NGUYÊN tắc PHÁT TRIỂN tâm lý

Nội dung của nguyên tắc này chỉ rõ, mọi hiện tượng tâm lý đều là những hoạt động, đồng thời cũng là những quá trình luôn luôn vận động, phát triển và biến đổi chứ không phải là những cái

MỞ ĐẦU

Tâm lý con người có sự nảy sinh, vận động và phát triển Sự phát triển tâm lý là quá trình liên tục tạo ra những nét tâm lý mới đặc trưng cho các giai đoạn phát triển tâm lý nhất định cho nên khi nghiên cứu tâm lý phải thấy được

sự biến đổi của tâm lý chứ không cố định, bất biến và chỉ ra những nét tâm lý mới đặc trưng cho mỗi một giai đoạn phát triển tâm lý Đây cũng chính là luận điểm quan trọng của nguyên tắc phát triển tâm lý trong Tâm lý học, một trong bốn nguyên tắc phương pháp luận quan trọng khi nghiên cứu Tâm lý học

NỘI DUNG

I NGUYÊN TẮC PHÁT TRIỂN TÂM LÝ TRONG TÂM LÝ HỌC 1.1 Vị trí, vai trò của nguyên tắc

Đối với tâm lý học, nguyên tắc phát triển có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Bởi vì các hiện tượng tâm lý mà nó nghiên cứu có sự biến động vô cùng lớn Tâm lý xuất hiện, tồn tại và thay đổi trong quá trình phát triển thực tế của hệ thống bao hàm nó Nguyên tắc này từ lâu đã được khẳng định trong tâm lý học

Xô – viết như một nguyên tắc quan trọng bậc nhất Nguyên tắc này chỉ rõ sự vận động biến đổi của các hiện tượng tâm lý

1.2 Cơ sở xác định nguyên tắc

Trên cơ sở quan điểm của Triết học Mác Lênin về sự vận động biến đổi không ngừng của thế giới vật chất

Vận động là mọi biến đổi nói chung của các sự vật, hiện tượng trong giới

tự nhiên và đời sống xã hội

Vận động hiểu theo nghĩa chung nhất bao gồm tất cả mọi sự thay đổi và mọi quá trình diễn ra trong vũ trụ, kể từ sự thay đổi vị trí đơn giản cho đến tư duy – Ph Ănghen

Vật chất chỉ tồn tại thông qua các cách vận động và thông qua sự vận động mà sự vật hiện tượng thể hiện sự tồn tại và đặc tính của mình

Vận động là thuộc tính vốn có của vật chất, là phương thức tồn tại của các

sự vật hiện tượng tự nhiên và xã hội

Phát triển là một khái niệm dùng để khái quát những vận động theo chiều hướng tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn Cái mới ra đời thay thế cái cũ, cái tiến bộ ra đời thay thế cái lạc hậu, đó cũng là khuynh hướng tất yếu khách quan

1.3 Nội dung nguyên tắc

Nội dung của nguyên tắc này chỉ rõ, mọi hiện tượng tâm lý đều là những hoạt động, đồng thời cũng là những quá trình luôn luôn vận động, phát triển và biến đổi chứ không phải là những cái gì cố định, bất biến Bởi thế, nghiên cứu, đánh giá, luận giải, dự đoán tâm lý con người và tập thể người phải trong sự vận động, phát triển biến đổi, trong sự tác động qua lại của các hiện tượng cũng như các thành phần tạo thành chúng

