Hoàng Hồng Hiệp Biên tập - Trị sự Ngô Thị Thu Hương Trần Thị Thu Hiền Lê Thị Vân Tòa soạn - Trị sự Đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, phường Hòa Quý, quận Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng Điện tho
Trang 1KHOA HỌC XÃ HỘI MIỄN TRUNG VIEN KHOA HOC XA HOI VUNG TRUNG BO, VIEN HAN LAM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
Tap chi ra 2 thang 1 ky S6 02 nam 2017 NAM THU MUOI
ISSN 1859 — 2635
TONG BIEN TAP KINH TẾ - CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI
TS Bùi Đức Hùng
HỘI ĐỒNG BIÊN TẬP
TS Bùi Đức Hùng (Chủ tịch)
GS5.TS Nguyễn Quang Thuan
GS.TS Pham Van Duc
GS TS Đỗ Hoài Nam
GS.TS Nguyễn Chí Bền GS.TS Nguyễn Xuân Kính
GS.TS Trần Thọ Đạt
GS.TS Nguyễn Xuân Thắng
G5 TS Vũ Băng Tâm
GS TS Tran Dang Xuyén
GS.TS Eric Iksoon Im
TS Hoàng Hồng Hiệp
Biên tập - Trị sự Ngô Thị Thu Hương
Trần Thị Thu Hiền
Lê Thị Vân
Tòa soạn - Trị sự Đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa,
phường Hòa Quý, quận Ngũ Hành Sơn,
thành phố Đà Nẵng
Điện thoại: (0236) 3962520
(0236) 3962510 Website: http://khxhmientrung.com
Email: tckhxhmientrung@gmail.com
mientrungtc@yahoo.com.vn
m Ngô Trần Xuất - Xu hướng của đầu tư trực tiếp nước ngoài và giải pháp để thu hút vào vùng kinh
tế trọng điểm miễn Trung
= Nguyễn Thị Thanh Ngân, Trương Thị Lan Hương,
Lê Thị Nhuấn - Đánh giá thực trạng và định hướng khai thác tài nguyên du lịch vùng Duyên hải NamTrung Bộ
= Phạm Đi, Nguyễn Văn Cừ - Bàn về mối quan hệ
giữa Nhà nước và thị trường trong thê chê kinh
tê thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
„ Lê Văn Phục, Văn Nam Thắng - Một số giải pháp nhăm phát huy dân chủ, xây dựng đại đoàn kêt dân tộc trong quản lý nhà nước về tôn giáo ở tinh Quang Binh hiện nay
VAN HOA - LICH SU’
DIA LY - MOL TRUONG
» Tran Hạnh Minh Phương - Buôn làng người Gia Rai ngày nay (Nghiên cứu trường hợp làng Greo
Pết, xã Dun, huyện Chư Sê, tỉnh Gia Lai)
=m Nguyễn Thị Thanh Xuyên - Phân tích tính hiệu
quả của nghỉ lễ lên đồng trong đời sống của các
ông/bà đồng tại thành phố Nha Trang
m Nguyễn Thị Hồng Hiền, Lê Thu Huyền - Cơ sở
thờ tự và những giá trị văn hóa trong tín ngưỡng liên quan đến nghề nghiệp của người Việt (Nghiên
cứu trường hợp tại thành phố Hội An, tỉnh Quảng
Nam)
= Ngô Thị Thu Hương - Tình hình nghiên cứu về
từ ngữ nghề nghiệp hiện nay
TOM TAT TIENG ANH
Giấy phép xuất ban số 104/GP - BTTTT cấp ngày 22 tháng 4 năm 2013
Chế bản điện tử tại Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ; In 300 cuốn khô 19 x 27cm; Số 02 năm 2017; tai Chi nhánh Công ty TNHH MTV Xổ số Kiến thiết và Dịch vụ In Đà Nẵng - Xí nghiệp mm Tổng hợp,
Đường số 2 khu công nghiệp Hòa Cầm, P Hòa Thọ Tây, Q Câm Lệ, TP Đà Nẵng: Nộp lưu chiéu tháng 4/2017
12
25
32
41
56
65
72 78
Trang 2
SOCIAL SCIENCES OF THE CENTRAL REGION INSTITUTE OF SOCIAL SCIENCES OF THE CENTRAL REGION, VIETNAM ACADEMY OF SOCIAL SCIENCES
ISSN 1859 — 2635
EDITOR-IN-CHIEF SOCIO - ECONOMIC — POLITIC ISSUES
Dr Bui Duc Hung * Ngo Tran Xuat - Trends In forelgn direct
9 investment and solutions to attracting investment to Central Viet Nam key economic
Dr.BuiDuc Hung Nguyen Thi Thanh Ngan, Truong Thi Lan
Prof.Dr Nguyen QuangThuan Huong, Le Thi Nhuan - Assessment of real
ProfDr Pham Van Duc Situations and orientation of exploiting tourism ProfDr Do HoaiNam sources in South Central Coast 12
“ m Pham Di, Nguyen Van Cu - On the relationship
_ Nguyen Chỉ Pel between the State of Viet Nam and market in the
Prof.Dr Nguyen Xuan Kinh — ocialist- oriented market economy 25 ProlDY Tran Tho Dat m Le Van Phuc, Van Nam Thang - Solutions to
Prof.Dr Nguyen Xuan Thang promoting democracy, building national great
Prof.Dr VuBangTam _ solidarity in state management of religions in
Prof.Dr Tran Dang Xuyen Quang Binh province 32
Prof.Dr Eric ksoon Im
Dr Hoang Hong Hiep CULTURE — HISTORY
GEOGRAPHY - ENVIRONMENT
a Tran Hanh Minh Phuong - Gia Rai ethnic Editorial- Organization minority villages nowadays (A case study of
NgoThiThuHuong reo Pet village, Dun commune, Chu Se district,
Tran ThiThu Hien G14 Lai province) 41
LeThiVan = Nguyen Thi Thanh Xuyen - Analyses of
effectiveness of spirit mediumship rituals in 56 Editorial Off mediums’ lives in Nha Trang
- a" hi “4 m Nguyen Thi Hong Hien, Le Thu Huyen Nam Ky Khoi Nghia st, - Religious places of worship relating to
