Đề bài 1: Phân tích hình tượng nhân vật Chí Phèo trong tác phẩm cùng tên của Nam Cao.

CHÍ PHÈO Nam Cao Đề bài 1: Phân tích hình tượng nhân vật Chí Phèo trong tác phẩm cùng tên của Nam Cao. I. MỞ BÀI Nam Cao là một trong những nhà văn hiện thực tiêu biểu nhất của văn học Việt Nam hiện đại. Trong suốt sự nghiệp cầm bút của mình, ông luôn có những trăn trở, nghĩ suy về sống và viết. Ông từng viết: Văn chương không cần đến sự khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho. Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo ra cái gì chưa có. Có lẽ chính bởi những quan niệm nghệ thuật chân chính ấy mà Nam Cao đã cho ra đời hàng loạt những tiểu thuyết, truyện ngắn có giá trị. “Chí Phèo” (1941) là một truyện ngắn đặc sắc của nhà văn Nam Cao viết về đề tài nông dân trước Cách mạng. Đó là một tác phẩm có thể “làm mờ hết các tác phẩm khác cùng ra một thời”, đã đưa Nam Cao lên vị trí hàng đầu trong lớp các nhà văn hiện thực phê phán 19301945. Bởi vì “Khi Chí Phèo ngật ngưỡng bước ra từ trang sách của Nam Cao, người ta mới thấy đây là hiện thân đầy đủ nhất cho những gì gọi là cùng khổ của người dân cày trong một xã hội thuộc địa: bị dày đạp, cào xé, hủy hoại từ nhân tính đến nhân hình.” (Nguyễn Đăng Mạnh). Trong tác phẩm, tác giả đã xây dựng thành công, nổi bật hình tượng một nhân vật điển hình là nhân vật Chí Phèo. II. THÂN BÀI 1. Khái quát Trước cách mạng, Nam Cao viết về hai đề tài là đề tài người nông dân và đề tài người trí thức tiểu tư sản. Ở đề tài người nông dân, khi Nam Cao xuất hiện trên văn đàn thì các nhà văn như Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố… đã rất nổi tiếng. Đó là một thách thức lớn với Nam Cao nhưng ông đã lặng lẽ vượt qua để “Chí Phèo” ra đời, trở thành tác phẩm hay nhất, tiêu biểu nhất về thân phận người nông dân trước cách mạng. Nếu như người nông dân trong các tác phẩm của Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố… chỉ bị đẩy vào con đường bần cùng hóa bởi nạn tô tức, cường hào thì nhân vật của Nam Cao vừa bị rơi vào bi kịch bần cùng vừa bị xô đẩy vào con đường lưu manh, tội lỗi và bị xói mòn về nhân phẩm. Như vậy, Nam Cao đã thể hiện một cái nhìn mới mẻ độc đáo, sâu sắc về nỗi khổ của người nông dân nghèo bị áp bức bóc lột tàn tệ trong xã hội thực dân phong kiến, quan tâm đến một bi kịch còn đau đớn hơn bi kịch tô tức, cường hào là tấn bi kịch tinh thần. 2. Lai lịch và bản chất lương thiện Lai lịch, nguồn gốc xuất thân của Chí Phèo không được kể ngay từ đầu tác phẩm mà xen vào giữa, mỗi chỗ lại lướt qua một vài chi tiết nhưng cũng đủ để người đọc hiểu rõ về lai lịch của Chí. Chí Phèo vốn là đứa không cha không mẹ. Cả làng Vũ Đại không ai biết cha mẹ Chí Phèo là ai. Họ chỉ biết rằng vào một buổi sáng tinh sương, một anh đi thả ống lươn nhặt được hắn “trần truồng và xám ngắt trong một cái váy đụp để bên cạnh lò gạch bỏ không”. Anh thả ống lươn “rước lấy và đem cho một người đàn bà góa