Con người được sinh ra chưa phải đã là một nhân cách, chưa có sẵn ngay các phẩm chất tâm lý cần thiết mà mới chỉ có những nhu cầu bản năng của cơ thể được quy định bởi di truyền với những tiền đề sinh vật tạo khả năng để phát triển tâm lý - ý thức người Dưới ảnh hưởng của những điều kiện xã hội - lịch sử

cụ thể, tâm lý con người dần dần được hình thành, được định vị một cách vững chắc Các nét phẩm chất, thuộc tâm lý của con người dần dần được hình thành chính trong quá trình sống và hoạt động của mỗi con người Đó là kết quả của một quá trình phát triển, chứ không phải là một cái gì đó có sẵn Chẳng hạn tính

kỷ luật của con người không phải là cái gì đó có sẵn từ khi con người được sinh

ra, mà nó dần dần được hình thành, phát triển dần từng bước, theo các mức độ khác nhau từ trong cuộc sống gia đình, trong việc thực hiện các trách nhiệm gia đình từ thấp đến cao và sau này là thực hiện các trách nhiệm, nghĩa vụ đối với

xã hội Hay long dũng cảm của người chiến sĩ không phải là cái có sẵn ngay từ khi người thanh niên mới nhập ngũ vào môi trường quân đội, mà phải được rèn luyện dần dần từ thấp đến cao chính trong luyện tập gian khổ vất vả và từ thực tiễn hoạt động quân sự mới hình thành nên phẩm chất này, từ đó quân nhân sẵn sàng vượt qua mọi khó khăn gian khổ, thậm chí sẵn sàng chấp nhận hy sinh tính mạng bản thân cho thắng lợi trận đánh, thắng lợi của chiến dịch

II VẬN DỤNG NGUYÊN TẮC PHÁT TRIỂN TÂM LÝ TRONG GIẢNG DẠY VÀ NGHIÊN CỨU TÂM LÝ HỌC Ở CÁC NHÀ TRƯỜNG QUÂN ĐỘI HIỆN NAY

2.1 Vận dụng nguyên tắc phát triển tâm lý trong giảng dạy tâm lý học

Trong cuộc sống xã hội loài người mọi cá nhân lớn lên về mặt tâm lý trí tuệ hay cảm xúc là nhờ quá trình thẩm thấu những kinh nghiệm của xã hội loài người Như vậy quá trình trưởng thành về mặt xã hội của con người là nhờ cơ chế di truyền xã hội, tức là thế hệ trước truyền lại cho thế hệ sau, cơ chế này được thực hiện có hiệu quả nhất thông qua con đường dạy học Dạy học là quá trình biến năng lực của loài người thành năng lực cá thể Trong đó hai nhân tố quan trọng nhất là người dạy và người học, gắn với họ là hai hoạt động cơ bản trong quá trình giáo dục là hoạt động dạy và hoạt động học Nếu chỉ có người học nỗ lực thôi chưa đủ mà còn phải có cả vai trò quan trọng của người thầy Trong xã hội hiện đại tri thức loài người không ngừng được mở rộng đặt ra vai trò càng cao của người thầy và người học để đáp ứng yêu cầu phát triển đó thì người dạy và người học cũng phải có sự vận động phát triển theo Người dạy muốn vận động phát triển đáp ứng yêu cầu sự nghiệp giáo dục đào tạo thì phải luôn vận động phát triển bản thân, tức là không ngừng trau dồi kiến thức chuyên ngành, bổ sung phát triển tri thức lý luận mới, đổi mới phương pháp giảng dạy

để kích thích người học, phát huy được tính tích cực, không chỉ dạy cái mà còn phải dạy cách học…, kèm theo đó là việc đánh giá đúng năng lực và trí tuệ của người học theo quan điểm phát triển Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, người thầy và các cơ sở đào tạo nên đổi mới phương pháp đánh giá kết quả học tập của học viên theo hướng tiếp cận năng lực, tiếp cận đầu ra của người học như vậy sẽ đánh giá đúng sự phát triển của người học cả quá trình và từng nấc thang phát triển tâm lý của người học

Đối với người học để phát triển được trí tuệ và năng lực cũng như nhân cách đáp ứng mục tiêu giáo dục đào tạo thì trước hết phải tự ý thức cao, có động

cơ quyết tâm đúng đắn, có ý chí vươn lên trong học tập, tự đổi mới phương pháp học tập, vật lộn với tri thức, không người rèn luyện bản thân, vận dụng tri thức sáng tạo trong hoạt động thực tiễn

