bài giảng Mô học Mô thần kinh

MÔ THẦN KINH MỤC TIÊU 1 Mô tả được cấu trúc vi thể và chức năng của tế bào thần kinh chính thức (Nơron) 2 Mô tả được cấu trúc vi thể và chức năng của tế bào thần kinh đệm 3 Vận dụng được bài học vào c.

MÔ THẦN KINH

MỤC TIÊU

1 Mô tả được cấu trúc vi thể và chức năng của tế bào thần kinh chính thức (Nơron)

2 Mô tả được cấu trúc vi thể và chức năng của tế bào thần kinh đệm

3 Vận dụng được bài học vào các môn học khác và thực tế công tác điều dưỡng

NỘI DUNG

Mô thần kinh là một trong 5 loại mô cơ bản tham gia cấu tạo nên mọi cơ quan

bộ phận của cơ thể người Cùng với yếu tố thể dịch, mô thần kinh đảm nhận chức năng thống nhất các cơ quan bộ phận trong cơ thể với nhau và giữa cơ thể với môi trường

Thành phần của mô thần kinh gồm: những tế bào thần kinh chính thức (các Nơron) và những tế bào thần kinh đệm

1 Nơron (tế bào thần kinh chính thức)

1.1 Đại cương.

Mỗi Nơron gồm: thân, sợi nhánh, sợi trục và các cúc tận cùng

Mỗi Nơron là một đơn vị hoàn chỉnh về mặt di truyền, hình thái, chức năng và dinh dưỡng

-Thân Nơron

Nhân tế bào Schwann

Cúc tận cùng

Nhân tế bào

Sợi nhánh

Vòng thắt Ranvier

Hình 1: Cấu tạo vi thể Nơron

- Thân Nơron là trung tâm dinh dưỡng, tiếp nhận và phân tích các tín hiệu.

- Sợi nhánh là những sợi dẫn truyền xung động về thân Nơron (hướng tâm)

- Sợi trục dẫn truyền xung động thần kinh từ thân Nơron tới các tế bào khác (ly tâm)

1.2 Phân loại nơron:

Căn cứ vào số cực có thể phân chia các Nơron thần kinh làm 3 loại:

1.2.1 Nơron một cực

Là loại Nơron mà thân Nơron chỉ cho ra 1 sợi trục

- Nơron một cực thật là những tế bào thần kinh nhai ở cầu não

- Nơron một cực giả: là những tế bào chữ T ở hạch gai

1.2.2 Nơron hai cực

Loại Nơron này có ở một số vùng: võng mạc thị giác, hạch soắn ốc tai, hạch Scarpa thuộc dây thần kinh thính giác

1.2.3 Nơron đa cực:

Đa số Nơron thần kinh thuộc loại Nơron đa cực: Nơron trong chất xám của tủy sống, tế bào Purkinje ở vỏ tiểu não, tế bào tháp ở vỏ đại não

Những Nơron đa cực trong chất xám của hệ thần kinh trung ương có tên gọi là

tế bào Golgi Trong đó tế bào Golgi I có sợi trục dài đi ra khỏi chất xám tới chất

Hình 2: Các loại Nơron

A. Nơron 1 cực B Nơron 1 cực giả C Nơron 2 cực D Nơron đa cực

1 Tế bào hình tháp 2 Tế bào Purkinje

B

D C

trắng, tế bào Golgi II có sợi trục ngắn không ra khỏi chất xám là những tế bào liên hợp

1.3 Cấu tạo

1.3.1 Thân Nơron

- Thân Nơron là trung tâm dinh dưỡng, tiếp nhận và phân tích kích thích

- Đa số thân Nơron nằm trong chất xám của hệ thần kinh, số ít nằm trong các hạch thần kinh ngoại vi

- Hình dáng thân Nơron hình cầu, hình thoi hay hình sao phụ thuộc vào số lượng và hướng của các nhánh

- Nhân: thường ở vị trí trung tâm của Nơron, có hình cầu lớn

- Lưới nội bào có hạt: trong bào tương thân Nơron rất phong phú những túi lưới nội bào có hạt xếp song song nhau Xen giữa chúng là các đám Ribosom tự

do khi nhuộm màu Toluidin chúng bắt màu base, phân bố đều trong bào tương Những khối ưa base này có tên là thể Nissl (thể đa bào)

