quốc gia mà còn phải phù hợp với

xu hướng bảo vệ và tôn trọng tính đa dạng văn hóa của các cộng đồng Sự phát triển thị trường văn hóa phẩm Việt Nam không thể đứng ngoài dòng chảy đó

Hội nghị Bộ trưởng vản hóa ASEM lần thứ hai tại Pari (Pháp) đả thống nhất được những định hướng quan trọng cho việc xây dựng các chính sách, biện pháp vể bảo

vộ và p h á t triển vản hóa trong bôi cảnh hội nhập quốc tẽ hiện nay, đó là:

- Thừa nhận bàn chất đặc biệt của sản phẩm vãn hóa

và dịch vụ văn hóa, vừa có tính ván hóa mang đậm châ't sáng tạo và nghệ thuật, vừa có tính thương mại, chúng không phải là sản phẩm thương mại thông thưòng, do vậy cần phải có thái độ ứng xử hoàn toàn khác đối với các hoạt động vản hóa, sản phẩm dịch vụ vãn hóa

- Các quốc gia có quyền xáy dựng và thực hiện các chính sách, biện pháp phù hợp nhằm bảo vệ nển văn hóa truyền thống và phát huy các hình thức biểu hiện vản hóa

và ngôn ngữ của mình

- Tảng cường tinh thần đoàn kết và hỢp tác với các nước đang phát triển nhàm giúp đờ các nưỏc này có thể

tạo th ễ cân bàng hơn trong thương mại sản phẩm và dịch

vụ ván hóa, thúc dẩy sự đa dạng trong biểu hiện vản hóa

- ư n g hộ các nỗ lực của UNESCO nhàm thông qua Công ước vê bảo vệ và phát huy tính đa dạng trong các biểu đ ạ t văn hóa

- Thòng qua Kế hoạch h ành động dài hạn gồm 15 lĩnh vực nhàm tả n g cường hơn nữa trao đổi văn hóa ỏ mọi cá'p

độ giữa hai châu lục Trong các kế hoạch đó, Hội nghị

n h â n mạnh đến tính câ'p thiết phải xây dựng cổng thông tin vản hóa Á ■ Àu do Quỹ Á - Àu (ASEF) chủ trì phát triển trên cơ sở các thông tin dữ liệu trực luyến hiện có ở hai châu iục nhằm tạo điều kiện cho việc thúc đẩy hơn nữa sự hiểu biết và trao đổi hỢp tác vản hóa trực tiếp giữa các hoạt động văn hóa • nghệ t h u ậ t của hai châu lục

Bỗi cảnh đó sè mở ra cho các thị trường vản hóa phẩm những cơ hội mới Các nước lớn cạnh tranh quyết liệt vì Ịợi ích kinh t ế và tìm cách áp đặt các rào cản trong thương mại vói các nước nghẻo và đang phát triển đặc biệt là áp

đ ặ t rào cản thương mại trong lĩnh vực ván hóa Chính vì vậy, chúng ta phải có những chính sách phù hỢp hơn để

p h á t triển thị trường vàn hóa phảm nước ta trong giai đoạn hiện nay

sự CHUYỂN ĐỔI CỦA NHỮNG GIÁ TRỊ

VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY• ■

PGS, TS Nguyẻn Thị Hương

Trong xu thê của thòi đại ngày nay, kinh tẽ thị trưòng

và công nghiệp hóa, hiện đại hóa là con dưòng chung, định hướng chủ đạo, nhất là cho nhữnp quốc gia, dân tộc đang phát triển Dù mồi nước có những cách thức, bước đi khác nhau, do điểm xuất phát và tình hình, điểu kiện cụ thể khác nhau, nhưng đều có một đặc điểm chung, đó là 8ự chuyển biến sang nền kinh té thị trưòng cùng vỏi tiến trinh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã kéo theo những thay đổi

vế nhiểu mặt đặc biệt, những thay đổi vể văn hóa, xã hội

Sự chuyển đổi của các giá trị vần hóa là hiện tượng hợp quy luật trong tấ t yêu chung đó Bởi xét từ góc độ biện chứng, vản hóa không phải là cái gì râ't tĩnh, rấ t riêng, mà vàn hóa vừa là sản phẩm, vừa là nôi lực của 8ự p h á t triển, nhận thức nó phải là quá trình động .Tất yếu, có 8ự chuyển đổi các giá trị vản hóa truyên thống Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, gắn liền với 8ự nghiệp đổi mới và tốc độ dẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đ ấ t nước

