Đề bài số 1: Phân tích nhân vật Huấn Cao trong truyện ngắn “Chữ người tử tù” của Nguyễn Tuân

CHỮ NGƯỜI TỬ TÙ Nguyễn Tuân Đề bài số 1: Phân tích nhân vật Huấn Cao trong truyện ngắn “Chữ người tử tù” của Nguyễn Tuân I. MỞ BÀI Nguyễn Đăng Mạnh khi đánh giá về nhà văn Nguyễn Tuân đã khẳng định “Nguyễn Tuân là định nghĩa về người nghệ sĩ”. Ông là nhà văn lớn, một trí thức giàu lòng yêu nước và tinh thần dân tộc, suốt đời ông tôn thờ và đi tìm cái đẹp, cái thật, tha thiết vun đắp “thiên lương” cho mỗi “cái tôi” cá nhân nảy nở và phát triển tốt đẹp. Lòng yêu nước của ông có màu sắc riêng: gắn liền với những giá trị đạo đức và văn hóa cổ truyền của dân tộc. Có ý kiến cho rằng, sự nghiệp Nguyễn Tuân sẽ không thể toàn vẹn nếu thiếu đi “Vang bóng một thời”, là tập truyện ngắn tiêu biểu cho sáng tác của Nguyễn Tuân trước cách mạng tháng tám. Tập truyện gồm mười một truyện viết về một thời vàng son đã qua nay chỉ con vương sót lại. Nhân vật trong “Vang bóng một thời” hầu hết là các nhà nho, những người sinh nhầm thế kỉ, vào đúng lúc nho học đã tàn. Dù sa cơ lỡ vận nhưng họ vẫn giữ được phẩm giá, nhân cách của mình. Những nhà nho tài hoa ấy đã không chịu vứt bỏ lương tâm, chạy theo danh lợi mà luôn giữ thiên lương cao đẹp. “Chữ người tử tù” ban đầu tên là “Dòng chữ cuối cùng”, được in trên tạp chí Tao đàn năm 1938. Sau đó được đưa vào in trong tập “Vang bóng một thời”. Trong truyện ngắn này, nhà văn đã xây dựng thành công nhân vật Huấn Cao, một con người tài hoa, có khí phách và thiên lương trong sáng, một trang anh hùng, hảo hán sắp rơi đầu mà vẫn hiên ngang. II. THÂN BÀI 1. Khái quát Nguyên mẫu: Huấn Cao được xây dựng từ một nguyên mẫu lịch sử có thật của thế kỉ XIX. Đó là Cao Bá Quát, người anh hùng trong cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương, một nhà thơ, nhà thư pháp lừng lẫy một thời. Ông được người đời tôn vinh là thánh “Thần Siêu, thánh Quát”, ca ngợi văn chương của ông “Văn như Siêu, Quát vô tiền Hán”. Sinh thời, Cao Bá Quát có hai câu thơ sáng ngời nghĩa khí: Thập cổ luân giao cầu cổ kiếm Nhất sinh đê thủ bái mai hoa (Mười năm lặn lội tìm gươm báu Chỉ biết cúi đầu trước cành hoa mai) Từ một nhân vật lịch sử trong thế kỉ XIX gắn liền với những giai thoại, những câu đối: “Một chiếc cùm lim chân có đế – Ba vòng xích sắt bước thì vương”…, Nguyễn Tuân đã sáng tạo nên một hình tượng văn học Huấn Cao đẹp đẽ và đầy bi tráng. Tình huống truyện: Nhà văn Nguyễn Tuân đừng bày tỏ quan điểm của mình: “Ở đâu có lao động thì ở đó có sáng tạo”. Nhà văn Nam Cao cũng viết “Văn chương không cần những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho.Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo những cái gì chưa có... . Không lặp lại bất cứ ai trong lịch sử văn học, Nguyễn Tuân trong “Chữ người tử tù” nhà văn đã sáng tạo một tình huống truyện vô cùng độc đáo, thể hiện năng lực của một nghệ sĩ lớn. Ông viết về thú chơi chữ đẹp mà trong đó người xin chữ là một quản ngục, người cho chữ là người tử tù sắp ra pháp trường. Xét trên bình diện xã hội họ là hai kẻ kình địch, một người là đại diện cho thiết chế xã hội và một người là phản nghịch chống lại thiết chế xã hội ấy. Nhưng xét trên bình diện nghệ thuật họ lại là tri âm tri kỷ, Huấn Cao là người sáng tạo cái đẹp, là người có khí phách và thiên lương trong sáng và quản ngục là người quý trọng cái tài, cái đẹp. Họ chính là “đồng thanh tương ứng đồng khí tương cầu”, như Bá Nha, Tử Kỳ, nhưng quản ngục bị ông trời “chơi ác”, bị “đem đày ải vào giữa một đống cặn bã”. Tình huống truyện còn éo le hơn là ở chỗ hai kẻ ấy lại gặp nhau trong nhà ngục và nỗi khổ của quản ngục là có Huấn Cao trong tay, dưới quyền mình nhưng lại không biết làm cách nào có được chữ của ông. Chính trong trong tình huống éo le ấy, vẻ đẹp của nhân vật Huấn Cao mới được bộc lộ rõ nhất. Khái quát về vẻ đẹp của Huấn Cao: Mỗi tác phẩm của Nguyễn Tuân đều phải xuất sắc, đạt đến trình độ hoàn mỹ và nhân vật hiện lên trong các tác phẩm của ông phải là hiện thân của cái đẹp. Huấn Cao cũng giống như nhiều nhân vật khác trong “Vang bóng một thời” là những người tài hoa nghệ sĩ, có thiên lương trong sáng. Hơn nữa, Huấn Cao còn hiện lên là một trang anh hùng nghĩa sĩ, khí phách hơn người. Bởi vậy, Huấn Cao được đánh giá là nhân vật có vẻ đẹp “toàn thiện, toàn bích” nhất và “Chữ người tử tù” cũng trở thành truyện ngắn xuất sắc nhất trong “Vang bóng một thời”. 2. Vẻ đẹp của nhân vật Huấn Cao Bằng một thứ văn xuôi điêu luyện gợi được không khí cổ kính của một thời đã qua, Nguyễn Tuân đã khắc họa thành công vẻ đẹp cũng như tính cách nhân vật nhất là nhân vật Huấn Cao. 2.1. Tài hoa Pautopxki từng nói “Niềm vui của nhà văn chân chính là niềm vui của người dẫn đường đến xứ sở cái đẹp”. Nhà văn Nguyễn Tuân là người suốt đời đi tìm cái đẹp và với nhân vật Huấn Cao ông đã đưa người đọc đến với cái đẹp hoàn mĩ, lí tưởng. Huấn Cao trước hết là một người có tài viết chữ đẹp, là một nghệ sĩ tài hoa ở môn nghệ thuật thư pháp. Nghệ thuật thư pháp là một môn nghệ thuật cao quý, một thú chơi tao nhã và là một nét đẹp văn hoá của thời trung đại. Môn nghệ thuật này rất phổ biến ở các nước đồng văn, trong đó có nước ta. Với ngọn bút lông mềm mại, người nghệ sĩ viết chữ đẹp không chỉ phải có những nét chữ đẹp như rồng bay phượng múa để viết chữ mà như vẽ một bức tranh mà chữ còn phải có ý nghĩa sâu sắc, thâm thúy. Hơn nữa, chữ phải thể hiện được cốt cách