Hoa Quy ward, Ngu Hanh Sondist, Vietnamese people’s occupations and cultural
DaNangcity values (A case study of Hoi An city, Quang Nam 65 Tel: + (84-0236).3962520 Province)
+ (84-0236).3962510 = Ngo Thi Thu Huong - Some studies on 72
Website: http://khxhmientrung.com professional jargon today
Email: mientrungtc@yahoo.com.vn
Trang 356 NGUYEN THI THANH XUYEN
PHAN TÍCH TÍNH HIEU QUA CUA NGHI LE LEN BONG
TRONG DOI SONG CUA CAC ONG/BA DONG
TAI THANH PHO NHA TRANG
Dat van dé
ự chủ động của các cá nhân trong việc
Sốn kiếm quyền lực bằng cách sở hữu
một số loại vốn biểu trưng thuộc một
trường nào đó trong không gian xã hội là
vấn đề đã được bàn luận trong khái niệm về
trường (field) và tập tính (habitus) của Pierre
Bourdieu Khi đặt vấn đề này trong các tôn
giáo theo trật tự và hệ thống với các định chế
sẽ thấy rất rõ sự khác biệt giữa những người
trực tiếp quản lý cơ sở tôn giáo và các tín đồ
về mặt quyền lực Tuy nhiên, đối với các tôn
giáo thiếu hẳn một hệ thống các định chế
chặt chẽ, chẳng hạn trong tôn giáo phiếm
thần và các hình thức tín ngưỡng của các cư
dân Á Đông thì vấn đề về “trường tôn giáo”
có thể được ứng dụng để làm sáng tỏ cơ chế
vận hành của chúng hay không? Dù vậy có
thể mở rộng khái niệm “trường - field” trong
nghiên cứu tôn giáo thuộc bối cảnh đương
đại, nhất là trong đời sống của các tín đồ,
đặc biệt là các ông/bà đồng, những người đã
góp phần tạo nên diện mạo của tôn giáo thờ
nữ thần, thánh mẫu
Có thể đặt sang một bên cảm quan tiêu
cực về sự cạnh tranh quyền lực được đề
cập trong khái niệm “trường” (fñield) này, để
hướng đến cách thức mà một người trong
hoàn cảnh bệnh tật, khó khăn đã vượt qua
những thách thức và trở thành một thầy
đồng uy tín Câu hỏi đặt ra là làm cách nào
* Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ
NGUYEN THỊ THANH XUYÊN ”
để những người này có thể vượt qua sự “hỗn
độn" trong đời sống cá nhân trước khi trở thành một thầy đồng? Họ đã làm gì để lập lại trật tự và cấu trúc đời sống của họ? Những
trải nghiệm tôn giáo và thực hành nghỉ lễ
của họ phải chăng được hiểu như một hành
vi có tính công cụ hay là sự sáng tạo về mặt chức năng? Hai câu hỏi trên liên quan đến
khái niệm “trường” và câu hỏi thứ ba liên
quan đến cách hiểu về nghỉ lễ
Trong nghiên cứu này, thuật ngữ “ông⁄
bà đồng” trong đạo thờ nữ thần, thánh mẫu
được dùng tương đương với thuật ngữ
“thanh đồng” Trong quá trình điền dã tại Nha Trang, các ông đồng/bà đồng cũng tự nhận
mình là thanh đồng Theo cách diễn giải của
các ông đồng/bà đồng tại đây thì “thanh đồng” nghĩa là “người lên đồng với thanh tâm
trong sáng và phối hợp nhịp nhàng trong vũ
điệu trình diễn nghệ thuật” Sự khác nhau về
các loại diễn ngôn và thuật ngữ để chỉ cho
đối tượng tham gia vào hoạt động shaman giáo như lên đồng cũng cần được nhìn nhận lại dưới tư cách của một thầy pháp shaman thuần túy hay có liên quan đến yếu tố nghệ
thuật trong trình diễn văn hóa Trong nghiên
cứu này, thuật ngữ “thanh đồng” chỉ chung cho những người tham gia vào hoạt động shaman giáo, cụ thể là đạo đồng cốt và thuật ngữ “ông/bà đồng” không hàm ý một sự khác biệt về bản chất với thuật ngữ “thanh đồng/
sự khác biệt nếu có chủ yếu về hàm ý diễn
ngôn học thuật và yếu tố lịch sử hình thành
các diễn ngôn này
Trang 4Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, Số 2 (46) - 2017 57 Những luận điểm trong bài viết này
không nhằm củng cố chức năng xã hội - tâm
lý của hiện tượng lên đồng mà đi vào phân
tích cách thức mà các ông/bà đồng thực hiện
trong từng giai đoạn của cuộc sống qua một
số nghiên cứu trường hợp tại thành phố Nha
Trang, tỉnh Khánh Hòa Điều này hàm ý việc
sáng tỏ tâm thế của ông/bà đồng dựa trên
chủ thể tính (agency - habitus) trong việc xây
dựng các nguồn vốn văn hóa và xã hội hay
cách xây dựng hình ảnh của các đồng thầy
để đạt được vai trò và vị trí nhất định trong
trường (field) hay nhóm các ông/bà đồng
(structure) Với tư cách là nhóm xã hội có tính
cấu trúc hay là một trường (field), hành vi của
người có “căn số” được đặt trên sự xem xét
chủ thể tính (agency) giúp họ vượt qua giai
đoạn khủng hoảng tâm lý và hòa nhập vào
xã hội Như vậy, sẽ góp phần lý giải về hành
vi của người có căn số - tín đồ trong hiện
tượng thờ cúng nữ thần, thánh mẫu bằng
cách thử mở rộng lý thuyết “trường” trong
tôn giáo ngoài định chế có tính cấu trúc
1 Những luận điểm lý thuyết cần thiết
cho nghiên cứu
