HỆ THẦN KINH MỤC TIÊU 1 Mô tả được cấu trúc vi thể từng phần của hệ thần kinh 2 Vận dụng được bài học vào các môn học khác và thực tế công tác điều dưỡng NỘI DUNG Hệ thần kinh theo hình thái học bao g.
Trang 1HỆ THẦN KINH
MỤC TIÊU
1 Mô tả được cấu trúc vi thể từng phần của hệ thần kinh
2 Vận dụng được bài học vào các môn học khác và thực tế công tác điều dưỡng
NỘI DUNG
Hệ thần kinh theo hình thái học bao gồm hệ thần kinh trung ương gọi là
hệ trục não tủy (não bộ và tủy sống), hệ thần kinh ngoại biên (những hạch thần kinh, những dây thần kinh và đầu tận cùng)
Chức năng của hệ thần kinh:
- Hệ thần kinh động vật (hệ não tủy) hoạt động tự chủ theo ý muốn con người và chi phối hoạt động của cơ vân
- Hệ thần kinh thực vật (hệ thần kinh tự động) hoạt động tự động không theo ý muốn con người, chi phối hoạt động của cơ trơn
Mỗi một hệ có những trung tâm thần kinh, dây thần kinh và chúng có mối liên hệ chặt chẽ với nhau
1 Hệ thần kinh trung ương
Dây thần kinh sọ não Hạch thần kinh Dây thần kinh tủy sống
Tủy sống Não bộ
Hình 1: Sơ đồ hệ thần kinh
Trang 2- Ở mặt cắt của trục não tủy, người ta phân biệt 2 chất khác nhau là chất xám và chất trắng:
+ Chất xám do thân Nơron và các sợi thần kinh trần tạo thành
+ Chất trắng do những sợi thần kinh có Myelin tạo thành
- Mô thần kinh đệm và các mạch máu có ở cả 2 phần chất xám và chất trắng được bao bọc bởi màng não tủy
1.1 Tủy sống
Thiết đồ cắt ngang tủy sống: chất xám tập trung ở vùng trung tâm và được chất trắng bao bọc ở phía ngoài Chất xám hình con bướm xòe (hình chữ H) gồm sừng trước, sừng bên và sừng sau Xung quanh mặt ngoài tủy sống có các rãnh giữa trước, giữa sau và các rãnh bên
1.1.1 Chất xám
Chất xám tủy sống được cấu tạo bởi những Nơron đa cực kích thước khác nhau, đứng đơn độc hay thành nhóm gọi là nhân xám Sừng trước có nhân vận động, sừng sau có nhân lưng và cảm giác còn sừng bên có nhân giữa trong và giữa bên của thần kinh thực vật
- Có 3 loại Nơron trong chất xám tủy sống
Sừng trước
Sừng sau
Sừng bên
Rễ thực vật
Rễ cảm giác
Rễ vận động
Dây thần kinh tủy sống Hạch gai
Chất trắng
Hình 2: Cấu tạo tủy sống
Trang 3+ Nơron rễ: sợi trục hợp thành các rễ của dây thần kinh tủy sống, Nơron lớn nhất ở sừng trước tủy sống, nhỏ hơn là rễ thần kinh thực vật
+ Nơron trung gian: là sợi trục của Nơron này tiếp xúc với Nơron khác của chất xám tủy sống, nó liên hệ ngang trong cùng đốt sống tủy cùng bên (Nơron mép) Có 2 loại Nơron làm trung gian liên hệ với Nơron khác ở mức độ thấp hoặc cao gọi là Nơron liên hợp
+ Nơron bó: sợi trục từ chất xám chạy ra chất trắng cùng bên hoặc bắt chéo sang bên đốt tủy, hợp với các sợi trục, với các Nơron cùng loại tạo thành các bó thần kinh tủy sống
- Sự phân bố Nơron trong chất xám tủy sống:
+ Sừng trước các Nơron vận động và trung gian
+ Sừng sau các Nơron trung gian và bó tạo nên nhân lưng và cảm giác + Sừng bên có các nhân giữa trong và giữa bên của rễ thần kinh thực vật
1.1.2 Chất trắng
Thuộc thành phần những sợi thần kinh có Myelin, có cùng chức năng, tập trung thành bó, giữa các bó không có ranh giới rõ ràng
1.1.3 Mô sinh lý