Nhìn chung, dạy học bằng cách này hay cách khác đều có thể góp phần phát triển người học, nhưng dạy học được coi là đúng đắn nhất nếu nó đem lại

sự phát triển tốt nhất cho người học Theo Vưgốtxky thì: “Dạy học được coi là tốt nhất nếu nó đi trước sự phát triển và kéo theo sự phát triển” Cơ sở của quan điểm này là lý thuyết “vùng phát triển gần nhất” do ông đề xướng Lý luận dạy học đã chỉ ra rằng: “Dạy học phải có tác dụng thức đẩy sự phát triển trí tuệ của người học” Một mặt, trí tuệ của người học chỉ có thể phát triển tốt trong quá trình dạy học khi thầy giáo phát huy tốt vai trò của người tổ chức, điều khiển làm giảm nhẹ khó khăn cho người học trong quá trình nhận thức, biết cách khuyến khích người học tham gia vào hoạt động nhận thức tích cực trong dạy học Mặt khác, đối với người học, để phát triển trí tuệ của mình không có cách nào khác là phải tự mình hành động, hành động một cách tích cực và tự giác Đó chính là bản chất của của mối quan hệ biện chứng giữa dạy và học, giữa hoạt

Thông qua hoạt động trí tuệ, người học phát triển dần từng bước từ thấp đến cao Bởi vậy, các biện pháp giáo dục của thầy cũng phải thay đổi cho phù hợp với từng bậc thang của sự phát triển Theo lý thuyết của Vưgốtxky thì trình độ ban đầu của người học tương ứng với “vùng phát triển hiện tại” Trình độ này cho phép người học có thể thu được những kiến thức gần gũi nhất với kiến thức cũ

để đạt được trình độ mới cao hơn Vưgôtxky gọi đó là “vùng phát triển gần nhất” Khi người học đạt tới vùng phát triển gần nhất nghĩa là các em đang ở

“vùng phát triển hiện tại” nhưng ở trình độ mới cao hơn Sau đó thầy giáo lại tiếp tục tổ chức và giúp đỡ người học đưa người học tới “vùng phát triển gần nhất” mới để sau đó nó lại trở về “vùng phát triển hiện tại” Cứ tiếp tục như vậy

sự phát triển của người học đi từ nấc thang này đến nấc thang khác cao hơn Để kích thích tính tích cực, chủ động trong học tập, đồng thời quán triệt quan điểm dạy học đi đôi với phát triển kỹ năng và trí tuệ cho người học, người thầy giáo phải không ngừng đặt ra yêu cầu ngày càng cao cho người học Yêu cầu cao trong dạy học một phần đảm bảo nguyên tắc phát triển, mặt khác thể hiện sự tôn trong người học, tin tưởng và giao phó nhiệm vụ cho người học giải quyết một cách liên tục và sáng tạo Từ đó, từng bước dẫn dắt người học bước ra “vùng phát triển hiện tại” và hướng đến “vùng phát triển gần nhất” với sự giúp đỡ đắc

lực của thầy, sự hỗ trợ tối đa của điều kiện, phương tiện dạy học Đặt ra yêu cầu cao đối với người học đó chính là tuân theo nguyên tắc phát triển tâm lý, tuy nhiên không phải là yêu cầu quá cao, quá chênh lệch với trình độ, nhận thức của người học mà phải lựa chọn những yêu cầu cao nhưng phù hợp với sự phát triển của người học

Để tạo điều kiện phát triển trí tuệ cho người học thì người dạy phải phát huy đúng vai trò của người dẫn dắt, người tổ chức, điều khiển hoạt động dạy và học Trong quá trình đó người dạy luôn kích thích người học tìm ra mâu thuẫn học tập, hướng dẫn người học giải quyết mẫu thuẫn để từ đó người học phát triển nhận thức của bản thân mình Các mẫu thuẫn đó sẽ được xác định khi người học tham gia giải quyết các tình huống nêu vấn đề của giáo viên, những bài tập thực hành, thực nghiệm