Ba khái niệm trung tâm trong lý thuyết
thực hành của Pierre Bourdieu là trường
(field), vốn (capital) và tập tính (habitus) Lý
thuyết thực hành của Bourdieu được khái
quát trong công thức nổi tiếng: [(habitus) x
(capital)] + field = practice ([(tập tính) x (vốn)]
+ trường = thực hành) (Pierre Bourdieu, 1984,
tr.101) Với Bourdieu, lý thuyết trường như
một loại hình học xã hội Đó là một trong
những lý thuyết của khoa học xã hội lấy cảm
hứng từ lý thuyết trường trong khoa học vật
ly (Newton - luc hap dan va Einstein - thuyét
tương đối rộng) Bên cạnh hai phương diện
lý thuyết trường với Lewin - lý thuyết tâm
lý xã hội và DiMaggio và Powell - lý thuyết
trường của mối quan hệ liên tổ chức, lý
thuyết trường của Bourdieu là một dạng lý
thuyết phân tầng hoặc thống trị và thường
AT
gọi là lý thuyết trường “tranh đấu” (Martin,
2016)
Bourdieu lấy nguồn gốc xã hội làm cơ sở giải thích cho lý thuyết trường của ông Đầu
tiên là phân tích trường tri thức (intellectual
field) như một sự phổ quát có tính tự giải
tương đối của những mối quan hệ đặc thù,
đó là mối quan hệ giữa các nhân tố trong đời sống tinh thần thông qua việc chiếm giữ
các vị trí của các tác nhân và vị trí này quyết
định hình thức của tương tác (Bourdieu,
1985, tr.17) Bourdieu cũng đề xuất thuật
ngữ “trường tôn giáo” như một cấu trúc của
mối quan hệ khách thể Bên cạnh đó là các
trường khác nhau như trường thời trang, văn chương, triết học, chính trị (Bourdieu,
1985, tr.18) Trường xã hội của Bourdieu là sự
chia nhỏ của không gian xã hội và được thu
gọn đến các khía cạnh văn hóa, kinh tế, vốn
(Martin, 2016) Nói cách khác, trường có
thể được hiểu như một thế giới vi mô có tính
tự giải (tự quản) mà trong đó sự tương tác
giữa các tác nhân và thể chế theo một quy tắc nhất định Bourdieu nói đến một “trường tranh đấu” nhưng sự tranh đấu này không phải dựa trên chiến lược nhận thức mà dựa trên tập tính (habitus) giống như sự vô thức văn hóa Vì vậy, đây là một khía cạnh khác của lý thuyết trường của Bourdieu thường bị cho là có tính chất bi quan mang dáng dấp của thuyết số phận
Đóng góp quan trọng của Bourdieu là sự kết hợp dung hòa giữa khách thể (objective)
và chủ thể (subjective) được biểu hiện trong mối quan hệ giữa cấu trúc và chủ thể tính (đại diện cho thuyết cấu trúc - structuralism và thuyết kiến tạo - constructivism) Lý thuyết
trường của Bourdieu cũng là một dạng lý
thuyết kiến tạo, đặc biệt là kiến tạo cấu trúc Như thế, trong lý thuyết của Bourdieu, sự thực hành là kết quả của cấu trúc xã hội trên
một trường đặc thù (cấu trúc - vĩ mô), trong
đó các quy tắc được áp dụng và cũng có một
tập tính của trường (năng lực chủ thể - vi
Trang 558 NGUYỄN THỊ THANH XUYÊN
mô), đó chính là sự biểu hiện của hệ thống tư
duy, cảm xúc, nhận thức và hành vi; các nhân
tố hoạt động tương thích với vị trí của chúng
trong trường, phụ thuộc vào tính tương đối
của chúng và cấu trúc của vốn kinh tế, văn
hóa (xã hội) (Walther, 2014, tr.15)
Các thiên hướng cá nhân giúp người ta
đạt được những vị trí nhất định trong cấu
trúc xã hội thông qua sự tích lũy vốn văn
hóa, xã hội và kinh tế Điều này thật sự có ý
nghĩa khi xem xét các khả năng mà một ông/
bà đồng có được khi “làm việc cho Thánh”
Họ gia nhập vào cấu trúc nhóm các ông/bà
đồng và theo thời gian, những khả năng và
tiềm năng giúp họ đạt được vị trí đồng thầy
để dẫn dắt các “dé tu” Nghỉ lễ là cầu nối và
cũng là quy định bắt buộc để một người
có “căn số” chính thức trở thành thầy đồng
Trước và sau nghỉ lễ trình đồng chính thức,
người trở thành thầy đồng ở hai trường
(cấu trúc) khác nhau, mối quan hệ của họ và
những cá nhân khác trong mỗi trường này
thể hiện tiến trình tương tác, sự tiếp thu, khả
năng học hỏi, thay đổi nhận thức để thoát
khỏi sự khủng hoảng tinh thần Ở đây, nghi
lễ có tính chất sáng tạo như quan niệm của
Victor Turner và Mary Douglas Mặc dù vào
giai đoạn ngưỡng (lề), người mới gia nhập ở
trong một tình trạng vô danh, mập mờ với
một cuộc sống ẩn dật (Turner, 1977), nhưng
vẫn tồn tại một tình trạng bên dưới cấu trúc
với một tập hợp của mối quan hệ giữa người
chỉ dẫn và người mới gia nhập (Turner, 1967,
tr.99-100)
Trong giai đoạn “ngưỡng, người mới
gia nhập cũng từ bỏ tình trạng cấu trúc và
những thói quen và hành vi trước đó để tiếp
nhận kiến thức mới về vũ trụ quan, xã hội và
quyền lực, như thế ngưỡng trở thành một