1

CHỮ NGƯỜI TỬ TÙ

- Nguyễn Tuân-

Đề bài số 1: Phân tích nhân vật Huấn Cao trong truyện ngắn “Chữ người tử tù” của Nguyễn Tuân

I MỞ BÀI

Nguyễn Đăng Mạnh khi đánh giá về nhà văn Nguyễn Tuân đã khẳng định “Nguyễn

Tuân là định nghĩa về người nghệ sĩ” Ông là nhà văn lớn, một trí thức giàu lòng yêu

nước và tinh thần dân tộc, suốt đời ông tôn thờ và đi tìm cái đẹp, cái thật, tha thiết vun đắp

“thiên lương” cho mỗi “cái tôi” cá nhân nảy nở và phát triển tốt đẹp Lòng yêu nước của ông có màu sắc riêng: gắn liền với những giá trị đạo đức và văn hóa cổ truyền của dân tộc

Có ý kiến cho rằng, sự nghiệp Nguyễn Tuân sẽ không thể toàn vẹn nếu thiếu đi “Vang bóng một thời”, là tập truyện ngắn tiêu biểu cho sáng tác của Nguyễn Tuân trước cách mạng tháng tám Tập truyện gồm mười một truyện viết về một thời vàng son đã qua nay chỉ con vương sót lại Nhân vật trong “Vang bóng một thời” hầu hết là các nhà nho, những người sinh nhầm thế kỉ, vào đúng lúc nho học đã tàn Dù sa cơ lỡ vận nhưng họ vẫn giữ được phẩm giá, nhân cách của mình Những nhà nho tài hoa ấy đã không chịu vứt bỏ lương tâm, chạy theo danh lợi mà luôn giữ thiên lương cao đẹp “Chữ người tử tù” ban đầu tên là

“Dòng chữ cuối cùng”, được in trên tạp chí Tao đàn năm 1938 Sau đó được đưa vào in trong tập “Vang bóng một thời” Trong truyện ngắn này, nhà văn đã xây dựng thành công nhân vật Huấn Cao, một con người tài hoa, có khí phách và thiên lương trong sáng, một trang anh hùng, hảo hán sắp rơi đầu mà vẫn hiên ngang

II THÂN BÀI

1 Khái quát

- Nguyên mẫu: Huấn Cao được xây dựng từ một nguyên mẫu lịch sử có thật của thế

kỉ XIX Đó là Cao Bá Quát, người anh hùng trong cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương, một nhà thơ, nhà thư pháp lừng lẫy một thời Ông được người đời tôn vinh là thánh “Thần Siêu, thánh Quát”, ca ngợi văn chương của ông “Văn như Siêu, Quát vô tiền Hán” Sinh thời, Cao Bá Quát có hai câu thơ sáng ngời nghĩa khí:

Thập cổ luân giao cầu cổ kiếm Nhất sinh đê thủ bái mai hoa (Mười năm lặn lội tìm gươm báu Chỉ biết cúi đầu trước cành hoa mai)

Từ một nhân vật lịch sử trong thế kỉ XIX gắn liền với những giai thoại, những câu đối: “Một chiếc cùm lim chân có đế – Ba vòng xích sắt bước thì vương”…, Nguyễn Tuân

đã sáng tạo nên một hình tượng văn học Huấn Cao đẹp đẽ và đầy bi tráng

2

- Tình huống truyện: Nhà văn Nguyễn Tuân đừng bày tỏ quan điểm của mình: “Ở đâu có lao động thì ở đó có sáng tạo” Nhà văn Nam Cao cũng viết “Văn chương không

cần những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho.Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo những cái gì chưa có " Không lặp lại bất cứ ai trong lịch sử văn học, Nguyễn

Tuân trong “Chữ người tử tù” nhà văn đã sáng tạo một tình huống truyện vô cùng độc đáo, thể hiện năng lực của một nghệ sĩ lớn Ông viết về thú chơi chữ đẹp mà trong đó người xin chữ là một quản ngục, người cho chữ là người tử tù sắp ra pháp trường Xét trên bình diện

xã hội họ là hai kẻ kình địch, một người là đại diện cho thiết chế xã hội và một người là phản nghịch chống lại thiết chế xã hội ấy Nhưng xét trên bình diện nghệ thuật họ lại là tri