- Ti thể: có kích thước tương đối nhỏ, xen kẽ với những thể Nissl

- Bộ Gollgi: khá phát triển,

- Xơ thần kinh và ống siêu vi: xơ thần kinh là khung chống đỡ bên trong của Nơron, ống siêu vi làm nhiệm vụ vi vận chuyển trong Nơron

Bộ Golgi

Nhân tế bào Lưới nội bào có hạt

Xơ thần kinh

Ti thể

Cực trục

Hình 3: Cấu tạo vi thể của thân Nơron

- Các chất vùi: gồm những giọt Lipid, hạt Glycogen, một số Nơron có sắc tố Melanin, một số sắc tố khác

1.3.2 Nhánh của Nơron

1.3.2.1 Sợi nhánh

- Sợi nhánh của Nơron có đặc điểm chia nhánh nhỏ dần như cành cây, nhận kích thích dẫn xung động về thân Nơron

- Ở cực sợi nhánh cũng có những khối ưa base (thể Nissl)

- Bờ sợi nhánh không đều, dọc đường đi có những chồi ngang giống như cúc

áo dài (chồi gai) lồi ra 2 bên

- Bào tương của sợi nhánh cũng có nhiều ống siêu vi, lưới nội bào không hạt,

ti thể; có ít tơ thần kinh, Ribosom, lưới nội bào có hạt

1.3.2.2 Sợi trục

- Mỗi Nơron chỉ có một sợi trục dẫn tuyền xung động thần kinh đi ra xa thân nơron Kích thước sợi trục tùy loại Nơron

- Thân sợi trục không có chồi ngang, đường kính khá đều, đầu tận cùng sợi trục chia nhánh nhỏ dần, mảnh đến tiếp xúc với các Nơron tiếp theo

- Bào tương của sợi trục không có lưới nội bào có hạt, Ribosom nhưng có nhiều xơ thần kinh, ống siêu vi, ti thể, lưới nội bào không hạt và túi Synapse

1.3.3 Phân loại sợi thần kinh.

1.3.3.1 Sợi trần

- Là sợi nhánh hoặc sợi trục không có vỏ bọc

- Loại này có trong chất xám của những trung tâm thần kinh Những đầu tận cùng của các sợi thần kinh có vỏ bọc khi tiếp xúc với các điểm tác động cũng là những sợi trần (mất vỏ bọc)

1.3.3.2 Sợi không có Myelin:

- Là những sợi thần kinh thực vật

- Trụ-trục của loại sợi này được bao bọc bởi một bao do những tế bào

Schwann tạo nên

- Màng trụ-trục cũng không dính vào màng bào tương tế bào Schwann Một tế bào Schwann có thể bao bọc một hay nhiều sợi trục

1.3.3.3 Sợi có Myelin

- Sợi có Myelin có trong chất trắng các trung tâm thần kinh và dây thần kinh ngoại biên

+ Bao Myelin của các sợi thần kinh trong chất trắng do các tế bào thần kinh đệm ít nhánh tạo nên

+ Bao Myelin của các sợi thần kinh thuộc dây thần kinh ngoại biên do tế bào Schwann tạo nên

Nhân tế bào Schwann

Trụ trục Màng treo trụ trục

Bao Myelin Trụ trục Nhân tế bào Schwann

Vạch Schmidt-Lanterman Vòng thắt Ranvier

Hình 4: Sự hình thành và cấu tạo sợi thần kinh không có Myelin

Quãng Ranvier

Hình 5: Cấu tạo sợi thần kinh có Myelin

- Trụ-trục của sợi thần kinh có bao Myelin được bao bọc bởi 2 bao:

+ Bao Myelin sát với trụ-trục

+ Bao Schwann ở ngoài bao Myelin chứa nhân tế bào Schwann

- Sợi có Myelin có đường kính khoảng 2-30µm, dọc trên một sợi có những nơi có cả 2 bao bị gián đoạn gọi là vòng thắt Ranvier, giữa 2 vòng thắt Ranvier

là quãng thắt Ranvier Mỗi quãng thắt Ranvier có chứa một nhân tế bào

Schwann

- Trên mỗi sợi có Myelin có những vạch xiên (vach Schmidt-Lanermann) trong mỗi quãng Ranvier chia bao Myelin ra làm nhiều phần

- Sự hình thành bao Myelin: do sự quấn nhiều vòng quanh trụ-trục của màng bào tương tế bào Schwann tạo nên, bao Myelin được hình thành bởi mạc treo trụ-trục của tế bào Schwann quấn quanh trụ-trục

- Bao Schwann phía ngoài là phần bào tương của tế bào Schwann có chứa nhân

- Vạch Schmidt-Lantermann được tạo thành bởi những nếp lượn sóng trùng nhau từ ngoài vào trong của mạc treo trụ-trục

- Vòng thắt Ranvier là ranh giới giữa 2 tế bào Schwann, là nơi trụ-trục tiếp xúc trực tiếp với môi trường

1.3.4 Synapse

Synapse là nơi các Nơron nối tiếp nhau để tạo nên các đường dẫn truyền xung động thần kinh (cảm giác và vận động)

1.3.4.1 Định nghĩa

Synapse là một vùng biệt hóa về cấu trúc và chuyên môn hóa về chức năng nằm xen giữa 2 Nơron hoặc giữa Nơron và một tế bào hiệu ứng (tế bào cơ hoặc

tế bào tuyến), qua đó xung động thần kinh chỉ truyền theo một chiều nhất định 1.3.4.2 Cấu tạo

Mỗi Synapse cấu tạo gồm 2 phần trước và sau, ngăn cách nhau bởi khe

Synapse

- Phần trước Synapse là đầu tận cùng của Nơron trước, màng bào tương bọc đầu tận cùng nơi đối diện với phần sau Synapse gọi là màng trước Synapse

1 2

6 8 7

B

4 3

+ Trong phần trước Synapse ngoài các ống siêu vi, ti thể, xơ thần kinh còn có các túi Synapse

+ Các túi Synapse được hình thành do sự thắt lại của các ống siêu vi và có đường kính trung bình từ 20-65 nm, có túi lớn lên tới 160nm

+ Trong túi Synaspse có chứa các chất trung gian hóa học đóng vai trò quan trọng trong việc dẫn truyền xung động thần kinh qua Synapse

+ Có 2 loại túi Synapse: túi nhỏ hình cầu lòng sáng chứa Acetylcholin, túi lớn với dòng điện từ đậm đặc chứa Catecholamin, Noadrenalin, Adrenalin

- Phần sau Synapse có thể là đầu tận cùng của sợi nhánh, sợi trục hoặc thân của nơron sau

+ Màng sau Synapse là phần bào tương đối diện với màng trước Synapse và

có độ dày hơn rõ rệt

+ Trong bào tương của phần sau Synapse cũng có các bào quan: ti thể, lưới nội bào, Ribosom, ống siêu vi… nhưng không có các túi Synapse

- Khe Synapse là khoảng gian bào ngăn cách gữa màng trước và màng sau Synapse rộng khoảng 20nm chứa chất đậm đặc với dòng điện tử

1.3.4.3 Phân loại Synapse

- Phân loại dựa theo cơ chế dẫn truyền xung động qua Synapse có 2 loại Synapse

Hình6: Cấu tạo Synapse hóa

A Phần trước Synapse

B Phần sau Synapse

1 Bao Myelin

2 Trụ trục

3 Xơ thần kinh

4 Ti thể

5 Túi Synapse

6 Màng trước Synapse

7 Màng sau Synapse

8 Khe Synapse

9 Cúc tận cùng

+ Synapse điện: (không cần chất trung gian dẫn truyền) khe Synapse có

khoảng cách là 2nm Loại Synapse này có ở mô cơ trơn, cơ tim và các tế bào thần kinh đệm