“sân khấu” phản chiếu (Turner, 1967, tr.105)
Khái niệm “ngưỡng” của Turner có giá trị
quan trọng khi xem xét một người gia nhập
vào hệ thống nghỉ lễ với những sự thay đổi
về tình trạng cá nhân dưới sự tương tác của cấu trúc xã hội giản đơn Như vậy, giai đoạn
“ngưỡng” và những đặc điểm của nó cũng
là một “trường” phản chiếu (cấu trúc xã hội
giản đơn) với các tập tính và sự thu lượm
vốn văn hóa để chuẩn bị cho sự gia nhập
thực sự vào cấu trúc xã hội hoàn thiện sau
khi trải qua nghỉ lễ Turner (1974) định nghĩa
“trường” như một mối quan hệ đồng đẳng giữa những nhân tố đối kháng có khuynh hướng tiến đến ước vọng và giá trị giống
nhau Định nghĩa này cũng phản ánh sự
xuyên suốt trong quan niệm của Turner về chức năng của nghỉ lễ là giải quyết xung đột
xã hội Tuy nhiên, không phải trong tất cả xã hội nghi lễ đều có chức năng giải quyết xung đột Tóm lại, kết hợp giữa việc phân tích giai
đoạn “ngưỡng” trong nghỉ lễ (mở rộng trong
quá trình kéo dài của cuộc sống ẩn dật) vào
việc ứng dụng lý thuyết trường để nhìn rõ
hơn sự tác động của trường lên các nhân tố
(giữa cấu trúc và chủ thể) Bên cạnh đó, việc
mở rộng khái niệm trường trong phân tích các tôn giáo ngoài định chế giúp hiểu rõ hơn
tính cơ cấu của nhóm xã hội và năng lực của
chủ thể trong tương tác với khách thể
2 “Trường phản chiếu” trước và trong giai đoạn ngưỡng
Cấu trúc câu chuyện cuộc đời của các
ông/bà đồng ở Nha Trang bao gồm những tình tiết trước và sau khi thực hiện nghỉ lễ trình đồng Hai giai đoạn này gắn liền với sự thay đổi về thế giới quan, trạng thái tâm lý
và sự hội nhập của ông/bà đồng vào xã hội
“Trường phản chiếu” gắn liền với giai đoạn
chuẩn bị thực hiện nghỉ lễ trình đồng, lúc
này người ra trình đồng đã chuẩn bị một tâm
thế để bước vào một nhóm xã hội mới với
một tình trạng mới “Ngưỡng/” là khái niệm
mà Van Gennep và Victor Turner đã bàn luận khi phân tích nghỉ lễ chuyển tiếp Turner đã phát triển khái niệm này trên cơ sở phân tích
tiến trình cấu trúc và phản cấu trúc của nghi
Trang 6Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, Số 2 (46) - 2017 59
lễ Khái niệm này gắn liền với tính phi cấu
trúc hoặc cấu trúc giản đơn và tình trạng vô
danh, phục tùng và im lặng của người thực
hiện nghỉ lễ Tuy nhiên, nó lại chứa đựng một
quyền lực sáng tạo làm thay đổi trật tự cũ
(những nghi thức có tính chất đảo ngược địa
vị tượng trưng giữa người thống trị và người
bị trị) hay còn gọi là quyền lực của sự yếu thế
(Turner, 1977)
Khái niệm “ngưỡng” sẽ được mở rộng
không chỉ trong bối cảnh nghi lễ mà còn
trong quá trình người có “căn số” rơi vào
trạng thái khủng hoảng tâm lý và tìm đến
cuộc sống ẩn dật Sự thích nghỉ với hoàn
cảnh bệnh tật của những người yếu thế này
thường được xem như một phản ứng tiêu
cực mang tính cá nhân Sự khủng hoảng của
họ diễn ra trong một thời gian dài, thường
gọi là “hành căn; với tình trạng bệnh tật khó
chữa Điều này kéo theo sự hoang mang của
những người trong gia đình và chính bản
thân người bệnh Từ đó họ tìm kiếm chỗ dựa
trong thế giới tâm linh Sau khi có thêm niềm
tin và nghị lực, một số người chọn cách thức
rèn luyện bản thân như sống ẩn dật, xa lánh
người thân Họ thoát khỏi cấu trúc đời sống
thông thường, chọn cho mình một lối sống
khác mà đôi khi không nhận được sự cảm
thông của người thân và cộng đồng Họ trở
thành những người dễ bị tổn thương trước
những định kiến và kì thị của cộng đồng
Trạng thái bệnh tật nặng và tâm lý khác
thường nảy sinh vì một lý do nào đó trong
bối cảnh cuộc sống bình thường Sau khi họ
thoát ra khỏi cấu trúc xã hội cũ nhờ sự chỉ
dẫn “thiêng? bệnh tật có thể dần dần thuyén
giảm nhưng định kiến của những người
trong cộng đồng trước đó ngày càng tăng do
những biểu hiện khác thường của tình trạng
phi cấu trúc, biệt lập, ẩn dật Một số người
chấm dứt giai đoạn “hành căn” này với nghỉ
lễ trình đồng và thực hiện đúng theo những
chỉ dẫn của các đồng thầy, một số người
khác không ra trình đồng và thường kéo dài
tình trạng “hành căn” này rất lâu Trong cả
hai trường hợp trên đều có những biểu hiện hành vi giống nhau về “khả năng chữa bệnh” Với những người là tín đồ của tín ngưỡng
thờ nữ thần, thánh mẫu, họ luôn quan niệm
về sự tồn tại của thực thể linh thiêng và trần tục Riêng đối với người có “cản/ sự tổn tại
của thế giới thiêng rõ nét hơn hẳn Điều đó
thể hiện qua cách họ tự nhận mình là tôi tớ
của thần linh và trải qua quá trình dài rèn