âm tri kỷ, Huấn Cao là người sáng tạo cái đẹp, là người có khí phách và thiên lương trong sáng và quản ngục là người quý trọng cái tài, cái đẹp Họ chính là “đồng thanh tương ứng đồng khí tương cầu”, như Bá Nha, Tử Kỳ, nhưng quản ngục bị ông trời “chơi ác”, bị “đem đày ải vào giữa một đống cặn bã” Tình huống truyện còn éo le hơn là ở chỗ hai kẻ ấy lại gặp nhau trong nhà ngục và nỗi khổ của quản ngục là có Huấn Cao trong tay, dưới quyền mình nhưng lại không biết làm cách nào có được chữ của ông Chính trong trong tình huống éo le ấy, vẻ đẹp của nhân vật Huấn Cao mới được bộc lộ rõ nhất

- Khái quát về vẻ đẹp của Huấn Cao: Mỗi tác phẩm của Nguyễn Tuân đều phải

xuất sắc, đạt đến trình độ hoàn mỹ và nhân vật hiện lên trong các tác phẩm của ông phải là hiện thân của cái đẹp Huấn Cao cũng giống như nhiều nhân vật khác trong “Vang bóng một thời” là những người tài hoa nghệ sĩ, có thiên lương trong sáng Hơn nữa, Huấn Cao còn hiện lên là một trang anh hùng nghĩa sĩ, khí phách hơn người Bởi vậy, Huấn Cao được đánh giá là nhân vật có vẻ đẹp “toàn thiện, toàn bích” nhất và “Chữ người tử tù” cũng trở

thành truyện ngắn xuất sắc nhất trong “Vang bóng một thời”

2 Vẻ đẹp của nhân vật Huấn Cao

Bằng một thứ văn xuôi điêu luyện gợi được không khí cổ kính của một thời đã qua, Nguyễn Tuân đã khắc họa thành công vẻ đẹp cũng như tính cách nhân vật nhất là nhân vật Huấn Cao

2.1 Tài hoa

Pautopxki từng nói “Niềm vui của nhà văn chân chính là niềm vui của người dẫn

đường đến xứ sở cái đẹp” Nhà văn Nguyễn Tuân là người suốt đời đi tìm cái đẹp và với

nhân vật Huấn Cao ông đã đưa người đọc đến với cái đẹp hoàn mĩ, lí tưởng Huấn Cao trước hết là một người có tài viết chữ đẹp, là một nghệ sĩ tài hoa ở môn nghệ thuật thư pháp Nghệ thuật thư pháp là một môn nghệ thuật cao quý, một thú chơi tao nhã và là một nét đẹp văn hoá của thời trung đại Môn nghệ thuật này rất phổ biến ở các nước đồng văn, trong đó có nước ta Với ngọn bút lông mềm mại, người nghệ sĩ viết chữ đẹp không chỉ phải có những nét chữ đẹp như rồng bay phượng múa để viết chữ mà như vẽ một bức tranh

mà chữ còn phải có ý nghĩa sâu sắc, thâm thúy Hơn nữa, chữ phải thể hiện được cốt cách

3

và tâm ý của người viết Người xưa thường xin chữ hay mua chữ về để treo trong nhà như treo bức họa quý hoặc để thờ

- Nguyễn Tuân đã rất tinh tế khi không để nhân vật của mình xuất hiện trực diện ngay từ đầu mà trước hết xuất hiện qua cuộc trò chuyện của viên quản ngục và thầy thơ lại Tài viết chữ của Huấn Cao như thế nào cứ nhìn thái độ của quản ngục và thầy thơ lại sẽ rõ Viên quan quản ngục của một huyện nhỏ vô danh cũng biết đến tài viết chữ đẹp của Huấn Cao nổi khắp vùng tỉnh Sơn và qua lời của hắn thì ông viết chữ rất nhanh và đẹp “Chữ ông Huấn Cao đẹp lắm, vuông lắm” “Có được chữ ông Huấn Cao mà treo là có một báu vật trên đời” Chữ của ông Huấn phải đẹp lắm, quý lắm thì quản ngục mới khao khát có được chữ của ông, mới có cái sở nguyện là “có một ngày kia được treo ở nhà riêng mình một đôi câu đối do tay ông Huấn Cao viết”

- Để xin được chữ ông Huấn Cao, viên quản ngục không những phải dụng công, phải kính cẩn mà còn “mất ăn mất ngủ” và phải liều mạng Bởi vì biệt đãi một tử tù như Huấn Cao là việc làm quá nguy hiểm, là mắc tội phản nghịch, có khi phải trả giá bằng tính mạng của mình

- Huấn Cao ngoài cái tài viết chữ đẹp còn nổi tiếng là một tên tù nguy hiểm có “tài

bẻ khóa, vượt ngục” Việc bẻ khóa vượt ngục của Huấn Cao không phải là trò của bọn tiểu nhân vô lại, của bọn đục tường khoét vách mà là hành động của người anh hùng, một nam

tử hán đại trượng phu không chịu cảnh tù đày mà bứt phá mọi gông cùm, coi nhà tù của triều đình như chốn không người, “ra tay tháo cũi sổ lồng như chơi” Cái dũng khí phá bỏ gông xiềng của ông Huấn cũng vang dội, loan truyền trong vùng như một huyền thoại khiến những kẻ nắm giữ gông xiềng phải nể sợ Hóa ra, Huấn Cao không chỉ viết chữ đẹp

mà ông còn có tài võ Con người này quả là chỗ tuyệt mĩ, hoàn hảo, văn võ song toàn đúng như nhận xét của thầy thơ lại “Dạ bẩm, thế ra y văn võ đều có tài cả Chà chà!”