+ Synapse hóa: cần có sự tham gia của chất trung gian hóa học, là loại

Synapse phổ biến

- Theo chức năng sinh lý: Synapse hóa có 2 loại

+ Synapse hưng phấn (Synapse không đối xứng) có màng sau Synapse dày hơn màng trước Chất trung gian hóa học thường là Acetylcholin và

Noradrenalin

+ Synapse ức chế (Synapse đối xứng) cả màng trước và màng sau Synapse có

độ dày ngang nhau Chất trung gian hóa học là γ-amino butyric acid (GABA)

- Phân loại dựa vào thành phần tham gia hình thành Synapse có 2 loại:

+ Synapse liên Nơron: là Synapse trục-nhánh (phổ biến trong các loại

Synapse), Synapse trục-thân, Synapse trục-trục

+ Synapse thần kinh bộ phận: bộ phận tác động (Synapse thần kinh cơ, thần kinh tuyến, thần kinh tế bào cảm giác) Synapse thần kinh bộ phận nhận cảm

1.4 Mô sinh lý học

Nơron đảm nhận chức năng cơ bản là hình thành và dẫn truyền xung động thần kinh Một số Nơron có khả năng tổng hợp Hormon

Thân Nơron

Synapse trục-trục

Synapse trục-thân Synapse trục-nhánh

Hình 7: Các kiểu Synapse liên Nơron

1.4.1 Bản chất của xung động thần kinh: là hiện tượng khử cực của màng

Nơron và sự lan truyền làn sóng khử cực này trong tế bào thần kinh

Sự khử cực của màng là hiện tượng thay đổi tính thấm nhất thời của màng tại điểm bị kích thích làm cho mặt ngoài màng mang điện tích âm, mặt trong màng mang điện tích dương

1.4.2 Sự dẫn truyền xung động thần kinh ở sợi không có Myelin:

- Ở sợi không có Myelin xung động thần kinh được lan truyền đi dựa vào sự lan truyền hiện tượng khử cực ở các điểm liên tiếp trên màng trụ-trục như kiểu làn sóng

- Do màng trụ-trục luôn tiếp xúc với môi trường bên ngoài nên xung động thần kinh dẫn truyền ở loại sợi này rất chậm (1m/giây)

1.4.3 Sự dần truyền xung động thần kinh ở sợi có Myelin:

- Ở sợi có Myelin trụ-trục chỉ tiếp xúc với môi trường vòng thắt Ranvier nên hiện tượng khử cực chỉ xảy ra ở màng trụ-trục tại vòng thắt đó

- Xung động thần kinh được dẫn truyền theo kiểu nhảy cóc từ vòng thắt

Ranvier này tới vòng thắt Ranvier kế tiếp, do đó tốc độ dẫn truyền nhanh hơn, nhu cầu năng lượng ít hơn

Theo tốc độ dẫn truyền và đường kính sợi thần kinh được chia làm 3 loại: + Loại sợi A: loại sợi có Myelin, đường kính lớn, quãng Ranvier dài và tốc độ dẫn truyền xung động thần kinh cao nhất (15-120m/giây)

+ Loại sợi B: là sợi có đường kính nhỏ hơn, quãng Ranvier ngắn hơn, tốc độ dẫn truyền thần kinh trung bình 3-15m/giây

+ Loại sợi C: là sợi thần kinh không có Myelin, mảnh, tốc độ dẫn truyền chậm khoảng 0,5-2m/giây

1.4.4 Sự dẫn truyền xung động thần kinh qua Synapse.

- Sự dẫn truyền xung động thần kinh phải thông qua một hóa chất trung gian dẫn truyền Các loại hóa chất này được chứa trong các túi Synapse

2 Tế bào thần kinh đệm

Các tế bào thần kinh đệm tập hợp thành mô thần kinh đệm Mô thần kinh đệm

là mô chống đỡ, bảo vệ và dinh dưỡng cho các Nơron

2.1 Cấu tạo

Mô thần kinh đệm được cấu tạo gồm tế bào ít nhánh, tế bào sao, vi bào đệm

và tế bào thần kinh đệm dạng biểu mô

2.1.1 Tế bào ít nhánh.

- Chúng chiếm khoảng 3/4 tổng số tế bào thần kinh đệm

- Thân tế bào hình cầu, bào tương chứa nhiều bào quan đặc biệt là lưới nội bào có hạt, từ thân tế bào tỏa ra một vài nhánh bào tương ngắn