luyện để nối kết thế giới thiêng với thế giới
phàm tục với nhau Với nhiều người không
được thụ hưởng trực tiếp về vốn kiến thức
tâm linh từ người thân trong gia đình, họ
đã tự xây dựng “nghị lực tâm linh” cho bản
thân qua học hỏi từ cộng đồng và phát triển
những khả năng đặc biệt Những biểu hiện
hành vi văn hóa trong bối cảnh này thường
có tính “lây nhiễm“ Đặc biệt là biểu hiện của
giấc mơ - một trạng thái phân tâm học dựa
trên sự vô thức để phát triển những khả năng
từ tiềm thức đã có sẵn
Sự chia tách trong tâm thức giữa thế giới thiêng và thế giới phàm tục diễn ra tạm thời
vào giai đoạn này kéo theo sự hỗn độn và đổ
vỡ của cấu trúc thông thường Do đó, họ ở giữa ranh giới cấu trúc và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ những tín niệm về thần linh Ở đây, cấu trúc vẫn tồn tại qua sự liên kết trực tiếp giữa con người và thế giới hư ảo Trạng thái của con người lúc này vừa chủ động và
vừa bị động Bị động, nhún nhường và phục
tùng là những đặc điểm nổi trội của đặc
điểm “ngưỡng Những cá nhân trong bối
cảnh này vừa chịu sự chi phối của cấu trúc thần linh - con người và vừa chủ động tự lập
xây dựng “vốn tâm linh - văn hóa” thông qua
những tín niệm đã được học hỏi Vì vậy, ở
đây “trường tôn giáo” là một trường phản
chiếu từ thế giới thực tại lên tâm tưởng với
sự sắp xếp của cấu trúc và liên kết với những tập tính thông qua sự tiếp xúc văn hóa
Trang 760 NGUYỄN THỊ THANH XUYÊN
/
Những cá nhân trong “trường phản chiếu”
này chịu sự tác động từ tín niệm tâm linh nảy
sinh những hành vi và thái độ mong muốn
chiếm lĩnh tri thức và tạo lập những loại vốn
cần thiết để trở thành những thầy đồng có vị
trí trong thế giới của họ Trong “trường phản
chiếu” này, quyền lực tâm linh như một loại
quyền lực mềm giúp họ cân bằng trạng thái
hỗn độn trước đó và đồng thời giúp các ông/
bà đồng thích nghỉ với cuộc sống, tạo ra sự
khác biệt với người khác trong cộng đồng và
đặc biệt là đưa họ trở lại gia nhập vào nhóm
xã hội mới trong “trường tương tác“ Trong
nghỉ lễ, luôn có sự đan xen giữa mối liên hệ
theo trục thần linh - con người và giữa con
người với nhau, những cấu trúc đơn giản này
là biểu hiện của sự phản ánh trật tự giữa các
vi tri trong phan công công việc Các “trường
phản chiếu” này cũng xen kẽ, hoạt động
luân phiên và ảnh hưởng trực tiếp lên hành
vi của người tham gia Trong nghỉ lễ trình
đồng, người thực hiện phải theo sát những
cử chỉ, động tác của người dẫn dắt và phải
phục tùng trong im lặng trước các tác động
về nghi thức đó với thái độ khiêm nhường
Tuy nhiên, sau khi nhận biết vị quan thầy và
vị thần bổn mạng, người trình đồng có thể
hoàn toàn thoát khỏi sự lệ thuộc vào người
thủ am, thoát ra khỏi cấu trúc được thiết lập
trước đó để chủ động gia nhập vào cấu trúc
mới với sự chỉ phối của “bóng Thánh” tượng
trưng Vì vậy, các “trường phản chiếu” trong
nghỉ lễ trình đồng cũng có tính xen kẽ, tương
tác với các trường khác Điều này đòi hỏi
người thực hiện nghỉ lễ phải thích nghỉ một
cách tích cực với những sự chuyển đổi giữa
các cấu trúc này Như vậy, tương tự như khi
con người trải qua ranh giới giữa những nền
văn hóa, tại ranh giới giữa các cấu trúc hay
các trường (field), họ chịu tác động trực tiếp
từ những ranh giới này trong việc điều chỉnh
hành vi như trong trạng thái “ngưỡng” với sự
khiêm nhường, phục tùng và học hỏi Đối với
các ông/bà đồng, điều này giúp họ tồn tại và tác động trở lại cấu trúc nhờ sự liên kết với thế giới thần linh qua nghỉ lễ và tâm thức
Hành vi của họ vừa bị động mà cũng vừa chủ động đầy tính thích nghỉ với sự thay đổi của
các cấu trúc khác nhau
3 “Trường tương tác” của giai đoạn hội
nhập
Mẫu số chung trong các câu chuyện cuộc đời của các ông/bà đồng là nghỉ lễ có
tác dụng như một liệu pháp tâm lý để giúp
họ hội nhập và trở thành các ông đồng/bà
đồng Tuy nhiên, sau khi thực hiện nghỉ lễ trình đồng, những người này đã chính thức
trở thành các ông/bà đồng - tôi tớ của tứ phủ và quá trình khỏi bệnh của họ không xảy ra ngay lập tức mà phải trải qua một thời
gian dài sau đó Theo quan niệm của họ, đây
là thời gian thực hiện theo đúng những chỉ
dẫn thiêng, nếu không theo đúng chỉ dẫn thì bệnh tật không hết và họ cũng không thể
hòa nhập với cộng đồng Đây là giai đoạn mà ông/bà đồng đã gia nhập lại cấu trúc trước
đó và nỗ lực liên kết với thế giới trần tục Một