Quản ngục vì kính trọng, nể phục tài năng cũng như cốt cách của ông Huấn nên khác với phong tục nhận tù nhân ngày thường, viên quản ngục đón những người tù mới bằng cặp mắt hiền lành “lòng kiêng nể, tuy cố giữ kín đáo mà cũng đã rõ quá rồi”

2.2 Khí phách

Vẻ đẹp của Huấn Cao còn trở nên uy nghi, lộng lẫy hơn trong tư thế hiên ngang, đàng hoàng và mang khí phách của một bậc anh hùng

+ Trong mắt triều thần, ông là một người cầm đầu bọn phản nghịch, nhưng thực ra ông là một anh hùng đứng lên vì chính nghĩa, dám chống lại triều đình vì bảo vệ lẽ phải Ông là hiện thân của một con người kinh bang tế thế, anh hùng cái thế Hình ảnh chiếc gông nặng bảy, tám tạ và dài tám thước và cái án tử dành cho ông và các bạn đồng chí của ông cho thấy họ đã dũng cảm chống lại triều đình và bị khép tội nặng như thế nào

+ Nguyễn Du từng viết về người anh hùng Từ Hải lúc sa cơ “Hùm thiêng thất thế sa

cơ cũng hèn” Người đời cũng thường nói thế, song Huấn Cao, tuy sa cơ, thất thế, sắp rơi đầu hiên ngang, vẫn sống những ngày ung dung, đàng hoàng Người anh hùng ấy dù cho

4

thất thế nhưng vẫn giữ được thế lực, uy quyền của mình Dưới mắt ông, bọn người đại diện cho thế lực thống trị kia chỉ là “một lũ tiểu nhân thị oai” cho nên, mặc dù chịu sự giam giữ của bọn chúng nhưng ông vẫn tỏ ra “khinh bạc” Khi bị giải đến đề lao, ông không hề khúm núm, sợ hãi mà giữ thái độ bình thản, xem thường, vẫn dỗ gông, phủi rệp, hóm hỉnh đùa vui làm vỡ tan sự uy nghiêm của chốn cường quyền Bất chấp lời dọa nạt của tên lính

áp giải “Huấn Cao lạnh lùng, chúc mũi gông nặng, khom mình thúc mạnh đầu thang gông xuống thềm đá tảng đánh thuỳnh một cái” xuống nền đá tảng

+ Đối với quản ngục, Huấn Cao rất lạnh lùng, khinh bạc xưng hô "ta - ngươi", thậm chí còn mắng té tát: “Ngươi hỏi ta muốn gì? Ta chỉ muốn có một điều Là nhà ngươi đừng đặt chân vào đây” Cách trả lời ngang tàng, ngạo mạn đầy trịch thượng như vậy là bởi vì Huấn Cao “đến cái chết chém cũng còn chẳng sợ nữa là…” Ông không thèm đếm xỉa đến

sự trả thù của kẻ đã bị mình xúc phạm Huấn Cao rất có ý thức được vị trí của mình trong

xã hội, ông biết đặt vị trí của mình lên trên những loại dơ bẩn “cặn bã” của xã hội “Bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất” Nhân cách của Huấn Cao quả là trong sáng như pha lê, không hề có một chút trầy xước nào

+ Người xưa thường nói “Nhất nhật tại tù thiên thu tại ngoại” (Một ngày ở trong tù bằng nghìn thu ở ngoài) Thay vì buồn rầu, chán nản “gậm một mối căm hờn trong cũi sắt” thì ông lại thản nhiên nhận rượu thịt và ăn uống no say coi như một việc vẫn làm trong cái hứng sinh bình Chứng tỏ ông chỉ xem nhà tù như một chốn dừng chân để nghỉ ngơi “Chạy mỏi chân thì hẵng ở tù”

Có thể nói, Huấn Cao dù thất thế nhưng vẫn hiên ngang, thân xác bị xiềng xích nhưng tinh thần hoàn toàn tự do Đó là phong thái, khí phách của người anh hùng xem cái chết nhẹ như lông hồng, chẳng vì biệt đãi mà bị lung lạc hay vì quyền thế mà run sợ

2.3 Thiên lương trong sáng

Mỗi nghệ sĩ có thể đến với văn chương và cuộc đời bằng con đường riêng của mình Nhưng tư duy nghệ thuật dù có đổi mới đến đâu đi nữa thì cũng không thể vượt

ra ngoài các quy luật của chân, thiện, mỹ, quy luật nhân bản Bởi vậy, không chỉ hết lời

ca ngợi cái tài hoa, khí phách mà Nguyễn Tuân còn hết lời ca ngợi thiên lương trong sáng của Huấn Cao Thiên lương ở đây cần được hiểu là những phẩm chất tốt đẹp mà trời phú cho con người Xét cho cùng nó chính là cái tâm mà bàn về chữ tâm, đại thi hào Nguyễn

Du từng viết: Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài” Huấn Cao có cái tâm trong sáng của người nghệ sĩ Cái tâm ấy cũng vuông vắn, cao khiết và đầy sức chinh phục như nét chữ của ông vậy

Lẽ ra với tài ấy, nếu chịu quy thuận triều đình, Huấn Cao có thể trở thành vị quan quyền cao chức trọng, bổng lộc đủ đầy; với nhân cách cao đẹp có thể là bậc thầy của bao

kẻ khác trong thiên hạ Mặc dù theo lễ giáo phong kiến, ông phải một lòng trung với triều đình, nhưng trong bối cảnh xã hội thối nát, người bóc lột người, ông không chịu quỵ lụy vào luồn ra cúi, không chịu cảnh “cá chậu chim lồng”, ông nổi dậy chống lại triều đình bất

5

công Sự nghiệp anh hùng không thành, ông bị bắt, bị khép vào tội đại nghịch và phải lãnh

án chém nhưng ông cũng không hề hối hận và run sợ

Mặc dù chữ của ông rất đẹp, nhiều người khao khát có được chữ của ông và coi đó

là vật báu để treo ở trong nhà nhưng tính ông vốn khoảnh nên ít chịu cho chữ Ông nói

“Ta nhất sinh không vì vàng bạc hay quyền quý mà ép mình phải viết chữ bao giờ” Khinh bạc vàng ngọc, quyền thế nên cả đời ông mới cho chữ có ba lần là hai bộ tứ bình và một bức trung đường cho ba người bạn thân thiết, đều là chỗ tri âm tri kỉ Huấn Cao đúng là một con người ý thức sâu sắc được thiên chức và phẩm giá của nghệ thuật, một con người không bao giờ thị tài Đó là nhân cách của bậc quân tử không bao giờ bị lung chuyển trước

uy quyền phi nghĩa và đồng tiền phàm tục

Đáng trân trọng hơn đó là Huấn Cao còn biết trọng thiên lương của người khác Điều này được thể hiện trong cách ứng xử chân tình mà ông dành cho quản ngục Khi chưa hiểu được tấm lòng quản ngục, ông khinh bỉ, coi thường y như một thứ công cụ của tầng lớp thống trị Còn khi đã hiểu ra cái “sở nguyện cao đẹp” của y, ông hết sức cảm mến và trân trọng Huấn Cao kiêu bạc là thế mà vui vẻ nhận cho chữ, thậm chí còn tỏ ra cảm động:

“Thiếu chút nữa, ta đã phụ mất một tấm lòng trong thiên hạ” Bởi vì ông đã nhận ra ở viên quản ngục như một đóa sen trong bùn và đã đem tấm lòng tri âm để đáp lại một người tri

kỉ Khi đã phát hiện ra một nhân cách cao quý giữa chốn tối tăm, ông không nỡ để cho nhân cách ấy hoen ố đi Ông chân thành, ân cần dặn dò viên quản ngục những lời tâm huyết sau khi cho chữ “Ở đây lẫn lộn Ta khuyên thầy quản nên thay chỗ ở đi…Ở đây…khó giữ thiên lương cho lành vững và rồi cũng đến nhem nhuốc cả một đời lương thiện đi”

3 Vẻ đẹp của Huấn Cao kết tinh trong cảnh cho chữ

Nghệ thuật xây dựng nhân vật Huấn Cao rất đặc sắc và hầu như không có chi tiết nghệ thuật nào thừa Tiếng đồn đại, lai lịch, cử chỉ, ngôn ngữ, hành động… của nhân vật được tác giả lựa chọn rất “đắt” làm hiện lên một Huấn Cao hiên ngang bất khuất, tài tử tài hoa, quý trọng bằng hữu và trân trọng những tấm lòng biệt nhỡn liên tài trong thiên hạ Và tất cả những vẻ đẹp ấy của ông Huấn thể hiện kết tinh nhất, hài hòa nhất ở cảnh cho chữ, cảnh mà Nguyễn Tuân gọi là “một cảnh tượng xưa nay chưa từng có”

Người tử tù đã thực hiện lời hứa với viên quản ngục, đã thể hiện cái tài hoa tuyệt thế của mình trong một khung cảnh đầy xúc động Đêm hôm ấy khi trại giam tỉnh Sơn chỉ còn văng vẳng tiếng mõ trên vọng canh, giữa gian nhà ngục chật hẹp, ẩm ướt, tường đầy mạng nhện, đất thì bừa bài phân phân chuột và phân gián, khói tỏa như đám cháy nhà, ánh sáng của một bó đuốc tẩm dầu, có ba cái đầu người đang chăm chú trên một tấm lụa bạch còn nguyên vẹn lần hồ Trong đó, một kẻ tử tù “cổ đeo gông, chân vướng xiềng” đang “đậm tô từng nét chữ trên vuông lụa bạch trắng tinh” căng trên mảnh ván Quên rằng cổ đeo gông, chân vướng xiềng, người tử tù đang dồn hết tinh lực vào từng nét chữ Dường như lúc này Huấn Cao không còn là một tử tù mà là một nghệ sĩ đang thể hiện tài năng của mình Bên

6

cạnh đó là thầy thơ lại run run bưng chậu mực và của viên quản ngục khúm núm cất những đồng tiền kẽm đánh dấu ô chữ

Nhà văn Nguyễn Tuân đã gọi đó là cảnh tượng lạ lùng xưa nay chưa từng có vì nghệ thuật thư pháp là một thú vui thanh cao, tao nhã Trong sự tưởng tượng của tất thảy mọi người thì nó phải diễn ra ở một khung cảnh phù hợp như thư phòng, thư sảnh hoặc một không gian có rượu, có hoa, có trăng… Vậy mà cảnh cho chữ ở đây là diễn ra trong nhà giam bẩn thỉu, đầy bóng tối Lạ nữa vì ở đó có sự soán vị đổi ngôi, người tử tù bỗng chốc trở thành người nghệ sĩ tài hoa, uy nghĩ, lẫm liệt, tỏa đầy hào quang còn quản ngục và thầy thơ lại đáng lẽ phải oai phong, bệ vệ, thét ra lửa bỗng trở nên khúm núm và run run

Trong đoạn văn miêu tả cảnh cho chữ, nhà văn Nguyễn Tuân đã sử dụng một cách triệt để nghệ thuật đối lập Thủ pháp nghệ thuật này vốn được sử dụng phổ biến trong văn học lãng mạn, được các nhà văn sử dụng để tô đậm cái phi thường Nguyễn Tuân sử dụng nghệ thuật đối lập để nhấn mạnh sự tương phản giữa vẻ đẹp của tấm lụa bạch còn nguyên vẹn lần hồ, mùi thơm của chậu mực, nét chữ vuông tươi tắn với cái dơ bẩn là cảnh buồng nhà ngục tối, chật hẹp, ẩm ướt, tường đầy mạng nhện, đất bừa bãi phân chuột, phân gián Đối lập giữa ánh sáng của bó đuốc tẩm dầu cháy rừng rực và không gian u tối của chốn ngục tù Đối lập giữa vẻ đẹp lồng lộng, sự uy nghi, lẫm liệt của Huấn Cao với sự khúm núm, run run của quản ngục và thầy thơ lại Nghệ thuật đối lập không chỉ tô đậm vẻ đẹp phi thường của người tử tù Huấn Cao mà còn nhấn mạnh chiến thắng của cái đẹp, cái thiện