Xét vể bản chất, đây chính là quá trình hiện dại hóa vàn hóa trong giai đoạn phát triển mới Sự chuyển đổi các giá trị văn hóa vừa phản ánh quá trình vận động của môì

qu an hệ giữa truyền thống và hiện đại trong xáy dựng,

p h á t triển nển ván hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, vừa là quá trìn h sáng tạo những động lực mới thúc đẩy sự p h á t triển kinh tê - xã hội

1 Những giá trị cơ bản của văn hóa truyền thống dãn tộc trong quá trình chuyển đổí hiện nay

Văn hóa được hình th à n h trong quá trình lịch sủ và được tích luỹ qua nhiều t h ế hệ, Ván hóa bao giờ củng là sự

th ể hiện tầm cao và chiểu sâu về trình độ phát triển và sự trưòng tồn của một dân tộc Trong quan niệm của

UNESCO: ''Văn hóa là tổng th ể sống động các hoạt động sáng tạo (của cá nhản và cộng đồng) trong quá khứ và trong hiện tại Qua các th ế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống

và các thị hiếu - những yếu t ố xác định đặc tinh riêng của mỗi dân tộc''\ Vàn hóa t ấ t nhiên sẽ ghi đấu ấn của mình

lên ho ạt động s á n g tạo của con ngưòi và xác định những

m ặ t yếu riêng của các quá trìn h sản xuất trong một xã hội

n h ấ t định Nói cách khác, văn hóa biểu hiện sự tồn tại của

m ình thông qua những giá trị, những chuấn mực Như vậy, hệ giá trị và những c h u ẩ n mực chính là cốt lôi của vàn hóa, nó có vai trò hướng dẩn h à n h vi, cách ứng xử của

1 Bộ Vản hóa - Thông tin và Thể thao: Thập kỳ th ế giới p h á t

triền văn hóa, Hà Nội, 1992, tr.23.

ron ngưòi t r o n g mối quan hệ VỚI thiên nhiên, cộng đồng xã hội và bản ihán mỗi npười Irong hoạt động sinh tồn, p h át

tn ể n Đáy chính là rơ sỏ quan Irọng để chúng ta xác định các giá trị vãn hóa cơ bản của một (ỉân tộc trong quá trình vận động và phát Iriến

Giá trị vãn hóa chính là quan niệm vể những cái cao cả, cái có ý nghĩa đưỢc cộng đổng dúc kết lại, thừa nhận và tôn vinh, ao ước hưống tới Nó là hạt nhản tinh th ần liên kết

các thành viên của cộng đổng, có tính định hướng, thông

nhất mọi h ành động của các thành viên Khái niệm “giá trị văn hóa dân tộc” gắn vói khái niệm “bản sắc ván hóa dân tộc” Bản sác ván hóa dân tộ(' vể phương diện nào đó, củng íiược biểu hiện ỏ một hệ thống trị mà một dân tộc đã sáng tạo và chấp nhận Những p á trị vàn hóa truyền thôVig Việt Nam đưỢc hun đúc trong lịch sử, thường dóng vai trò

là nền tản g tinh thần, dịnh hướng và động lực cho hoạt dộng cộng dồng dân tộc trong quá khứ và hiện tại

Có nhiểu cách tiếp cận dể xác clịnh các giá trị vản hóa

truyền thông dán tộc Nếu tiếp cận từ góc độ lịch sử, các

giá trị vản hóa được nghiên cứu thường gắn với tiến trìn h vận dộng của lịch sử dán tộc trong từng giai đoạn cụ thể

Nếu tiếp cận từ góc độ cáu trúc của ván hóa, có th ể thấy

dược các giá trị vãn hóa vật thể (nhửng sáng tạo đáp ứng nhu cầu ản, mặc, ở di lại ) và các giá trị vản hóa phi vật

thể (tư tưởng, phong tục, các quan niệm ) Cũng có thể

tiếp cận nghiên cứu các giá trị ưăn hóa gắn với những hoạt động cơ bàn của con người trong các lĩnh vực chủ yếu,

như; chín h trị, kinh tế, gia dinh, giáo dục, ván nghệ, tôn giáo (đáy là một trong những hướng tiếp cận r ấ t quan