thực tế là không phải ai trình đồng cũng hết bệnh và không phải ông/bà đồng nào cũng đều có khả năng chữa bệnh Vì vậy, để có vị
trí nhất định trong nhóm xã hội mới này, bên
cạnh thiên hướng về tâm linh, họ phải tích lũy vốn văn hóa - xã hội để trở thành một đồng thầy có uy tín
“Thánh cho không thấy, Thánh lấy không
hay” là câu châm ngôn mà các ông/bà đồng
thường sử dụng để tự khuyên bản thân phải
chăm chỉ, chuyên cần việc hầu Thánh, đặc biệt là phải sống với một cái tâm thiện tín
Việc hầu Thánh cũng đầy rủi ro, đòi hỏi nỗ lực
và sự phấn đấu không ngừng về khía cạnh tâm linh “Nghị lực tâm linh” bao gồm niềm tin, sự thực hành nghỉ lễ (ứng xử với thần
thánh) và sống với tâm thánh thiện (ứng xử
với con người).
Trang 8Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, Số 2 (46) - 2017 61
Theo Turner, thuộc tính “thụ động” của
giai đoạn ngưỡng có đặc điểm gần giống với
“sự yếu thế” (1977, tr.99) Trong nghỉ lễ nhậm
chức của thủ lĩnh, những người Ndembu
bình dân có đặc ân sử dụng uy quyền thông
qua nghỉ thức “mắng nhiếc” thủ lĩnh và người
thủ lĩnh được chọn tượng trưng cho uy quyền
chính trị tối cao lại được minh họa như một
nô lệ trong nghỉ lễ nhậm chức (Turner, 1977,
tr.102) Hàm ý “ngưỡng” và quyền lực của sự
yếu thế được thể hiện trong nghỉ lễ như một
khía cạnh nổi bật của sự đối kháng quyền lực
trong xã hội Ndembu Những người yếu thế
“bên lê” xã hội thường không có khả năng
tiếp cận các nguồn vốn (văn hóa, xã hội, kinh
tế) để gia nhập vào cấu trúc xã hội Biểu hiện
của tính yếu thế là sự thụ động, thấp kém,
bên dưới hoặc ngoài cấu trúc Những thuộc
tính của “ngưỡng/ hay “trường phản chiếu” đã
phân tích bên trên thể hiện rất rõ đặc điểm
yếu thế của những ông/bà đồng trong giai
đoạn bị “hành căn“ Sau khi trải qua giai đoạn
“ngưỡng? họ tái hòa nhập vào không gian xã
hội và gắn liền với nhóm xã hội của các ông/
bà đồng Họ sinh hoạt trong một trường mới
thể hiện tính tương tác và chủ động cao hơn
so với giai đoạn “ngưỡng”
Việc phân tích sự tác động của “trường
tương tác” lên thực hành văn hóa của ông/bà
đồng trong mối quan hệ được cấu trúc hóa
nhằm sáng tỏ các chiến lược tìm kiếm các
loại vốn trên cơ sở “nghị lực tâm linh” và chủ
thể tính Nghỉ lễ chỉ là một liệu pháp tâm lý
có ý nghĩa sáng tạo văn hóa để liên kết giữa
hành vi thực tiễn và tâm thức Vì vậy, không
phải người nào trình đồng cũng khỏi bệnh
nhanh chóng hay nghỉ lễ không phải lúc nào
cũng mang lại hiệu quả ngay lập tức Các
ông/bà đồng thoát khỏi tình trạng bệnh tật
và khủng hoảng tỉnh thần để hội nhập với xã
hội và có thể đạt được vị trí cao trong nhóm
là nhờ những chiến lược tạo vốn của họ
trong một “trường” cụ thể “Trường” này tồn
tại với những quy tắc, luật chơi quyết định
giá trị của loại vốn và vị trí của các cá nhân thì
phụ thuộc vào chất lượng và cấu trúc tương đối của vốn (Walther, 2014, tr.16) Như thế,
“trường tương tác” này bao gồm cả ý nghĩa chức năng và cơ cấu
Nghỉ lễ chỉ là tấm căn cước để xác nhận
một người tham gia vào nhóm xã hội mới mà
chưa thể giúp họ đạt được bất kỳ vị trí nào
trong nhóm xã hội này Tuy sự thụ động và
trạng thái bên dưới cấu trúc đã được thay đổi
nhưng họ vẫn phải trải qua thời gian dài rèn luyện và không loại trừ những rủi ro khiến
họ phải quay lại tình trạng ban đầu Thông qua phân tích động thái của ông/bà đồng trong việc tạo ra các chiến lược tích lũy vốn
(tâm linh, văn hóa, xã hội) dưới tác động của
“trường tương tác” và năng lực cá nhân để
minh chứng cho trạng thái chủ động của họ Qua đó nhằm đưa ra cách hiểu mới về “tính yếu thế" của các ông/bà đồng
Trong hành trình đi tìm ý nghĩa của cuộc
sống, dường như lời giải đáp không thể tìm ở
nơi đâu ngoài chốn tâm linh trong bản thân
của mỗi ông/bà đồng Họ có tâm thế hướng
về cõi thiêng, do vậy, quá trình gia nhập vào môi trường công việc đời thường gặp rất
nhiều khó khăn và trắc trở Bên cạnh đó là những định kiến về tính nết đồng bóng hay tình trạng mập mờ về giới tính đã phần nào gây nên rào cản và giới hạn của họ tại những
ranh giới của cấu trúc xã hội Tuy nhiên, với
các thầy đồng thì khó khăn và gian khổ lại là
những thử thách để rèn luyện Họ có công việc giống như những người bình thường,
từ buôn bán với quy mô nhỏ cho đến kinh
doanh quy mô lớn, làm dịch vụ, nông nghiệp,
nghề biển Đặc điểm khác biệt của họ với
người khác là thông qua cầu nối tâm linh tạo nên động lực để họ đạt được những thành
công trong cuộc sống.