Về giải phẫu không có sự tương đồng giữa đốt sống và tủy sống, ở mỗi đốt sống có 2 cặp rễ đi ra Ở 2 bên đốt sống tủy, rễ trước và rễ sau hợp thành dây thần kinh tủy, gần nơi 2 rễ thần kinh hợp lại có hạch gai ở rễ sau phình ra Nói
Sừng sau
Sừng bên
Sừng trước
Hình 3: Cấu tạo vi thể của tủy sống
Chất trắng
Trang 4chung rễ trước chi phối vận động, còn rễ sau chi phối cảm giác Các dây thần kinh hợp lại thành bó thần kinh: đi lên là bó cảm giác, đi xuống là bó vận động
1.2 Tiểu não
Rãnh sâu trên bề mặt tiểu não chia tiểu não làm nhiều thùy, rãnh nông chia thành lá tiểu não như vậy coi mỗi lá tiểu não là đơn vị cấu tạo, vùi trong chất xám và một số nhân xám
1.2.1 Chất xám
1.2.1.1 Vỏ tiểu não
Vỏ tiểu não gồm: lớp phân tử ở ngoài và lớp hạt ở trong, ở giữa 2 lớp là hàng tế bào Purkinje
- Lớp phân tử ít tế bào, thành phần chính là sợi thần kinh trần, gồm 2 loại
tế bào: tế bào giỏ và tế bào sao
+ Tế bào giỏ nằm sâu trong lớp phân tử thuộc Nơron đa cực, sợi trục chạy song song với bề mặt tiểu não, phần trên liên hệ với các tế bào Purkinje bởi các Synapse trục nhánh Sợi có các nhánh ngang tạo thành cái giỏ bao quanh thân tế bào Purkinje
+ Tế bào sao nằm vùng ngoại vi lớp phân tử, sợi trục chạy song song với
bề mặt tiểu não, cho các nhánh nhỏ tiếp xúc với tế bào Purkinje
Tế bào giỏ và tế bào sao là những Nơron liên hợp
Nhân xám
Chất trắng
Chất xám
Hình 4: Cấu tạo đại thể của tiểu não
Trang 5- Hàng tế bào Purkinje: là loại Nơron lớn trong hệ thần kinh, thân hình quả lê đường kính 30-35µm, đầu nhỏ hướng về phía lớp phân tử, mang sợi nhánh lớn chia nhỏ thành nhiều tầng tỏa về phía lớp phân tử sát với bề mặt tiểu não Sợi trục, nhánh thẳng qua lớp hạt vào chất trắng đến tận ở nhân răng cưa Sợi nhánh ngang của sợi trục đến liên hệ với tế bào Purkinje bên cạnh bởi các Synap trục-thân hay trục-trục
- Lớp hạt là lớp giàu tế bào nhất, tế bào hạt nhỏ chiếm đa số còn tế bào hạt lớn chiếm ít hơn Tế bào hạt nhỏ ở tiểu não là loại Nơron nhỏ nhất trong hệ thần kinh Tế bào hạt lớn còn gọi là tế bào Golgi ở tiểu não Trong lớp hạt ngoài những tế bào hạt còn có tế bào thần kinh đệm (tế bào ít nhánh và tế bào sao) 1.2.1.2 Những nhân xám gồm:
Vùi trong chất trắng tiểu não có 4 cặp nhân xám trung tâm: nhân mái, nhân răng, nhân nút và nhân cầu Trong các nhân có nhiều Nơron đa cực mà sợi trục của chúng tận cùng ở nhân đỏ của cuống đại não
1.2.2 Chất trắng
Ngoài sợi trục của tế bào Purkinje, còn có những sợi thần kinh là sợi trục của các tầng khác nhau của trục não tủy đến tận cùng của tiểu não Gồm 2 loại sợi
Chất trắng
Lớp phân tử
Lớp hạt Lớp tế bào Purkinje
Hình 5: Cấu tạo vi thể của vỏ tiểu não
Trang 6là sợi leo và sợi rêu, phần lớn liên hệ với tế bào Purkinje qua Nơron trung gian Bản chất của những sợi này là những sợi thần kinh có Myelin
1.3 Đại não
1.3.1 Chất xám
Ở đại não, chất xám bao phủ phía ngoài chất trắng tạo nên lớp vỏ đại não Lớp vỏ đại não gồm nhiều hồi, các hồi được hình thành lên bởi các khe và rãnh, trong chất trắng vỏ đại não còn có những nhân xám
1.3.1.1 Vỏ đại não
Chiều dầy từ 3-3,5mm, chứa nhiều dây thần kinh hướng tâm, nhiều Nơron
ly tâm và Nơron liên hợp, phần lớn vỏ đại não cấu trúc giống nhau gọi là vỏ não mới, phần còn lại là vỏ não nguyên thủy cấu tạo đơn giản hơn
Vỏ não mới cấu tạo gồm 6 lớp:
- Lớp phân tử: ở ngoài cùng cấu tạo chính là sợi nhánh, sợi trục các Nơron
ở lớp sâu vỏ đại não đi lên, ngoài ra còn có tế bào thần kinh đệm và ít Nơron
- Lớp hạt ngoài: là lớp nhiều Nơron kích thước nhỏ, sợi trục tỏa ra trong vùng sâu của lớp này
- Lớp tháp ngoài: là lớp dày nhất còn mật độ Nơron không dày như lớp hạt, kích thước thân Nơron lớn hình tháp, đỉnh hướng ra phía ngoài, sợi nhánh mọc ra từ đỉnh và cực bên, giữa đáy có 1 sợi trục
Chất xám
Nhân xám Chất trắng
Hình 6: Cấu tạo đại thể đại não
Trang 7- Lớp hạt trong: chiều dày thay đổi tùy từng vùng, có nơi không có lớp này, Nơron thuộc loại Gollgi II
- Lớp tháp trong: gồm những tế bào hình tháp lớn, sợi nhánh xuất phát từ đỉnh tế bào chạy tới lớp phân tử, còn sợi trục xuất phát từ điểm giữa tế bào tham gia tạo thành bó tháp hay bó thần kinh vận động
- Lớp đa hình: là lớp Nơron có nhiều hình dạng khác nhau, sợi trục tiến ra chất trắng hoặc quay trở lại chất xám
1.3.1.2 Nhân xám
- Đồi thị: gồm 3 nhân xám chứa các Nơron đa cực, một số ít có sợi trục ngắn không ra khỏi nhân xám, còn lại là những Nơron có sợi trục dài tiến đến vỏ não hoặc song song với thể vân, xuống thân não ngoài ra còn có đường cảm giác đến tận cùng đồi thị hoặc chuyển Nơron đến tận cùng ở vỏ não
- Tầng dưới đồi thị: có những nhân xám mà các Nơron của chúng có khả năng chế tiết
Lớp hạt ngoài Lớp phân tử
Lớp tháp ngoài
Lớp tháp trong Lớp hạt trong
Lớp đa hình
Hình 7: Cấu tạo vi thể của vỏ đại não
Trang 8- Thể vân: gồm nhân đuôi, nhân bèo, nhân trước tường Trong nhân đa số Nơron sợi trục ngắn, còn lại Nơron sợi trục dài tạo nên sợi vận động, cảm giác
và giữa nhân có sợi liên hệ với nhau
1.3.2 Chất trắng: là những sợi thần kinh có Myelin chia làm 3 loại:
- Những sợi liên hợp nối 2 vùng não cùng bên
- Những sợi chiếu hoặc cảm giác hoặc vận động nối vỏ não với phần dưới trục não tủy
- Những sợi mép nối 2 vùng đối xứng thuộc 2 bán cầu
1.4 Màng não tủy: Bao bọc toàn bộ trục não tủy từ ngoài vào trong bao gồm 3
màng: màng cứng, màng nhện và màng nuôi
1.4.1 Màng cứng
Là một màng xơ có nhiều bó sợi tạo keo và ít sợi chun, trong màng cứng
có một hệ thống mao mạch kiểu xoang thông với tĩnh mạch cầu não và tĩnh mạch sọ
1.4.2 Màng nhện và màng nuôi (màng mềm)
Hai màng này có thể coi là 2 lá của thanh mạc Lá ngoài là màng nhện không có mạch máu còn lá trong là màng mềm có nhiều mạch máu, hai màng này nối với nhau bởi các dây xơ và lá xơ Ở các dây xơ và lá xơ có những khoảng trống gọi là khoang dưới nhện để chứa dịch não tủy
Chất trắng Chất xám
Hình 8: Cấu tạo vi thể của vỏ đại não
Trang 92 Hệ thần kinh thực vật
Bên cạnh hệ trục não tủy còn có hệ thống thần kinh đảm nhiệm chức năng đời sống thực vật như hô hấp, tiêu hóa, chuyển hóa, chế tiết…Đó là hệ thần kinh thực vật (hệ thần kinh tự động) Những hệ này có mối liên hệ chặt chẽ về mặt dược lý, chức năng và chia làm 2 hệ: giao cảm và phó giao cảm hoạt động ngược chiều nhau
Khoang dưới màng cứng Màng nuôi
Màng cứng Khoang dưới nhện
Màng nhện
Hình 9: Cấu tạo màng não tủy
Hình 10: Sơ đồ phân ly hệ thần kinh thực vật
A Hệ phó giao cảm B Hệ giao cảm
Trang 10Về phần ly tâm của cung phản xạ hệ thần kinh thực vật gồm 2 Nơron:
- Nơron thứ nhất: trước hạch đi từ trung tâm thực vật ở não và tủy sống đến hạch ngoại vi (hạch nằm gần trung tâm) những sợi này ngắn hơn những sợi sau hạch
- Nơron thứ 2: sau hạch đi từ hạch thực vật đến các tạng, nhưng những hạch phó giao cảm nằm gần hay ngay trong thành của tạng nên sợi trước hạch dài hơn
2.1 Hệ giao cảm
Thân Nơron trước hạch nằm ở đoạn tủy ngực và thắt lưng, các sợi trước hạch đi ra khỏi rễ trước của tủy sống sau một đoạn ngắn chạy cùng với dây thần kinh ngực và thắt lưng sau đó chúng tách khỏi dây này đi vào các nhánh thông
để đến các hạch ở cạnh sống và liên hệ với nhau bởi các sợi thần kinh (thừng trung gian) Trong các hạch của giao cảm sợi sau hạch (Nơron thứ 2) Sợi trục của Nơron này tạo nên dây thần kinh thực vật đi đến các tạng
Chất trung gian hóa học dẫn truyền của sợi thần kinh sau hạch giao cảm là No-adrenalin và các sợi này chi phối hoạt động các tuyến mồ hôi hoặc các tạng được tạo thành từ cơ vân…, chất trung gian dẫn truyền là Acetylcholine
2.2 Hệ phó giao cảm
Thân Nơron trong hệ này nằm trong thân não ở các nhân xám dây thần kinh sọ số III, VII, IX, X và mép xám từ cùng 2- cùng 5
Thân Nơron thứ 2 của hệ thần kinh phó giao cảm có trong hạch nằm cạnh hay ngay trong thành các cơ quan hiệu ứng và chất trung gian dẫn truyền xung động thần kinh là Acetylcholine
3 Hệ thần kinh ngoại vi
3.1 Hạch thần kinh
Hạch thần kinh hình trứng được bao bọc bởi một bao liên kết Bao này liên hệ với bao xơ dây thần kinh và bao bó sợi thần kinh đến hạch hay ra khỏi hạch Căn cứ vào đặc điểm và chức năng có thể phân biệt hạch hệ thần kinh não-tủy và hạch hệ thực vật Ngoài ra còn có các hạch nằm ngay trong thành ống tiêu
Trang 11hóa, kích thước rất nhỏ ít Nơron nhiều sợi gọi là đám rối thần kinh Auerbach thuộc hệ phó giao cảm
3.1.1 Hạch thần kinh não-tủy
Những hạch này nằm trên rễ lưng của dây thần kinh tủy sống và trên đường đi của dây thần kinh sọ gồm các Nơron một cực giả hay Nơron chữ T, kích thước thân Nơron lớn từ 100-200µm, nhân tròn sáng màu hạt nhân rõ Từ thân nhánh bào tương đi ra chạy quanh thân một đoạn rồi tách làm hai: một nhánh đi ra ngoại vi (sợi nhánh), một nhánh đi về trung tâm (sợi trục) Xung quanh nhân được bao bọc bởi 1 lớp tế bào hình khối vuông gọi là vệ tinh Bên cạnh tế bào kích thước lớn còn có tế bào kích thước nhỏ đường kính 15-30µm
3.1.2 Hạch thần kinh thực vật
Kích thước hạch thần kinh thực vật thay đổi, hạch phó giao cảm thường nhỏ hơn hạch giao cảm, các Nơron trong hạch thường là Nơron đa cực, hình dáng
tế bào hình sao bao quanh Nơron hiếm thấy tế bào vệ tinh Các thân Nơron trong hạch tập trung thành từng nhóm và xen giữa các nhóm là sợi thần kinh trần nằm trong mô liên kết
Dây thần kinh thực vật
Tế bào hạch
Hạch thần kinh thực vật
Hình 11: Cấu tạo vi thể của hạch thần kinh thực vật
Trang 123.2 Dây thần kinh
3.2.1 Dây thần kinh não-tủy
Là những sợi thần kinh có Myelin, xếp song song với nhau tạo thành bó, nhiều bó nhỏ hợp thành bó lớn, nhiều bó lớn hợp thành dây thần kinh và bao bọc ngoài bởi bao xơ Trong bao xơ còn có mạch máu, mỡ, đối với dây thần kinh lớn còn có các đầu thần kinh nhỏ đến để cảm giác và vận động Các dây thần kinh chia nhánh nhỏ như cành cây và được bao bọc trong bao lá còn gọi là bao Henle