trọng để nghiên cứu quá trình chuyển đổi của các giá trị vàn hóa) Ngoài ra, còn có cách tiếp cận tìm trj vãn hóa truyền thống dân tộc từ việc xét bổn phận của con ngưòi Việt Nam trong trục quan hệ: Tổ quốc - gia đình - ihân phận và diện mạo Quan điểm này xem đây là bốn yếu tố tạo th à n h nhân cách Việt Nam và cũng là những yếu lố tạo th à n h văn hóa d ân tộc, khảng định ván hóa Việt Nam

là nển vần hóa n h â n cách luận

ở góc độ khái quát, có thể tìm hiểu các giá trị vãn hóa truyền thống dân tộc trong mối quan hệ với thiên nhiên, với cộng dồng xã hội và ý thức dán tộc Cách tiếp cận này cũng cho phép chúng ta sử dụng những kết quả nghiên cúu từ nhiều phương diện khác để so sánh, làm sáng tỏ thêm những giá trị cơ bản của văn hóa dân tộc Nói đến giá trị cd bản của ván hóa tức là nói đến những giá trị chủ đạo đóng vai trò chi phối đối vói toàn bộ hoạt động xã hội,

có vai trò định hướng chung của toàn xã hội Vản hóa dân tộc là th à n h quả của hàng ngàn năm lao động và sáng tạo, đấu tra n h kiên cưòng dựng nước và giữ nước của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, là kết quả của sự giao lưu, tiếp xúc, tiếp biến ván hóa

Những giá trị vàn hóa truyển thống của dán tộc đưỢc thể hiện ỏ quan niệm và thái độ úng xử của con người với thiên nhiên Sống trong điểu kiện tự nhiên khá đậc biệt,

người Việt đã tạo cho mình được một thế ứng xủ để tồn tại

được Thẽ ứng xử đó được biểu hiện ở chỗ;

- Châ'p nhận, thích ứng và tìm mọi cách hạn chẽ sự khác nghiệt, khai t h á c lợi t h ế của thiên nhiên để phục vụ cho đòi sống

- r ầ n rù sáng tạo trong lao dộng để cài tạo thiên nhiên Sống theo In ế t lý “tay làm hàm nhai”, dù ở điểu kiện hoàn cảnh nào họ củng lìm cách sản xuãt thích ứng, tạo ra của cải vật chất dể có thể lự nuôi sống mình.

- Ngưòi Việt có lối ửng xử hoà hợp VỚI tự nhiên, thể hiện trong ăn, mặc, ở và nhửng sinh hoạt khác, Thiên

n h iê n đôi VỚI ngưòi Việt k h ô n g chỉ là mối trư ờng để sông,

thiên nhiên còn là nơi che chở, cùng với họ chông lại kẻ thù xám lược

Nhửng giá trị văn hóa truvển thông dân tộc thể hiện trong quan niệm và ứng xử với thiên nhiên không tách ròi

mà gắn VỚI những giá trị vãn hóa trong mối quan hệ vái

cộng đồng và xâ hội Đây là lĩnh vực thể hiện nhiểu nét văn hóa đặc sắc của dân tộc Việt Nam Có thể thấy các giá trị ván hóa được thể hiện trong môi quan hệ chặt chẽ vể mặt cơ câu kinh tế - xã hội của người Việt truyền thống:

nhà - ỉàng - nườc Đáy củng là cơ sở của sự sáng tạo, bảo

quản, trao chuyển, tiếp biến các giá trị vãn hóa Có một điểu rấ t thú vỊ, khi nghiên cứu các giá trị cơ bản của vản hóa dân tộc, dù bắt đẩu từ cách tiếp cận nào, thì phần nhiểu các ý kiến thường xếp giá trị yêu nước lên hàng đầu trong bảng p á trị vần hóa dân tộc Điểu này chắc chắn không phải là một sự ngầu nhiên

GS Phan Ngọc đã nhận xét: "'Người Việt Nam là người

Tô quốc luận Tức là đốĩ v ă anh ta, khôr^cógi quan trọng

hơn là Tổ quốc độc lập và thống nhẩf^ Trong mối quan hệ

1 Phan Ngọc; Thử xét văn hóa * Văn học bẵng ngón ngữ học,

Nxb T hanh niên, 2000, tr.26.

với các quốc gia và dân tộc khác trên t h ế ^ỚI vãn hóa Việt Nam dã để lại những giá trị cơ bản đó là ý thức lự tôn dán tộc, lòng yêu nước và ý chí quyết tám bảo vệ chủ quyền đât nước Hiếm có một dân tộc nào trong lịch sử phải trải qua hơn 12 th ế kỷ để kháng chiến vệ quốc Trong suốt chiểu dài lịch sử đó, lòng yêu nước và tinh thần xả thân hy sinh vì nước luôn được các th ế hệ người Việt thể hiện và tôn vinh.