- Tế bào ít nhánh có kích thước nhỏ hơn tế bào sao, thường thấy trong hệ thần kinh trung ương Trong chất trắng, nó là thành phần tạo nên bao Myelin của sợi thần kinh có bao Myelin Mỗi tế bào ít nhánh có thể bọc nhiều trụ-trục

2.1.2 Tế bào sao

- Trên tiêu bản, tế bào sao có hình sao, từ thân tế bào có các nhánh bào tương tỏa ra các phía, có những nhánh tận ôm lấy các mao mạch

- Ngoài chức năng làm trung gian dinh dưỡng (giữa mao mạch máu và các Nơron), những tế bào sao và các mao mạch đã góp phần giữ nguyên dạng cấu trúc của mô não

- Có hai loại tế bào sao:

+ Tế bào sao nguyên sinh: có trong chất xám của tủy sống

+ Tế bào sao loại sợi có chủ yếu trong chất trắng

2.1.3 Vi bào đệm

Mạch máu

Thân Nơron

Nhánh bào tương của tế bào sao

Tế bào sao

Hình 8: Mối liên hệ giữa Nơron, tế bào sao và mạch máu

- Là những tế bào có kích thước nhỏ, thân tế bào mảnh và dài, bào tương có rất ít lưới nội bào có hạt nhưng nhiều Lysosom

- Vi bào đệm có cả trong chất xám và chất trắng của hệ thần kinh trung ương Khi mô thần kinh bị tổn thương hay viêm nhiễm, vi bào đệm thể hiện rõ khả năng sinh sản và di động, trong bào tương có nhiều thể thực bào

2.1.4 Những tế bào thần kinh đệm dạng biểu mô

Gồm những tế bào biểu mô ống nội tủy và các não thất, tế bào biểu mô đám rối màng mạch, có chức năng tiết ra dịch não tủy, tế bào biểu mô võng mạch thể

mi tiết ra thủy dịch trong nhãn cầu

2.2 Chức năng

Chức năng của tế bào thần kinh đệm là bảo vệ và chi phối cho sự trao đổi chất của các Nơron, góp phần ngăn cách sự lan tỏa các kích thích trong hệ thần kinh, đóng vai trò quan trọng trong sự sinh và phục hồi bệnh của hệ thần kinh

Vi bào đệm

Tế bào thần kinh đệm dạng biểu mô Trụ trục

Tế bào ít nhánh

Nơron

Mạch máu

Tế bào sao

Hình 9: Những tế bào thần kinh đệm

LƯỢNG GIÁ

I Hãy chọn câu trả lời đúng/sai

1 Mỗi Nơron có từ 1-2 sợi trục, dẫn truyền xung động từ thân tế bào đi ra

2 Thân Nơron là trung tâm dinh dưỡng, tiếp nhận và phân tích các tín hiệu

3 Trong bào tương của phần sau Synapse có các bào quan và túi Synapse chứa chất trung gian hóa học

4 Sự dẫn truyền xung động thần kinh ở sợi có Myelin xảy ra rất chậm

Đáp án: 1S, 2D, 3S, 4S

II Hãy chọn câu trả lời đúng nhất

1 Nơron chủ yếu trong chất xám thần kinh trung ương

A Nơron 1 cực giả

B Nơron 2 cực

C Nơron đa cực

D Nơron 1 cực thật

2 Synapse nào có màng trước và màng sau dày như nhau

A Synapse điện

B Synapse hóa

C Synapse ức chế

D Synpase hưng phấn

Đáp án: 1C, 2C

TÀI LIỆU Tài liệu học tập

- Bài giảng Mô học bộ môn biên soạn

Tài liệu tham khảo

- Bài giảng Mô học – Phôi thai học Trường ĐH Y Hà nội 2002

- Bài giảng Mô học – phôi thai học Học viên quân y 2001

- Bài giảng Mô học Trường ĐH y dược TP Hồ Chí Minh

- Bài giảng điều dưỡng nội, ngoại khoa…