ở một nơi mà tưởng rằng cái xấu và cái ác ngự trị Cái đẹp, cái thiện thực sự đã chiến thắng

và tỏa sáng Cảnh cho chữ đã phá vỡ bóng tối nghìn đời ở chốn ngục tù khiến không gian nhà tù bị đổ sụp Ở đó chỉ còn màu trắng của tấm lụa bạch, mùi thơm của chậu mực, không

có quản ngục và tử tù mà chỉ có một người nghệ sĩ đang phô diễn tài năng và những người còn lại là những người yêu quý, tán thưởng, trân trọng và sùng kính cái tài cái đẹp Tất cả thể hiện nghĩa sâu sắc rằng cái đẹp, cái thiện có thể sản sinh từ nơi tội ác ngự trị, giữa mảnh đất chết Nguyễn Tuân quả thực là một tài năng bậc thầy khi ông đã thực hiện đúng

thiên chức của một nhà văn “Công việc của nhà văn là phát hiện ra cái đẹp ở chỗ không

ai ngờ tới, tìm cái đẹp kín đáo và che lấp của sự vật, để cho người đọc một bài học trông nhìn và thưởng thức.” (Thạch Lam)

Ngày mai người tử tù kia sẽ phải ra pháp trường, nhưng dường như không phải ông đang đi vào cõi chết mà đang đi vào cõi bất tử Những dòng chữ ông vừa viết là những dòng chữ cuối cùng của ông Nhưng dù ông có chết đi thì những nét chữ vuông vắn, tươi tắn nói lên hoài bão tung hoành của cả đời ông vẫn mãi còn đó Tài năng, khí phách và thiên lương trong sáng của ông thể hiện qua từng nét chữ thì vẫn còn đó Thiên lương trong sáng ấy còn hiện qua lời khuyên với viên quản ngục của ông cũng vẫn mãi được người đời trân trọng và ghi nhớ

Sau khi “đề xong lạc khoản”, Huấn Cao khen mùi mực thơm, “thở dài” đỡ viên quản ngục đứng thẳng người dậy, nói: “Tôi bảo thực đấy, thầy quản nên tìm về nhà quê mà ở đã,

7

rồi hãy nghĩ đến chuyện chơi chữ Ở đây khó giữ thiên lương cho lành vững và rồi cũng đến nhem nhuốc mất cái đời lương thiện đi” Lời khuyên của Huấn Cao mang ý nghĩa cái đẹp có thể nảy sinh ở nơi đất chết nhưng không thể nào và không bao giờ có thể cùng sống được với cái xấu xa, tàn bạo Con người chỉ có thể thưởng thức được cái đẹp khi có bản chất trong sáng, nhân cách cao thượng mà thôi

Và khi quản ngục vái tử tù một vái, “nước mắt rỉ vào kẽ miệng” làm cho nghẹn ngào nói “Kẻ mê muội này xin bái lĩnh” thì cái vái lạy ấy không chỉ để tạ ơn người đã cho mình chữ mà còn là sự cúi mình trước vẻ đẹp của tài năng, khí phách và thiên lương trong sáng Cái vái lạy ấy không phải là cái vái lạy đê hèn mà là cái vái lạy làm tôn lên vẻ đẹp thiên lương của quản ngục Bởi đó cũng chính là một sự cúi mình trước vẻ đẹp của hoa mai như Cao Chu Thần từng viết “Nhất sinh đê thủ bái mai hoa” Cái vái lạy ấy hơn nữa còn cho thấy cái đẹp đã cảm hóa cái xấu, cái ác, khẳng định cái đẹp có sức mạnh cảm hóa và “cứu vớt con người” Từ đó, Nguyễn Tuân muốn thể hiện niềm tin vào con người và đưa ra tuyên ngôn: cái đẹp phải gắn với cái thiện và người nghệ sĩ trước hết phải có thiên lương trong sáng

III KẾT BÀI

- Nghệ thuật: Nguyễn Tuân là nhà văn uyên bác và tài hoa, trong cả tư tưởng và

cách biểu hiện Ông đúng là bậc thầy về ngôn ngữ, rất lịch lãm uyên bác về lịch sử, về xã hội Đúng như lời Vũ Ngọc Phan đã nói “văn Nguyễn Tuân không phải thứ văn để người nông nổi thưởng thức” Trong “Chữ người tử tù” nhà văn đã xây dựng được một tình huống truyện độc đáo, sử dụng bút pháp nghệ thuật lí tưởng hóa, nghệ thuật đối lập, nghệ thuật kể chuyện với cấu trúc, tình tiết, lời thoại và độc thoại, miêu tả tâm lí nhân vật một cách tinh tế khắc họa tính cách nhân vật đặc sắc Ông đã sử dụng một loạt từ Hán Việt rất đắt (pháp trường, tử tù, tử hình, nhất sinh, bộ tứ bình, bức trung đường, lạc khoản, thiên hạ, thiên lương, lương thiện…) tạo nên màu sắc lịch sử, cổ kính, bi tráng; phục chế lại được một thời vàng son đã qua nay chỉ còn vương sót lại, làm hiện lên chân dung những con người của một thời đại đã qua giờ chỉ còn mờ ảo qua màn sương của thời gian Đặc biệt, cái đẹp tuyệt đỉnh, tuyệt đối của nhân vật Huấn Cao không phải hiện lên trực tiếp qua sự

mô tả của tác giả mà thông qua sự đánh giá, nhận xét và thái độ của các nhân vật khác là quản ngục, thầy thơ lại Đây là sáng tạo độc đáo của Nguyễn Tuân Một mặt nó làm cho chân dung nhân vật hiện lên khách quan, tránh được mọi sự gò ép, áp đặt Mặt khác, nó cũng có tác dụng như một chiếc đòn bẩy, tôn cái tài, cái đẹp, cùng những phẩm chất đáng quý của Huấn Cao lên gấp nhiều lần khiến người đọc có cảm giác nhân vật đã trở thành một huyền thoại, sống mãi trong niềm tôn thờ, ngưỡng mộ của người đời

- Nội dung: “Chữ người tử tù” cũng như cả tập truyện “Vang bóng một thời” của Nguyễn Tuân “là một tác phẩm đạt gần tới sự toàn thiện, toàn mĩ” (Vũ Ngọc Phan) Và Nguyễn Tuân đúng là người nghệ sĩ của cái đẹp và suốt đời đi tìm cái đẹp, có thể khẳng định nhân vật Huấn Cao trong “Chữ người tử tù” là một hình tượng văn học hoàn mĩ, đẹp