Sỗ phận của gia đình của cộng đồng làng xã bao giò cũng gán vói sự tồn vong của Tổ quồc, bởi “nưởc mất thì nhà ta n ”

Gia đình của ngưòi Việt gán với nển vàn minh lúa nước Chính văn hóa trong đó gia đình gắn liển với làng nước, đã tạo nên tinh thần yêu nước, yêu làng của người Việt, gắn quyền lợi của gia đình với quyền lợi của làng nước Nếu ở nhiểu nước phương Tây, vấn để gia đình thường ít liên quan đến vận mệnh Tổ quốc, thì trái lại, ở Việt Nam hạnh phúc gia đình gán với vận mệnh đâ't nước

Tổ quốc bị nô lệ, không thể có hạnh phúc gia đình, muõn cứu gia đình, trước hết phải cứu lấy Tổ quốc So sánh giừa gia đình của phương Tây với gia đình của người Việt cũng

có sự khác n hau cơ bản Ngưòi Việt luôn đề cao và tôn trọng tình nghĩa, sự chung thủy trong quan hệ vợ chồng, tình cảm gán bó trong tình mẹ con, cha con, tình anh em

và ý thức vể dòng họ» tông tộc, bà con xóm giềng Với ngưòi Việt, không chỉ cố bản thân mình và nhà mình, mà gắn gia đình vối làng: "sống trong làng”, “sống với làng^’,

“trong làng ngoài họ”, khi gặp hoạn nạn thì “bớ làng nước ơi*' là câu cửa miệng Ngưòi Việt ứng xử theo cách sống vì

mình và củng phải vi người, bởi "nước lụt thì lút cả làng” Vàn hóa truyền thống của ngưòi Việt trong quan hệ vói các cộng đồng trên th ế giới còn dược thể hiện ỏ sự ứng xử tôn trọng, hoà đồng, mềm dẻo; chỏVig đồng hóa đên cùng, nhưng củng biết tiếp thu tinh hoa của nhiều nển văn hóa qua các cuộc tiếp biến.

Tổng kết những giá trị cơ bản của văn hóa truyển thống dân tộc, Cố Thủ tướng Phạm Vản Đồng cho rằng:

“Đó là một dân tộc có lòng nồng nàn yêu nước, giàu sức sống và bản sắc dân tộc, nên mặc dầu địa bàn và dân cư không lớn, nhưng không bị đồng hóa qua hàng ngàn năm dưới ách đô hộ của nưóc ngoài; kiên cưòng, bất khu ất và giàu tài thao lược trong chiến đả'u chống giặc ngoại xâm; giàu thông minh và trí tuệ sáng tạo của một dân tộc văn hiến; coi trọng dạo đức làm người; cần cù nhẩn nại trong lao động, tương trỌ nhân ái trong dòi sống, khoan dung độ lượng trong quan hệ xã hội, linh hoạt trong phong cách ứng xử; biết quý trọng ý thức cộng dồng và tinh thần dân chủ bắt nguồn từ cách thức tổ chức làng nước; nhạy cảm vói những tinh hoa của nhiều đản tộc gần xa và biết biến

th à n h của mình”‘ GS Trần Vản Giàu khảng định: ‘T ừ thòi Ván Lang xa xảm, thòi Bắc thuộc đen tối, thòi độc lập lảu dài, cho đến thòi cách mạng và kháng chiến hiện đại, trải bao vật đổi sao dòi, hễ nói đến giá trị truyển thống

1 Phạm Vản Đổng: Hồ Chi Minh và con người Việt Nam trên con đường dán giàu nước mạnh, Nxb, Chinh trị quốc gia, Hà Nội,

1993 tr.31.