mù”, sau đó bà góa mù đem hắn bán cho bác phó cối. Khi bác phó cối mất, Chí bơ vơ, không cha mẹ, không họ hàng thân thích, “hết đi ở cho nhà này lại đi ở cho nhà nọ”, đến năm 20 tuổi thì Chí Phèo làm canh điền cho lí Kiến. Như vậy, ngay từ khi chào đời, Chí đã bị tước đi quyền được sống bình thường như bao nhiêu người khác và dù có lúc hắn thành vật trao tay, thành món hàng cho người ta mua bán thì hắn vẫn được sống trong vòng tay của những người lương thiện. Bởi vậy, lúc 20 tuổi Chí Phèo vẫn là một chàng trai lực điền, hiền lành, khỏe mạnh và lương thiện. Chí cũng có ước mơ giản dị của một người lương thiện là “có một gia đình nho nhỏ. Chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải. Chúng lại bỏ một con lợn nuôi để làm vốn liếng. Khá giả thì mua dăm ba sào ruộng làm”. Bản chất lương thiện, căm ghét cái xấu cái ác của hắn còn được thể hiện khi bị bà Ba, vợ Bá Kiến gọi vào bóp chân, xoa bụng. Hai mươi tuổi, Chí không phải là gỗ đá, nhưng hắn biết nhục khi phải làm những việc mà người ta khinh. Bản chất hiền lành, nhút nhát của Chí còn được thể hiện rõ ở chi tiết chính Lý Kiến cũng có lần nhìn thấy bị bà Ba sai bảo, hắn vừa làm vừa run. Một người như Chí nếu được sống trong một xã hội bình thường thì hắn cũng sẽ có một cuộc đời yên ổn. Nhưng đớn đau thay, cái xã hội bất lương ấy đã bóp chết ước mơ tưởng chừng rất giản dị của Chí và đẩy hắn vào con đường tha hóa. 3. Chí Phèo tha hóa Chỉ vì cái ghen vu vơ, Bá Kiến đã đẩy Chí vào cảnh tù tội. Và nhà tù thực dân đã tiếp tay cho lão cáo già biến Chí Phèo từ một anh canh điền khỏe mạnh thành một thằng lưu manh, một con quỷ dữ của làng Vũ Đại. Sau bảy, tám năm ở tù Chí trở về làng nhưng người ta không còn nhận được ra hắn. Hắn trở thành một người khác hẳn, trông đặc như thàng sắng đá với “Cái đầu thì trọc lóc, cái răng cạo trắng hớn, cái mặt thì đen mà rất cơng cơng, hai mắt gườm gườm trông gớm chết”. Chí mặc cái quần nái đen, cái áo tây vàng, cái ngực và cái tay chạm trổ hình rồng, phượng và một ông tướng cầm chùy… Nhà văn đã phải dùng đến hai lần từ “gớm chết” để bày tỏ sự kinh hãi trước vẻ ngoài lưu manh, côn đồ của hắn. Hắn về hôm trước thì hôm sau đã ra chợ ngồi uống rượu với thịt chó từ trưa tới xế chiều cho đến lúc say khướt. Rượu say, hắn đến nhà Bá Kiến để chửi và điều đó cho thấy ngay từ lúc ở tù về, hắn đã nhận diện được Bá Kiến là kẻ thù của mình. Hắn gọi cả tên tục ra để chửi. Hắn chửi thật là ầm ĩ, thật là ngoa ngoắt và điếc tai, chửi đến mức “Mồ mả tổ tiên đến lộn lên mất”, “Phen này cha con thằng Bá Kiến đố còn dám vác mặt đi đâu nữa”. Lí Cường hữu dũng vô mưu về chỉ làm tình hình thêm căng thẳng, Chí Phèo lăn ra rạch mặt ăn vạ khiến Lí Cường tái mặt. Giữa lúc đó thì Bá Kiến về rồi chỉ bằng vài câu ngọt nhạt Bá Kiến đã dần biến Chí Phèo từ chỗ hung hăng, coi Bá Kiến như kẻ thù dần trở thành tên đầy tớ tay sai, thành “đầy tớ chân tay mới” của Bá Kiến. Cũng kể từ đây, Chí đã