8

đẽ bậc nhất trong nền văn học dân tộc Huấn Cao tượng trưng cho cái đẹp của khí phách, của tài hoa hòa hợp với thiên lương trong sáng Xây dựng hình tượng Huấn Cao, nhà văn Nguyễn Tuân đã thành công trong việc xây dựng một chân dung nghệ thuật điển hình, lí tưởng về cái đẹp Đối với Nguyễn Tuân, cái đẹp phải luôn song song cả “tâm” và “tài” thì mới thực sự có ý nghĩa Ông quan niệm, cái đẹp bao giờ cũng phải đi cùng cái thiện và người nghệ sĩ say mê cái đẹp trước hết phải có thiên lương trong sáng Ông có niềm tin vào sức mạnh của cái đẹp và cái thiện, khẳng định cái đẹp và cái thiện sẽ luôn chiến thắng, tỏa sáng Hơn nữa, thông qua nhân vật Huấn Cao, tác giả đã kín đáo thể hiện tinh thần yêu nước Bởi tác phẩm không chỉ tôn vinh một trang anh hùng dũng liệt mà còn tôn vinh những nét đẹp văn hóa truyền thống dân tộc, gián tiếp ca ngợi những người anh hùng xả thân vì nghĩa lớn, sẵn sàng hi sinh vì đất nước Đây cũng là sự giãi bày kín đáo niềm “…

khát khao theo đuổi một lý tưởng cao cả của người thanh niên Nguyễn Tuân khi mới bước chân vào đời” (Trường Chinh)

Đề bài 2: Phân tích nhân vật quản ngục trong “Chữ người tử tù” của Nguyễn Tuân

I MỞ BÀI

Một nền văn học lớn là một nền văn học có nhiều phong cách, một nhà văn lớn là một nhà văn xây dựng cho mình một phong cách riêng độc đáo Trong nền văn học Việt

nam, Nguyễn Tuân là một nhà văn tài hoa, uyên bác và có phong cách nghệ thuật rất nổi bật Trong tác phẩm của mình, Nguyễn Tuân luôn đề cao cái đẹp, cái tài hoa và nhất là luôn trân trọng những sinh hoạt văn hóa tinh thần gắn với hồn xưa đất nước Truyện ngắn

“Chữ người tử tù” lúc đầu tác phẩm có tên “Dòng chữ cuối cùng”, in trong tạp chí Tao Đàn năm 1938, sau đó được đổi tên và in trong tập “Vang bóng một thời” xuất bản năm 1940 là

tác phẩm tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng Tám Với cảm hứng lãng mạn, Nguyễn Tuân đã thành công trong việc xây dựng một chân dung nghệ thuật điển hình, lí tưởng về cái đẹp Nhưng thật thiếu sót khi say mê tài hoa, khí phách và thiên lương trong sáng của Huấn Cao mà bỏ quên nhân vật quản ngục

II THÂN BÀI

1 Khái quát

- Vị trí của nhân vật trong tác phẩm:

Tuy không phải là nhân vật chính nhưng viên quản ngục đóng vai trò quan trọng trong tác phẩm Viên quản ngục luôn được nhà văn Nguyễn Tuân đặt cạnh Huấn Cao và hai nhân vật khi trực tiếp khi gián tiếp, khi đối lập khi song hành tạo nên cốt truyện chặt chẽ, tình huống truyện độc đáo đặc sắc, góp phần tạo nên giá trị nhân sinh, nhân văn sâu sắc của tác phẩm Thậm chí có nhiều ý kiến cho rằng vẻ đẹp của nhân vật quản ngục cũng không kém nhân vật Huấn Cao

- Tình huống truyện: Tk mục 1.2.đề 1

9

2 Nghề nghiệp

Nhân vật quản ngục trong tác phẩm không có tên tuổi cụ thể mà chỉ được gọi theo chức danh Chức danh ấy cũng thể hiện nghề nghiệp của ông ta là người đứng đầu và cai quản nhà ngục, là công cụ đắc lực cho thiết chế xã hội tàn bạo, mục nát đương thời Chức năng của ông ta là áp chế và tiêu diệt tội phạm, trong đó có cả những người dám đứng lên chống lại triều đình và bảo vệ nhân dân Cảnh sống, thế giới cai trị của quản ngục là chốn ngục tù, tăm tối, là thế giới của bóng đêm, tội ác dễ đẩy con người vào lọc lừa, tàn nhẫn Những tưởng quản ngục cũng giống như bao kẻ khác trong bộ máy thống trị ấy, nhưng trái lại viên quản ngục lại là người có tính cách dịu dàng, biết trọng người ngay, biết được giá trị của con người Chức vụ quản ngục chỉ là “cái áo khoác ngoài của một tâm hồn đẹp”

3 Tính cách, phẩm chất

3.1 Là người yên phận, có nội tâm sâu sắc, trầm tĩnh

- Viên quản ngục trước hết là một con người cam chịu, yên phận và đúng là một công cụ của giai cấp thống trị đương thời Khi nhận tù ông ta nói “Chuyện triều đình quốc gia chúng ta biết gì mà bàn bạc cho thêm lời Nhỡ lại bị vạ miệng thì khốn" Cái khuôn khổ phong kiến, cái “phép nước” đã khiến quản ngục quen với việc nhận tù, giao tù, với

"những mánh khóe hành hạ thường lệ” Nhưng viên quản ngục không phải là một tên nô lệ ngoan ngoãn, trung thành mà bên trong con người đó còn có mầm sống tươi xanh của cái đẹp Cái mầm ấy bị đè bẹp nhưng vần khắc khoải sống như chờ đợi một lúc nào đó được vươn lên