của dán tộc ta là nói: Yêu nước, cần cù Anh hùng, SánK tạo, Lạc quan, Thưong ngưòi vì nghĩa; trong đó, yêu nưór

là sợi chỉ đỏ xuyên qua toàn bộ của lịch sử dân tộc Việt Narĩì”' ỏ n g cho ràng: vêu nước dứng đầu các đức tính khác của dân tộc, đáy là “tru n g tám điểm, như đỉnh cao của các đỉnh cao, như tiêu điểm của các tiêu điểm, giá trị của các giá trị, phổ biến, mẫu mực làm nển cho mọi sinh hoạt tinh thần của nhán dân ta qua tấ t cả các thòi ký"

Kế thừa nhửng quan điểm trên, tại Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ nám khóa VIII, Đảng ta

đã có sự tổng kết về những giá trị tiêu biểu cho bản sắc vản hóa dán tộc, dó là:

'"lòng yêu nước nồng nàn, ý chi tự cường dãn tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đổng gắn kết cá nhãn - gia đinh - làng

xã - Tổ quốc; làng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa, tinh đạo lý, đức tinh cần cù sáng tạo trong lao động; sự tinh tẻ trong ứng xử, tính giản dị trong lối sô h ^ \ \

Đây là các giá trị vàn hóa truyền thống dân tộc tiêu biểu, hiện đang có sự chuyển đổi

2 Sự chuyển đổi của những giá trị văn hóa truyển thống dân tộc hỉộn nay

Theo quy luật, việc chuyển đổi các giá trị ván hóa chỉ xảy ra khi sự vận động xã hội thực sự có những chuyển

1 Trốn Ván Giàu: Giá trị tinh thần truyến thống cùa dán tộc Việt Nam, Nxb Khoa học xả hội Hà Nội 1980, tr.94.

2 Đảng Cộng sản Việt Nam; Vàn kiện Hội nghị ỉấn thừ nâm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII, Sđd, tr.56.

biến về chất trong các lĩnh vực đời sống xã hội và cá nhân,

từ kinh tế chính trị dến vãn hóa Một sự chuvển biến như vậy đối VỚI vản hóa iruyền thống Việt Nam được đặt ra từ khi nào?

Có nhiều mốc quan trọng dánh đấu nhửng bước chuyển đổi trong lịch sử vàn hóa dân tộc Ngay từ cuối thẽ

kỷ XIX, xã hội Viột Nam đã khởi đầu một sự chuyển đổi từ

xã hội khép kín của di sản và truyền thông đậm màu sắc Nho giáo, sang một xả hội mới chịu ảnh hưởng sâu sắc của vản minh văn hóa phương Táy Sự ảnh hưỏng này có

cả tích cực lần tiẻu cực, nhưng có rất nhiều cơ hội để chúng ta lựa chọn Trước dó những p á trị vản hóa truyền thông dân tộc dược hình thành trẽn cd sỏ của hằng số: nông nghiệp, nông dân và nông thôn Kết quả của văn minh nông nghiệp thẻ hiện ở những con ngưòi cần cù, chịu thương chịu khó, doàn kết, sẳn sàng hy sinh trong chiến tranh, nhưng cũng có tính cào bàng, đặc biệt là “tính mùa

vụ” của người tiểu nông Tuy vậy, xét trong nửa đầu th ế

kỷ, ảnh hưởng sâu sắc của vãn hóa phương Tây (chủ yếu

là vàn hóa Pháp) dâ tạo nên ám hưởng sự chuyển đổi mới của vãn hóa Việt Nam đầu th ế kỷ

Cách mạng Tháng Tám nàm 1945 th àn h công, mở ra một thòi kỳ mói cho lịch sử và vãn hóa dán tộc Từ xã hội thuộc địa nửa phong kiến, đã có sự thay đổi trong cấu trúc

xà hội: Nhà nước công nòng do người dân làm chủ, có Đảng lãnh đạo, độc lập tự do theo dịnh hướng xã hội chủ nghĩa Tuy vậy, về cơ bản trong xả hội ta 95% vẫn là nông dán, văn hóa nông nghiệp truyền thống Trong 30 năm tiếp theo (1945-1975), đất nước vẫn dang có chiến tranh,

cơ cấu xã hội của ta tuy dầ có sự thay đổi: xã hội có n h ànước công nông do Đảng lãnh đạo - nhưng về cơ bản vẫn là

xả hội quán sự, thòi chiến Cấu trúc kinh lê ■ xả hội c h ủyếu vẫn là kinh t ế nông nghiệp bao cấp vỏi một nhà nướcquán sự, k h án g chiến vì sự nghiệp thống n h ất đất nưcớc