Thực tiễn trong giảng dạy tại các nhà trường hiện nay có nơi có thời điểm quân triệt, vận dụng nguyên tắc phát triển tâm lý chưa triệt để dẫn đến tình trạng giảng dạy nhưng không quan tâm đến đối tượng, sự vận động phát triển của từng đối tượng giảng dạy, nội dung có sự lặp lại ở bậc học trước, dung bài giảng của đối tượng này đem y nguyên giảng cho đối tượng khác, gây sự bất hợp lý và kém hiệu quả trong giảng dạy Trong đánh giá kết quả học tập chưa khách quan công tâm, còn tư tưởng bảo thủ, định kiến, chưa xác định đúng sự phát triển của người học Một số bài giảng tính khoa học và tính thực tiễn còn chưa cao, chưa sát với yêu cầu chức trách nhiệm vụ của người học

Trong quá trình dạy học, một trong những yếu tố ảnh hưởng và chi phối mạnh mẽ đến kết quả dạy học là việc xây dựng mối quan hệ tương tác giữa thầy

và trò Các yếu tố “đồng cảm”, “thân thiện”, “cởi mở” và “biết tôn trọng lẫn nhau” cũng là những tiêu chí tạo nên một không khí học tập tích cực Sự tương tác tích cực bên cạnh góp phần rèn luyện cho người học những phẩm chất của người lao động mới: tự chủ, năng động, độc lập, sáng tạo…còn là biện pháp phát hiện những quan niệm sai lệch của người học, qua đó giáo viên có những tác động kịp thời để uốn nắn, khắc phục Và, điều đặc biệt quan trọng là người

dạy phải xác định đúng vai trò, chức năng của mình là định hướng, tổ chức, điều khiển, điều chỉnh quá trình nhận thức, kích thích tư duy, tiếp nhận phản hồi, tổng kết, nhận xét, đánh giá hoạt động của người học

2.2 Vận dụng nguyên tắc phát triển tâm lý trong nghiên cứu tâm lý học

Nguyên tắc phát triển có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi các hiện tượng tâm lý mà ta nghiên cứu xem xét không đứng riêng lẻ, mà tồn tại trong cả hệ thống, mà hệ thống này lại luôn chứa đựng sự biến động vô cùng lớn Hiện tượng tâm lý người là hiện tượng đa sắc thái và vì thế cần nhìn nhận các hiện tượng tâm lý xem xét theo nhiều chiều với nhiều lát cắt khác nhau

Bởi thế, tất yếu khi xem xét các hiện tượng tâm lý trong sự phát triển của

nó, cần phải biết nhìn nhận phân tích, tiếp cận các hiện tượng và mối tương quan của các hiện tượng tâm lý diễn ra một cách hệ thống

Với mỗi một người, ở mỗi thời điểm hoàn cảnh khác nhau, sự biểu hiện

và phát triển của các phẩm chất tâm lý nào đó cũng khác nhau Cần phải có một thái độ tác phong xem xét tỉ mỉ, cụ thể, nhìn nhận đánh giá các phẩm chất nhân cách của con người theo quan điểm phát triển Không định kiến với những khuyết điểm mà họ đã mắc phải trước đó

Nguyên tắc phát triển của tâm lý cũng đòi hỏi các nhà giáo dục nhìn nhận các phẩm chất tâm lý của con người, các trạng thái tâm lý của cá nhân và các nhóm, tập thể người cũng như các hiện tượng tâm lý đa dạng của cuộc sống đời thường không phải là cái gì đó bất biến mà phải nhìn chúng một cách hệ thống,

là những cái đương vận động, biến đổi và phát triển để có các dự báo chuẩn xác cho các tình huống được phát triển theo đòi hỏi của cuộc sống đa dạng, phong phú, đặc biệt là trong điều kiện mở cửa, giao lưu và hội nhập quốc tế hiện nay