về đề tài nông dân trước Cách mạng Đó là một tác phẩm có thể “làm mờ hết các tác phẩm khác cùng ra một thời”, đã đưa Nam Cao lên vị trí hàng đầu trong lớp các nhà văn hiện thực phê phán 1930-1945 Bởi vì “Khi Chí Phèo ngật ngưỡng bước ra từ trang sách của Nam Cao, người ta mới thấy đây là hiện thân đầy đủ nhất cho những gì gọi là cùng khổ của người dân cày trong một xã hội thuộc địa: bị dày đạp, cào xé, hủy hoại từ nhân tính đến nhân hình.” (Nguyễn Đăng Mạnh) Trong tác phẩm, tác giả đã xây dựng thành công, nổi bật hình tượng một nhân vật điển hình là nhân vật Chí Phèo

II THÂN BÀI

1 Khái quát

Trước cách mạng, Nam Cao viết về hai đề tài là đề tài người nông dân và đề tài người trí thức tiểu tư sản Ở đề tài người nông dân, khi Nam Cao xuất hiện trên văn đàn thì các nhà văn như Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố… đã rất nổi tiếng Đó là một thách thức lớn với Nam Cao nhưng ông đã lặng lẽ vượt qua để “Chí Phèo” ra đời, trở thành tác phẩm hay nhất, tiêu biểu nhất về thân phận người nông dân trước cách mạng Nếu như người nông dân trong các tác phẩm của Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố… chỉ bị đẩy vào con đường bần cùng hóa bởi nạn tô tức, cường hào thì nhân vật của Nam Cao vừa bị rơi vào bi kịch bần cùng vừa bị xô đẩy vào con đường lưu manh, tội lỗi và bị xói mòn về nhân phẩm Như vậy, Nam Cao đã thể hiện một cái nhìn mới mẻ độc đáo, sâu sắc về nỗi khổ của người nông dân nghèo bị áp bức bóc lột tàn tệ trong xã hội thực dân phong kiến, quan tâm đến

một bi kịch còn đau đớn hơn bi kịch tô tức, cường hào là tấn bi kịch tinh thần

2 Lai lịch và bản chất lương thiện

Lai lịch, nguồn gốc xuất thân của Chí Phèo không được kể ngay từ đầu tác phẩm mà xen vào giữa, mỗi chỗ lại lướt qua một vài chi tiết nhưng cũng đủ để người đọc hiểu rõ về lai lịch của Chí Chí Phèo vốn là đứa không cha không mẹ Cả làng Vũ Đại không ai biết

2

cha mẹ Chí Phèo là ai Họ chỉ biết rằng vào một buổi sáng tinh sương, một anh đi thả ống lươn nhặt được hắn “trần truồng và xám ngắt trong một cái váy đụp để bên cạnh lò gạch bỏ không” Anh thả ống lươn “rước lấy và đem cho một người đàn bà góa mù”, sau đó bà góa

mù đem hắn bán cho bác phó cối Khi bác phó cối mất, Chí bơ vơ, không cha mẹ, không

họ hàng thân thích, “hết đi ở cho nhà này lại đi ở cho nhà nọ”, đến năm 20 tuổi thì Chí Phèo làm canh điền cho lí Kiến Như vậy, ngay từ khi chào đời, Chí đã bị tước đi quyền được sống bình thường như bao nhiêu người khác và dù có lúc hắn thành vật trao tay, thành món hàng cho người ta mua bán thì hắn vẫn được sống trong vòng tay của những người lương thiện Bởi vậy, lúc 20 tuổi Chí Phèo vẫn là một chàng trai lực điền, hiền lành, khỏe mạnh và lương thiện Chí cũng có ước mơ giản dị của một người lương thiện là “có một gia đình nho nhỏ Chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải Chúng lại bỏ một con lợn nuôi để làm vốn liếng Khá giả thì mua dăm ba sào ruộng làm” Bản chất lương thiện, căm ghét cái xấu cái ác của hắn còn được thể hiện khi bị bà Ba, vợ Bá Kiến gọi vào bóp chân, xoa bụng Hai mươi tuổi, Chí không phải là gỗ đá, nhưng hắn biết nhục khi phải làm những việc mà người ta khinh Bản chất hiền lành, nhút nhát của Chí còn được thể hiện rõ ở chi tiết chính Lý Kiến cũng có lần nhìn thấy bị bà Ba sai bảo, hắn vừa làm vừa run Một người như Chí nếu được sống trong một xã hội bình thường thì hắn cũng sẽ có một cuộc đời yên