Cả xả hội như một chiến trường lớn, mà “trong đó mỗi cánhân bộc lộ n h â n cách của mình theo tiêu chuẩn ciỉa é •

người chiến sĩ" Vận động của ván hóa dân tộc vần gắn với tiếp biến chính trị và giá trị chính trị đóng vai trò chủ d ạ o trong mọi sinh hoạt tinh th ần của xả hội Mục đích cnảa vản hóa, các giá trị văn hóa, vàn học nghệ thuật, đểu clhủ yếu phục vại cho giá trị độc lập dân tộc Con người hy s in h

vì sự nghiệp cao cả của dân tộc là nét đẹp trong lý tưỏuìg trong bảng giá trị xâ hội lúc này Có thể nói, trước ỉchi chuyển sang nển kinh tê thị trường, đời sống vản hóa d á n tộc chủ yếu vẫn mang tính châ't tưdng đối ổn định và thuần nhâ't

Trong giai đoạn p h á t triển mới của đ ất nước, vấn <đề hiện đại hóa văn hóa phải đ ặ t ra những yêu cầu mới có) ý nghĩa thồi đại Nếu xét sự chuyển đổi các giá trị ván hióa truyền thống dân tộc gấn với yêu cầu p h á t triển hiện n ay, thì 80 V Ớ I nhiều nước và khu vực trên t h ế giối, vấn đề đ ặ t

ra trong quá trinh hiện đại hóa văn hóa của chúng ứa, không chỉ ở mục tiêu p h á t triển nói chung, mà là p h á t triển có đính hướng xã hội chủ nghĩa trên cơ sở giữ giìn,

ph át huy truyền thông và bản sắc văn hóa dán tộc Đây là

dặc điểm có tính chủ dạo nó phản ánh mối quan hệ bitện

chứng giữa truyển thống và hiện đại, đòi hỏi phải có iSự

hài hoà của chỉnh thể “tiên tiẽn - đậm đà bản sắc" tromg

quá trình xáv dựng nến vàn hóíi m<^i Một sự chuyển đổi như vậy chỉ có thê gắn VỚI sự nghiệp đổi mói đâ't nưóc, tức

là bắt đầu từ nám 1986

Dường lối ciổi mới kinh tẻ gán vỏi chủ trưdng xảydựng nền kinh tê thị trường định hướng xả hội chủnghĩa, là một sự chuyển hướng có tính cách m ạn g củaf)ảng, từ xây dựng chủ nghĩa xã hội theo mô hình cùsang xáy dựng chủ nghía xả hội theo mô hình mới Nhiềuvấn để kinh lê, chính trị xã hội và văn hóa được xem xétlại Đồng thời với nhiệm vụ “trọng t â m ” xảy dựng nềnkinh tê thị trường định hướng xả hội chủ nghĩa, xây dựngnhà nước pháp quyển và phát triển nển dán chủ xă hộichủ nghĩa là nhiệm vụ xây dựng nển vản hóa tiên tiến,đậm đà bản sác dân tộc Đường lôi xây dựng nển văn hóaViệt Nam tiên tiên, đậm dà bản sắc dân tộc ■ ’ • ĩ dược * nêu ra trong Nghị quyết T rung ương 5 khóa VIII: làm chovàn hóa thâ'm sâu vào toàn bộ đòi sống và hoạt động xã hội, vào từng ngưòi, từng dinh, từng tập th ể và cộng đồng, từng địa bàn dán cư, vào mọi lĩnh vực sinh hoạt và quan hệ con ngưòi, tạo ra trên đâ'l nước ta đòi sống tinh

th ần cao đẹp trình độ dân trí cao, khoa học p h á t triển, phục vụ đắc lực sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa

vì mục tiêu dán piàu nước mạnh, xã hội công bằng, vản minh, tiến bước vững chắc lên chủ nghĩa xã hội”*

Quá trình dổi mới đã làm thay đổi cơ bản vể kinh tế, vAn hóa, xã hội Kmh tế chủ yếu là công nghiệp và dịch vụ,

1 Đảng Cộniịí sản Việt Nam; Vân kiện Hội nghị lần th ứ nám

Ban Chấp hành Trung ương khóa VUI, Sđd, tr.54-55.