Trang 962 NGUYỄN THỊ THANH XUYÊN
Trong trường hợp này, niềm tin tâm linh
cũng là một loại vốn, được tạo nên từ tri
thức và sự hiểu biết về đối tượng thờ cúng
và thực hành nghỉ lễ, quan trọng nhất là nó
được tạo ra và củng cố thông qua những trải
nghiệm tôn giáo về thực thể thiêng Những
trải nghiệm này thông thường diễn ra dưới
những ảo ảnh của tâm thức (giấc mơ) hoặc
khi những lời nguyện cầu được đáp ứng Họ
tin tưởng vào thần linh cũng đồng thời tin
tưởng vào khả năng của chính mình Nhờ
vậy tạo nên hiệu ứng lạc quan trong cuộc
sống và dẫn dắt hành vi của các ông/bà
đồng theo chiều hướng tích cực Chiến lược
để củng cố niềm tin tâm linh là việc chăm chỉ
thờ phụng, tích cực đi lễ và hầu đồng Thông
qua việc gắn kết thường xuyên và liên tục với
thế giới thần linh bằng nghi lễ và lòng thành
tâm giúp họ xây dựng “nguồn lực” mạnh mẽ
cho yếu tố tâm linh Giữa hành vi thờ cúng và
niềm tin tâm linh là mối quan hệ biện chứng
và tương hỗ nhau Nếu không đạt được sự
biện chứng đó thì không thể tạo dựng vốn
tâm linh bền vững Niềm tin tâm linh không
chỉ đơn thuần là một ý niệm trong tư tưởng
mà phải thể hiện bằng hành động cụ thể và
hành vi nghỉ lễ phải trực tiếp được soi chiếu
từ ý niệm thiêng Điều này khác hẳn với
những tín đồ thông thường, họ có thể đặt
niềm tin vào thần linh nhưng không thực
hành nghỉ lễ thường xuyên
Mức độ thực hành nghi lễ của một người
đã trở thành thầy đồng phản ánh rõ nét sự
gắn kết chặt chẽ của họ với “trường tâm
linh“ Trong một năm, họ phải trình diễn
nghi lễ hầu đồng vào những ngày vía của
các nữ thần, thánh mẫu hoặc dẫn dắt những
đồng tân thực hiện nghỉ lễ Với một ông/
bà đồng, ước vọng được trình diễn nghỉ lễ
hầu đồng tại các đền phủ nổi tiếng trong
cả nước là điều thôi thúc họ tham gia vào
những chuyến hành hương để thể hiện sự
ngưỡng vọng thần thánh và mang lại niềm
tự hào cho bản thân Với một số thủ đền tại
Nha Trang, họ không chỉ trình diễn nghỉ lễ
vào ngày vía của đền/điện của mình mà còn
trình diễn tại các điện thờ nổi tiếng như Am Chúa, Suối Đỗ vào tháng ba âm lịch hàng năm Điều này liên quan chặt chẽ đến việc huy động nguồn lực về vật chất cho việc
trình diễn của các thầy đồng, thủ am Mỗi
thầy đồng uy tín đều có rất nhiều đệ tử sẵn sàng đóng góp vật chất và công sức cho am, đền khi thực hiện các nghỉ lễ
Mạng lưới xã hội mà các ông/bà đồng tạo nên có thể được xem xét với kích thước thu gọn nhất của nó là vòng tròn “thu lộc và tán
lộc“ Lộc trong chu trình của nó luôn được tái tạo và phân tán, sự luân phiên như thế giúp
các thầy đồng đạt được hai chiều kích trong mối quan hệ với thần thánh và với con người Mối quan hệ giữa thủ am và các đệ tử rất chặt chẽ vì liên quan trực tiếp đến con đường “lộc”
vận hành xuyên suốt qua các nghỉ lễ và các công việc liên quan đến thờ cúng Họ chính
là những “Mạnh Thường Quân” sáng giá của
am, điện thờ mẫu Nhờ “soi day” tâm linh
này giúp người thủ am và các “Mạnh Thường
Quân” này liên kết với nhau Nhưng đằng sau chỗ dựa tâm linh, có một thực tế khác đó là mong muốn ghi dấu ấn của mỗi cá nhân -
đệ tử với am, điện thông qua cách thức vận
hành “ộc“ Tiền biếu hay đóng góp của các
đệ tử này được xem là một dạng “lộc” ở cấp
độ một, vì nó là nguồn lực quan trọng để tạo nên một nghỉ lễ “Lộc” phát tán trong quá
trình thực hành nghi lễ được xem là “lộc” cấp
độ hai, mà khi đó những người đi “xem chực”
nhận lộc như một cách để cầu may Thầy đồng N là người có uy tín và được các đệ tử rất kính nể, chiến lược tạo dựng vốn xã hội
để thu hút “lộc” của ông N cũng giống như rất nhiều thầy đồng uy tín khác, tất cả đều nhờ khả năng chữa bệnh, đưa ra lời khuyên phù hợp, cầu xin thần linh phù hộ bằng các