Ý nghĩa thực tiễn của nguyên tắc này đối với hoạt động quản lý lãnh đạo giáo dục ở chỗ, khi xem xét đánh giá một nhân cách cụ thể, một nhóm, tập thể người cụ thể nào đó, cần phải nhìn nhận đối tượng nghiên cứu một cách hệ thống, đa chiều với nhiều sắc thái khác nhau trong sự vận động phát triển của

nó, không được áp đặt thái độ chủ quan, định kiến của nhà lãnh đạo Chẳng hạn chúng ta không thể nghiên cứu yếu tố tâm lý động cơ động cơ học tập độc lập với các yếu tố khác mà phải xét nó trong mối tương quan với rất nhiếu yếu tố khác, như nhận thức, nhu cầu, mục đích, tình cảm, ý chí…, phải tính đến các yếu tố, nhân tố quy định sự hình thành phát triển và cả những yếu tố ảnh hưởng

cả nhân tố chủ quan và nhân tố khách quan tác động,…

Nguyên tắc này, bằng cách này hay cách khác liên hệ với tất cả các nguyên tắc kể trên Chỉ khi chúng ta xem xét hệ thống trong sự phát triển, chúng

ta mới thấy được tính đa phương diện của những nghiên cứu về các hiện tượng tâm lý, tính chất đo lường từ nhiều mặt, đặc điểm đa cấp độ của chúng, sự kết hợp của các thuộc tính ở các cấp bậc khác nhau và cấu trúc phức tạp của các yếu

tố mang tính quy định Hệ thống chỉ tồn tại trong chính sự phát triển của nó Không phân tích sự phát triển của hệ thống, chúng ta không thể nào hiểu được tính trọn vẹn cũng như tính chất phân hóa của nó Tính trọn vẹn (và các đặc điểm của tính chất phân hóa) vừa được hình thành, vừa bị tiêu vong trong quá trình phát triển

Trong nghiên cứu tâm lý học, vận dụng quan điểm phát triển trong xem xét đánh giá các hiện tượng tâm lý nảy sinh, không dừng lại mà phát triển tri thức tâm lý học đáp ứng sự phát triển của giai đoạn hiện nay Tìm ra xu hướng phát triển mới của tri thức tâm lý để có những nghiên cứu mới

Nhìn chung, có thể nói rằng hệ thống đó là con người (nếu nói về tâm lý con người) Điều đó có nghĩa là chỉ có thể hiểu được sự phát triển tâm lý trong bối cảnh nghiên cứu sự phát triển của con người, hay nói cách khác, lý thuyết phát triển tâm lý cần phải dựa trên lý thuyết phát triển con người nói chung, trong tất cả các mối quan hệ và biểu hiện của nó

Trong quá trình phát triển thực tế, tính kế thừa và sự xuất hiện cái mới, sự đồng nhất và sự khác biệt, sự ổn định và sự biến đổi gắn bó với nhau một cách biện chứng Nhưng chính tính chất kế thừa trong phát triển tâm lý như thế nào

và tại sao lại xuất hiện cái mới? Cái gì đảm bảo cho tính đồng nhất và ổn định của những thuộc tính tâm lý của người, cái gì tạo rạ sự khác biệt và biến đổi? Để trả lời cho các câu hỏi này càn phải xem xét sự phát triển tâm lý con người trong mối liên hệ với sự phát triển của hệ thống (tất cả các hệ thống) có con người

Quá trình phát triển của con người và cái tâm lý của họ được quy định bởi nhiều nguyên nhân, yếu tố và điều kiện khác nhau Sự kết hợp của chúng tạo thành một hệ thống rất phức tạp Người ta phát hiện thấy rằng, một số nguyên nhân (yếu tố và điều kiện) cùng đi theo một hướng, một số khác theo hướng khác, đôi khi đối lập trực tiếp với hướng thứ nhất Trong những hoàn cảnh nhất định, điều đó có thể làm cho hệ thống bị “suy sụp”, quá trình phát triển của nó

“kéo dài ra” Liên quan đến điều đó, xuất hiện vấn đề làm sáng tỏ về mức độ trong mối tương quan của các nguyên nhân, yếu tố và điều kiện khác nhau, cũng như trên cơ sở đó phải làm rõ tính quyết định có tính chất ổn định, tức là chỉ ra

sự kết hợp như thế nào đó của các yếu tố quyết định bên trong và bên ngoài để bảo đảm tính bền vững và tính chất tự trị tương đối của hệ thống đang phát triển