không gian văn hóa diễn ra chiếm phần lớn ở dô thị chủ thê của sáng tạo kinh tế, vãn hóa không chí là nông dân,

mà còn là lực lượng dông dảo hơn: đội ngũ công n h â n , trí thức, dặc biệt là tầng lóp doanh nhân Lực lượng này đang đóng vai trò chủ đạo trong phát triển kinh tẽ cùa thòi kỷ chuyển đổi vãn hóa từ truyền thông đến hiện đại Ván hóa doanh nghiệp xuất hiện là sự phản ánh, là kết quả của thay đổi cấu trúc kinh tẽ - xã hội chúng ta trong thời gian qua Triết lý kinh doanh, vãn hóa doanh nhân,

b ả o đ ả m t h ư đ n g h i ệ u t h ô n g q u a c h ấ t l ư ợ n g h à n g h ó a , t ô n trọng khách hàng là những yếu tố mới trong đòi sông văn hóa vật châ't và tinh th ần của xã hội ta hiện nay

Xác định mốc chuyển đổi các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc từ năm 1986, không có nghĩa là phủ định các yếu tô hiện đại trong cơ cấu của vãn hóa dương đại,

n h ư đã nêu ỏ trên Sự chuyển đổi của các giá trị vàn hóa

truyền thông vừa gắn vối quá trình biến đổi về kinh tề - xã

hội của đâ"t nước, vừa tu ân theo quy luật nội tại k ế thừa,

p h á t triển, cùng với sự ảnh hưởng giao lưu văn hóa trong bôi cảnh đổi mới và xu hưống hội nhập quốc tế

Kê thừa, đổi mới, p h át triển là quy lu ật t ấ t yếu của văn hóa Các giá trị mói dù có bị chi phối, bị quyết định tới mức nào bởi n h ừ n g tác động của thực tại khách quan, thì

nó cũng không bao giđ là cái được xây dựng hoàn toàn trên

cơ sở đoạn tuyệt vỏi những chuẩn mực truyền thống Bất

kỳ đòi sông văn hóa hiện tại nào, bao giò củng là một cơ cấu vãn hóa cộng sinh, cộng tồn, gồm những yếu tố hiện đại trong môi trường truyền thống Quá trình vận động, chuyển đổi của các giá trị văn hóa chính là sự đấu tra n h

giữa cái rũ và cái mới, cái truyền ihõng và cái hiện đại,

th fo hướng hiện đại hóa Sự kê thừa và lọc bỏ các giá trị thể hiện tính liên tục và tính dứi đoạn trong quá trình phát t n ể n vãn hóa

Nhìn chung, sự biến dổi của các giá trị vàn hóa dân tộc hiện tại đang có sự dan xen phức tạp Có xu hướng biến đổi tích cực, hoặc trì trệ, chậm biến đổi, nhưng cùng

có xu hướng biên đổi tiêu cực, ngược chiểu đối lập với giá trị truyền thống, xu hưống dồng n h ấ t hóa các hệ thống chuẩn mực, giá trị vãn hóa

Thứ nhất, xu hướng chuyển dổi theo hưóng kế thừa,

đổi mới và phát triển

Những giá trị như tinh thần yêu nước, lòng nhân ái khoan dung, ý thức cộng dồng đã từng được phát huy cao độ trong chống ngoại xâm vì mục tiêu thống nhâ"t đ ất nưòc, nay vì xảy dựng và phát t n ể n làm cho dân giàu, nưóc mạnh, dân chủ, công bằng, vân minh Nội hàm mới của các giá trị văn hóa trên dược hình th à n h trên cơ sở của

ý thức về sự nghèo nàn, lạc hậu, COI đây củng ià nỗi nhục

khòng kém gì nỗi nhục mất nưóc Chính Chủ tịch Hồ Chí Minh

đ ã k h ẳ n g định: "'Nếu nước nhà đưỢc đ ộ c lậ p d â n k h ô n g đưỢc hưởng h ạn h p h ú c tự do, th i đ ộ c lậ p cù n g ch ẳ n g có nghĩa lý gi \ Lòng yêu nước, tinh thẩn tự tôn dân tộc được

thể hiện ở quyết tâm đổi mới kinh tẽ' - xã hội theo đường lôì

do Đảng khởi xưóng Những thành lựu đổi mới đất nước

trong hai mưởi nảm qua đả chứng tỏ được sức sống của dân tộc, của vãn hóa Việt Nam Ý thức dó đã thấm nhuần trong toàn dân đà trở thành sức mạnh tinh thần to lớn, th à n h động lực nội sinh của sự phát triển kinh tế - xâ hội