- Cũng ngay trong phần đầu của tác phẩm, nhà văn Nguyễn Tuân đã miêu tả một số nét về ngoại hình gợi những ấn tượng ban đầu về nhân vật Quản ngục được miêu tả là một người trung niên “đầu đã điểm hoa râm, râu đã ngả màu” Ông hiện lên với những nét suy

tư, khắc khổ “Đèn leo lét rọi vào một khuôn mặt đang nghĩ ngợi Ngục quan băn khoăn ngồi bóp thái dương” và sau đó là vẻ mặt điềm đạm, bình tĩnh, phúc hậu như “mặt nước ao xuân, bằng lặng, kín đáo và êm nhẹ” Những nét miêu tả ngoại hình ấy đã làm hiện lên một con người có nội tâm sâu sắc, kín đáo và trầm tĩnh Hình ảnh ấy hoàn toàn khác với vẻ ngoài hống hách, tàn ác của viên quan coi ngục thông thường Huấn Cao, con người văn võ song toàn xuất hiện trong nhà tù đã khiến quản ngục rơi vào một tình huống hết sức khó

xử Một cuộc đấu tranh âm thầm đã diễn ra trong nội tâm và rồi ông cũng phải quyết định

và quyết định ấy khiến tâm hồn ông trở nên bình lặng, êm nhẹ Cách đối xử của quản ngục trong tình huống ấy đã thể hiện rõ thiên lương trong sáng của nhân vật

3.2 Thiên lương trong sáng

- Quản ngục là người có tâm hồn nghệ sĩ khát khao và trân trọng cái đẹp:

Thiên lương trong sáng của quản ngục trước hết thể hiện ở chỗ ông ta là một người

có tâm hồn nghệ sĩ biết biết quý trọng nâng niu cái đẹp và điều đó bộc lộ trước tiên ở sở thích chơi chữ đẹp Từ thuở đọc vỡ sách thánh hiền, ông luôn khao khát “được treo ở nhà riêng một đôi câu đối” do chính tay Huấn Cao viết, bởi “Chữ ông Huấn Cao đẹp lắm,

10

vuông lắm” Ông luôn coi chữ ông Huấn là một vật báu trên đời Khát khao, lòng trân trọng cái đẹp của quản ngục mãnh liệt đến mức ông có thể bất chấp cả tính mạng và địa vị, mong sao có được mấy chữ của ông Huấn Và điều ông đau lòng nhất là ông Huấn dưới quyền mình nhưng chẳng biết làm cách nào để có thể xin chữ Biết tính ông Huấn “vốn khoảnh, trừ chỗ tri kỉ, ông ít chịu cho chữ” quản ngục lo lắng nếu như không xin được chữ ông Huấn trước khi bị hành hình thì ông sẽ “ân hận suốt đời mất”

- Quản ngục là người có tấm lòng biệt nhỡn liên tài:

Có lẽ, chính niềm say mê, trân trọng cái đẹp đã khiến quản ngục có tấm lòng biệt nhỡn liên tài, cũng là một biểu hiện rõ nét của thiên lương trong sáng ở nhân vật Ở đây ta hiểu biệt nhỡn là cái nhìn trân trọng đặc biệt, liên tài là biết quý cái tài Biệt nhỡn liên tài là cái nhìn quý trọng đặc biệt với người tài hoa

- Cái nhìn “biệt nhỡn liên tài” ấy thể hiện ngay từ khi quản ngục nói về kẻ tử tù với một thái độ kính trọng không che giấu “Tôi nghe .rất đẹp đó không?” Khi Huấn Cao bước chân vào nhà ngục, quản ngục vì kính trọng, nể phục tài năng cũng như cốt cách của ông Huấn nên khác với phong tục nhận tù nhân ngày thường, đã đón những người tù mới bằng cặp mắt hiền lành “lòng kiêng nể, tuy cố giữ kín đáo mà cũng đã rõ quá rồi”

- Vì trân trọng cái tài, cái đẹp mà quản ngục đã bất chấp sự nguy hiểm đến tính mạng để biệt đãi Huấn Cao Ngày nào quản ngục cũng sai người đem rượu, thịt đến cho ông Huấn với mong muốn “Ta muốn biệt đãi ông Huấn Cao, ta muốn cho ông ta đỡ cực trong những ngày cuối cùng còn lại” Để xin được chữ của ông Huấn, quản ngục không những phải dụng công, kính cẩn mà còn “mất ăn mất ngủ” và phải liều mạng Bởi vì biệt đãi một tử tù như Huấn Cao là việc làm quá nguy hiểm, là mắc tội phản nghịch có thể sẽ phải rơi đầu

- Thậm chí, sợ sự biệt đãi vẫn còn chưa chu tất, quản ngục đem tất cả dũng khí vào gặp Huấn Cao Ông Huấn tỏ ra khinh bạc đến điều, tỏ thái độ miệt thị, coi thường và đợi một trận lôi đình báo thù Tuy nhiên, quản ngục chỉ khép nép lui ra và nói: “Xin lĩnh ý”

Từ hôm ấy, quản ngục không để chân vào buồng giam của ông Huấn và mọi sự biệt đãi vẫn diễn ra như cũ, thậm chí sự biệt đãi với ông Huấn và bạn đồng chí của ông còn hậu hĩnh hơn Bởi vì, trong mắt quản ngục: “những người chọc trời quấy nước, đến trên đầu người ta, người ta cũng còn chẳng biết có ai nữa, huống chi cái thứ mình chỉ là một kẻ tiểu lại giữ tù”, trước một người như Huấn Cao quản ngục thấy mình nhỏ bé

- Ngày nhận được công văn, quản ngục “tái nhợt người đi”, nốt đêm nay thôi, ngày mai ông Huấn Cao đã bị giải đi để hành hình, vậy là sở nguyện xin chữ của ông có lẽ sẽ mãi mãi không thể thực hiện Nhưng nhờ bên cạnh quản ngục có một thầy thơ lại cũng là người có tấm lòng biệt nhỡn liên tài nên Huấn Cao thấu hiểu nỗi lòng viên quản ngục: “Ta cảm cái tầm lòng biệt nhỡn liên tài của các ngươi Nào ta có biết đâu một người như thầy Quản đây mà lại có những sở thích cao quý như vậy Thiếu chút nữa, ta đã phụ mất một tấm lòng trong thiên hạ” Chính nhân cách, phẩm chất của viên quản ngục đã làm cho