nghi thức phức tạp Tuy nhiên, ngoài tư cách
Trang 10Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, Số 2 (46) - 2017 63
là một thầy đồng, ông N còn có một công
việc khác và công việc này có mối quan hệ
chặt chẽ với một số đệ tử Ở đây có sự tồn
tại song song giữa mối quan hệ công việc và
mối quan hệ dựa trên yếu tố tâm linh Nhờ
sự liên kết tâm linh và quan trọng là dựa trên
năng lực, bản lĩnh của mình, các thầy đồng
duy trì được mối liên kết này
Trong thế giới của các ông/bà đồng, chỉ
có một số người với khả năng đặc biệt để trở
thành thầy đồng uy tín về năng lực, đạo đức
để dẫn dắt những người khác và có tiếng
nói quan trọng trong nhóm xã hội này Thầy
đồng N là một người rất có uy tín đối với đệ
tử, không chỉ trong việc “Thánh” mà trong
đời sống hằng ngày cũng được các đệ tử rất
kính nể Sự phân cách giữa thầy đồng N với
các đệ tử biểu hiện qua thái độ phục tùng và
khiêm cung của các đệ tử trong bữa ăn còn
biểu hiện của đặc tính cao quý, thiêng liêng
có chiều sâu tâm linh hội tụ ở một thầy đồng
giỏi Điều này là một minh chứng rất cụ thể
cho khai niém “agency — habitus” trong moi
quan hệ với “field” Déng thầy trong “trường
tương tác” hành động theo những quy tắc -
luật chơi để tích lũy vốn xã hội và vốn kinh
tế, chẳng hạn như xây dựng mạng lưới xã hội
và mạng lưới cung ứng giữa người cung cấp
và những người tiêu thụ hướng đến những
thành viên trong nhóm
Ngoài ra, các thầy đồng cũng ra sức tích
lũy vốn văn hóa như một nguồn lực quan
trọng để nâng cao uy tín và hội nhập với xã
hội tri thức đang phát triển trong môi trường
đô thị Họ có thể học hỏi từ những tri thức
văn hóa trong hoạt động thờ cúng cho đến
những hành vi ứng xử hàng ngày Vì vậy,
hoạt động hầu đồng chứa đựng sự tổng hợp
về tri thức văn hóa - tín ngưỡng giữa Đạo
giáo, Phật giáo và tín ngưỡng thờ nữ thần
của người Kinh Sức nặng của quá trình tích
hợp văn hóa chuyển tải trong hầu đồng tạo
nên thách thức lớn cho các đồng tân, những
người kế tục với tâm thế hoang mang bởi sự
“đứt gãy” về văn hóa truyền thống giữa các thế hệ Tuy nhiên, trong “trường tương tác”
của giai đoạn hội nhập, các ông/bà đồng
luôn có các chiến lược xây dựng vốn văn hóa
để khẳng định bản thân và hội nhập vào xã hội
“Trường tương tác” với những chiến lược tạo vốn và xây dựng mạng lưới xã hội trực
tiếp trả lời cho câu hỏi “vì sao người ra trình đồng thì khỏi bệnh?” “Bệnh” trong bối cảnh hầu đồng và “bệnh” của người có “căn” phải
được hiểu theo một nghĩa rộng không chỉ trên phương diện sinh học mà còn trên phương diện tâm lý - xã hội Vì vậy, chính
năng lực cá nhân đã giúp các ông/bà đồng thoát khỏi hoàn cảnh bệnh tật kéo dài và xây dựng các chiến lược tạo vốn Quá trình xây dựng chiến lược tạo vốn giúp họ trải qua các ranh giới cấu trúc và xâm nhập vào cấu trúc
xã hội hiện tại Sự tác động của “trường” đã
thúc đẩy các thực hành văn hóa trên cơ sở của chiến lược tạo vốn
Kết luận
Giai đoạn “ngưỡng” xuất hiện tại ranh giới của cấu trúc và chịu ảnh hưởng của “trường phản chiếu“ Giai đoạn hội nhập vào cấu trúc
xã hội bị ảnh hưởng trực tiếp bởi “trường tương tác” Giai đoạn ngưỡng gắn liền với quá trình thích ứng, giai đoạn sau gắn liền với các chiến lược tạo vốn Quá trình khỏi
“bệnh” của một người có “căn” là sự tái hòa nhập vào cấu trúc xã hội Mỗi trường khác
nhau liên kết với năng lực chủ thể để tạo ra
những chiến lược tiếp cận các loại vốn Do vậy, tính yếu thế phải đặt trong một “trường” nhất định với các tương tác giữa các tác nhân
Sự mở rộng phạm vi tiếp cận khái niệm
“trường” trong các tôn giáo chưa có định chế
rõ ràng đem lại cách hiểu mới về chiến lược
xây dựng cuộc sống của các ông/bà đồng