3.2.2 Dây thần kinh thực vật
Dây thần kinh thực vật được tạo thành bởi những sợi thần kinh không có bao Myelin, mỗi dây thần kinh được hợp bởi các bó sợi thần kinh thực vật Bao bọc phía ngoài dây thần kinh thực vật là bao xơ
Mạch máu Sợi thần kinh
không có Myelin
Bao xơ Sợi thần kinh
có Myelin
Hình 12: Cấu tạo vi thể của dây thần kinh
A Dây thần kinh thực vật
B Dây thần kinh não tủy
B
Trang 133.3 Đầu dây thần kinh
Những đầu dây thần kinh là những điểm tận cùng của sợi nhánh nằm ở các vùng chi phối
3.3.1 Đầu dây thần kinh cảm giác: là những đầu của sợi nhánh tiếp xúc với tế
bào biểu mô, mô liên kết hoặc sợi cơ
3.3.1.1 Ở biểu mô
Những đầu dây thần kinh cảm giác không có gì bọc ngoài nằm xen giữa vào lớp tế bào sinh sản và lớp Malpighi như da, màn hầu, giác mạc
Ở nụ vị giác và tai trong các đầu dây thần kinh cảm giác tiếp xúc với các
tế bào biểu mô đã biệt hóa thành tế bào cảm giác phụ
Ở niêm mạc mũi vùng khứu giác, biểu mô có tế bào khứu giác Trên cực ngọn tế bào khứu giác phình ra tạo thành một cái túi, từ túi cho ra từ 6-12 lông
có cấu trúc như lông chuyển Còn cực đáy có 1 sợi trục tiến về phía màng đáy có tính chất như một sợi thần kinh không có Myelin, khi qua lớp đệm của niêm mạc đi vào hành khứu thuộc Nơron cảm giác ngoại vi
3.3.1.2 Ở mô liên kết
Những đầu dây thần kinh có thể là tự do không có vỏ bọc hoặc được bọc trong hệ thống bao hình thành những khối nhỏ gọi là tiểu thể xúc giác gồm:
Tiểu thể Vanter-Pacini Tiểu thể Gollgi-Mazzoni
Tiểu thể Meissner
Tiểu thể Ruffini Đầu tận cùng
thần kinh
Hình 13: Cấu tạo vi thể của các tế bào thần kinh đệm
Trang 14- Tiểu thể Vanter-Pacini
Hình trứng đường kính 1-5nm có trong hạ bì, cân Các mạc treo, màng xơ
và dây chằng gian cốt ở giữa tiểu thể là đầu tận cùng thần kinh không có vỏ bọc, quanh đầu dây thần kinh có bao bọc các nguyên bào sợi là những lá mỏng xếp đồng tâm, mỗi tiểu thể có khoảng 30 lá thuộc thần kinh cảm giác
- Tiểu thể Gollgi-Mazzoni
Là loại tiểu thể xúc giác hình cầu hay hình trứng nhỏ hơn tiểu thể Pacini nằm trong hạ bì hay quanh gân, cơ bắp, cấu tạo giống tiểu thể Vanter-Pacini
- Tiểu thể Ruffini
Là loại tiểu thể có hình trám dài có trong hạ bì hay lớp dạng gân của chân
bì, ngoài được bao bọc bao liên kết gồm các sợi tạo keo với bao Henle của sợi dây thần kinh Ở trung tâm tiểu thùy là một chùm dây thần kinh chia nhánh xen
kẽ các sợi tạo keo
- Tiểu thể Meissner
Là một khối hình trứng có kích thước 0,2nm thấy trong lớp nhú chân bì và trong những vùng có cảm giác tế nhị nhất như ở ngón tay, ngón chân, môi, đầu lưỡi…Mỗi tiểu thể gồm tế bào Schawnn đã thay đổi hình dáng (trong giống như con chêm) xếp chồng chất và đan chéo nhau Phía ngoài cùng là một bao liên kết mỏng sợi nhánh tiến vào một cực tiểu thể, chạy theo hình xoáy ốc và tận cùng ở cực kia của tiểu thể
3.3.1.3 Thoi thần kinh
Là những đầu sợi nhánh đã mất bao Myelin khi tiếp xúc với sợi cơ vân và tạo thành một cơ quan hình thoi gọi là thoi thần kinh-cơ
- Đoạn sợi cơ vân đã mất và chứa nhiều nhân
- Bao xơ gồm ít lá sợi tạo keo đồng tâm và nguyên bào sợi
- Đầu tận cùng vùng cảm giác chia nhiều nhánh xoắn quanh đoạn sợi cơ vân đã mất nhân
3.3.2 Đầu dây thần kinh vận động
Là những đầu tận cùng của sợi trục