Sức mạnh đó không những làm cho đất nước thoát ra khổi

sự khủng hoảng trầm trọng, mà còn giữ vững ôn định vé chính trị phát triển trên con dường hội nhập với khu vực

và thê giới Thực tẽ đã chửng tỏ khả nàng hội nhập quốc tê của chúng ta ngày càng rộng md, trên tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, vản hóa xà hội

Truyền thống yêu nước, lòng nhân ái, ý thửc cộng đồng đã phản ánh một cách chán thực những đặc điểm vể chính trị, kinh tế, xã hội của dân tộc ta trong suốt chiểu dài lịch sử dựng nước và giữ nước Do điểu kiện xã hội dã thay đổi, mối quan hệ giữa cá nhán và cộng đồng đà có những sắc thái mới bản th â n nhùng giá trị này đả được

bổ sung thêm nhửng nội dung mới Sự cô' kết cộng đồng, tinh th ầ n tương thân tương ái, cưu mang đùm bọc n hau khi khó k hản hoạn nạn, thể hiện ở sự giúp đõ những trường hợp mâ*t mát do thiên tai gây ra, những hoàn cảnh của ngưòi bị nhiễm chất độc màu da cam Không những thế, còn có sự chuyển đổi vể chất trong các giá trị Ví dụ giá trị ý thức về cộng đồng ngày nay đòi hỏi đi kèm vói nó

là những giá trị cá nhân, là yêu cầu vể giải phóng cá nhân Cớ ý kiến chờ rằng: chuẩn mực giá trị được xà hội thừa n hận rộng rãi phổ biến n h ấ t trong giai đoạn hiện nay

là sự bao dung của cộng đồng dối với cá n h â n và ý thúc trách nhiệm của cá nhân đối với cộng đồng Chính điểu này đã tạo nên một khía cạnh mới trong các giá trị vàn

hóa hiện nay của chúng ta Đó là tinh thần khoan dung trong văn hóa và văn hóa dán chủ * đây là những giá trị

mới trong văn hóa ứng xử ở trình độ cao hơn vể mối quan

hệ giữa cá n hân và xâ hội hiện nay

Trong truyền thống cộng (iồng Ho lịch sử để lại, quan

hệ và lợi ích cộng dồng dã mang tính chi phối và bao trùm lên tâ't cả Con người rá nhân chỉ được tôn trọng và bảo vệ khi tự ghép mình Irong rộng dồng, phải tu â n thủ nghiêm ngặt luật tục với nhiều (iảng cấp chồng xếp lên nhau, ở xã hội truyền thống, con người cá n h â n chưa bao giò đưỢc coi là một thực thể độc lập với quyền tồn tại và

p h á t triển n h â n cách, tài nảng của mình Với những điểu kiện kinh t ế - xã hội trong quá trình đổi mới, lần đầu tiên trong lịch sử dân tộc, mỗi cá nhân đều có quyển lợi và nghĩa vụ p h á t huy tính nâng động, tích cực chủ động, ý thức sáng tạo và vai trò xã hội của mình để làm giàu cho bản th ân mình, gia đình mình, dồng thòi làm giàu cho xã

hội Yêu nước bây giò không chỉ thể hiện ỏ tinh thần sẳn

sàng chiến đấu để bảo vệ Tổ quốc, mà bộc lộ ỏ tinh ihần, kết quả lao động sáng tạo của mỗi con ngưòi trên cương

vị xã hội của họ

Những truyền thống lao dộng cần cù, thông minh sáng tạo, tinh th ầ n hiếu học, tính cách dễ thích nghi hội nhập đểu là những chỗ mạnh của con ngưòi Việt Nam trong xây dựng đât nước và giao lưu quốc tế hiện nay Rõ ràng trong văn hóa của con ngưòi Việt Nam hôm nay đang được bổ

sung những nét đẹp mới, phù hợp VỚI yêu cầu phát triển,

bắt đầu có 8ự hài hoà giữa cái cá nhân và cái xả hội

Cần lưu ý rằng, xu hướng chuyên đổi các giá trị vàn hóa truyền thống theo hướng tích cực, xét trong từng giá trị cụ thể và xét theo phạm vi vùng nông thôn, hay thành thị là không giống nhau, nhưng dây là xu hướng cơ bản,