Tâm lý học Xô – viết khẳng định một cách chắc chắn quan điểm phương pháp luận, cho rằng, sự phát triển tâm lý không chỉ dẫn đến sự thay đổi về mặt

số lượng, mà còn bao gồm những thay đổi về chất Ở đó sự gián đoạn và sự liên tục kết hợp biện chứng với nhau

Tuy nhiên, trong các nghiên cứu cụ thể, cơ sở của những biến đổi về chất hoàn toàn chưa được làm rõ Đôi khi quá trình phát triển tâm lý được giải thích theo một chiều: nó được tưởng tượng theo kiểu như trong toàn bộ tiến trình sự phát triển được xác lập bởi một yếu tố duy nhất, sự đa dạng của các thuộc tính tâm lý người được xuất phát từ một cơ sở duy nhất Thông thường sự phát triển tâm lý được xem xét theo phương diện xã hội Tất nhiên, phương diện đó cực kỳ quan trọng Những sự phát triển của con người là một quá trình nhiều phương diện Trong diễn biến của quá trình phát triển có sự thay đổi yếu tố quyết định của nó, đồng thời có cả sự thay đổi cơ sở hệ thống của các phẩm chất tâm lý

Điều đó được thể hiện ở chỗ trong các giai đoạn phát triển khác nhau, các thuộc tính khác nhau được hình thành

Chẳng hạn trong những giai đoạn đầu tiên của đời sống cá thể, sự phát triển tuân theo các quy luật sinh học, và chính chúng quy định sự hình thành một

hệ thống các phẩm chất nhất định Ở đây nếu cơ sở xã hội có biểu hiện một chút nào đó, thì chỉ là gián tiếp, như yếu tố “bên ngoài” đối với chính quá trình phát triển, sau đó có ý nghĩa lớn hơn và cuối cùng nó trở thành yếu tố quyết định của

sự phát triển Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là các quy luật sinh học không còn vai trò gì nữa trong phát triển tâm lý Con đường phát triển của sinh học tiếp tục diễn ra suốt cả đời người, nhưng vai trò và vị trí của nó thì được thay đổi Có

lẽ, tương quan giữa cơ sở sinh học và xã hội trong sự phát triển tâm lý được phân bổ khác nhau ở các giai đoạn khác nhau và ở các cấp độ khác nhau Tiền

đề cho sự xuất hiện những phẩm chất mới là sự thay đôi cấu trúc và chức năng của hệ thống đang phát triển Ở đây có thể có những phương thức khác nhau Một trong số đó là hai (hoặc nhiều) hệ thống xuất hiện tương đối độc lập với nhau để thực hiện những chức năng khác nhau, chúng có tác động qua lại với nhau, chúng tạo nên sự thống nhất chức năng mới khi chúng trở thành một tiểu

hệ thống Chính sự liên kết đó sinh ra phẩm chất mới Luận điểm chung đó được Klic đưa vào phân tích cơ chế “dấu vết” của trí nhớ trong cấu trúc sinh hóa bên trong sự hình thành hoạt động có đối tượng ở người, mối liên hệ chặt chẽ giữa động cơ và nhận thức, giải quyết nhiệm vụ và sự sáng tạo Phẩm chất mới cũng xuất hiện khi có sự tham gia của một hệ thống nhánh nào đó vào một hệ thống chung lớn hơn Thí dụ về tham gia được A.A Krưlov đưa ra trên cơ sở nghiên cứu hành động phối hợp

Một phương thức khác đó là sự phân hóa hệ thống, thì dụ, phân chia một thành tố nào đó của nó và biến nó thành một hệ thống độc lập tương đối Ở đây cũng xuất hiện phẩm chất mới Sự tạo thành hệ thống trên cơ sở bù đắp cơ học

là phương thức đặc trưng của sự thực hiện phương án này