ổn Nhưng đớn đau thay, cái xã hội bất lương ấy đã bóp chết ước mơ tưởng chừng rất giản

dị của Chí và đẩy hắn vào con đường tha hóa

3 Chí Phèo tha hóa

Chỉ vì cái ghen vu vơ, Bá Kiến đã đẩy Chí vào cảnh tù tội Và nhà tù thực dân đã tiếp tay cho lão cáo già biến Chí Phèo từ một anh canh điền khỏe mạnh thành một thằng lưu manh, một con quỷ dữ của làng Vũ Đại Sau bảy, tám năm ở tù Chí trở về làng nhưng người ta không còn nhận được ra hắn Hắn trở thành một người khác hẳn, trông đặc như thàng sắng đá với “Cái đầu thì trọc lóc, cái răng cạo trắng hớn, cái mặt thì đen mà rất cơng cơng, hai mắt gườm gườm trông gớm chết” Chí mặc cái quần nái đen, cái áo tây vàng, cái ngực và cái tay chạm trổ hình rồng, phượng và một ông tướng cầm chùy… Nhà văn đã phải dùng đến hai lần từ “gớm chết” để bày tỏ sự kinh hãi trước vẻ ngoài lưu manh, côn đồ của hắn

Hắn về hôm trước thì hôm sau đã ra chợ ngồi uống rượu với thịt chó từ trưa tới xế chiều cho đến lúc say khướt Rượu say, hắn đến nhà Bá Kiến để chửi và điều đó cho thấy ngay từ lúc ở tù về, hắn đã nhận diện được Bá Kiến là kẻ thù của mình Hắn gọi cả tên tục

ra để chửi Hắn chửi thật là ầm ĩ, thật là ngoa ngoắt và điếc tai, chửi đến mức “Mồ mả tổ tiên đến lộn lên mất”, “Phen này cha con thằng Bá Kiến đố còn dám vác mặt đi đâu nữa”

Lí Cường hữu dũng vô mưu về chỉ làm tình hình thêm căng thẳng, Chí Phèo lăn ra rạch mặt ăn vạ khiến Lí Cường tái mặt Giữa lúc đó thì Bá Kiến về rồi chỉ bằng vài câu ngọt nhạt Bá Kiến đã dần biến Chí Phèo từ chỗ hung hăng, coi Bá Kiến như kẻ thù dần trở thành tên đầy tớ tay sai, thành “đầy tớ chân tay mới” của Bá Kiến Cũng kể từ đây, Chí đã

3

bán mình cho quỷ dữ Hắn sống trong cơn say triền miên, cơn say này chưa qua thì cơn say khác đã tràn đến thành cơn say dài mênh mông Trong lúc say, hắn làm tất cả những gì người ta sai bảo

- Từ một người nông dân lương thiện, Chí Phèo đã trở thành con quỷ dữ của làng Vũ Đại, trở thành nỗi ám ảnh của bao người Hắn chìm ngập vào vũng bùn tăm tối, tội lỗi Hắn mất dần ý niệm về thời gian, không biết tuổi tác cuộc đời mình “đã dài bao nhiêu năm rồi” Năm nối năm, tuổi nối tuổi, “ba mươi tám hay ba mươi chín? Bốn mươi hay ngoài bốn mươi?” hắn không biết Hắn đánh mất cả nhân hình lẫn nhân tính để từ hình hài đến tâm tính không còn là một con người:

+ Mất nhân hình: Sau những lần rạch mặt ăn vạ, bộ mặt Chí Phèo giờ đây có bao

nhiêu là sẹo “vằn dọc vằn ngang”, '‘Cái mặt vàng vàng ngả sang màu xám gio” Nó dường như không còn là mặt người mà giống như “cái mặt của con vật lạ”

+ Mất nhân tính: Tội lỗi của hắn chồng chất bởi trong lúc say, hắn làm tất cả những

việc mà Bá Kiến sai bảo “bao nhiêu việc ức hiếp, phá phách đâm chém, người ta giao cho hắn làm” “Hắn ăn trong lúc say, ngủ trong lúc say, thức dậy hãy còn say, đập đầu, rạch mặt, chửi bới dọa nạt trong lúc say, uống rượu trong lúc say, để rồi say nữa, say vô tận” Trong con say, hắn biết đâu hắn đã phá bao nhiêu cơ nghiệp, đập nát bao nhiêu cảnh yên vui, đạp đổ bao nhiêu hạnh phúc, làm chảy máu và nước mắt của bao nhiêu người lương thiện

- Khi đã trở thành con quỷ dữ, Chí Phèo đã bị cả xã hội từ chối, ruồng bỏ Đến cái thẻ có biên tên tuổi hắn cũng không có trong sổ làng, người ta vẫn khai hắn vào hạng dân lưu tán, lâu năm không về làng Tất cả dân làng đều sợ hắn, “tránh mặt hắn mỗi lần hắn qua” Trước đây, người ta thường đi qua vườn chuối để ra sông lấy nước nhưng từ khi hắn đến ở, người ta tìm đường khác dù có xa hơn Không ai giao tiếp với hắn và hắn phải sống kiếp sống cô độc của con quỷ dữ Sự cô độc của hắn thể hiện rõ nhất qua chi tiết tiếng chửi

và ngay từ đầu tác phẩm hắn đã xuất hiện với tiếng chửi Thường thì cứ rượu xong là hắn chửi Hắn chửi rất bài bản, lớp lang, đối tượng chửi của hắn rộng vô biên nhưng càng lúc càng thu hẹp Hắn chửi trời, chửi đời, chửi cả làng Vũ Đại, chửi tất cả những ai không chửi nhau với hắn và cuối cùng tức mình hắn chửi đứa nào đẻ ra chính hắn… Dẫu hắn có chửi đến thế nào thì cũng không ai ra nhời Chí Phèo cứ chửi, “chửi rồi lại nghe” Thành thử, chỉ có “ba con chó dữ với một thằng say rượu” Dù không có ai đáp lại nhưng hắn vẫn chửi bởi vì chửi là một cách hắn phản ứng lại với xã hội đương thời là cái xã hội xấu xa thối nát

đã đẩy hắn vào kiếp sống của con quỷ dữ Quan trọng hơn, chửi là phương thức duy nhất

để hắn giao tiếp với đồng loại Như vậy, chỉ bằng một chi tiết rất nhỏ, rất đơn giản nhà văn Nam Cao đã nói được rất nhiều điều về nỗi thống khổ, sự cô đơn đến cùng cực của Chí Phèo khi hắn bị xã hội cự tuyệt không nhìn nhận là người Bi kịch của Chí Phèo còn trở nên đau đớn hơn bởi hắn bị chính Bá Kiến, kẻ đã đẩy hắn vào kiếp sống quỷ dữ lợi dụng

4

Qua bi kịch tha hóa của Chí Phèo cùng với một số nhân vật xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm, Nam Cao đã phản ánh một hiện thực khá phổ biến có tính quy luật ở xã hội nông thôn đương thời Xã hội xấu xa, thối nát đó đẩy biết bao nhiêu người dân lương thiện,

vô tội vào con đường tha hóa Năm Thọ “đầu bò đầu bướu” vừa đi mất tăm lại có Binh Chức lần về, Binh Chức chết lại nở ra Chí Phèo Ở cuối tác phẩm có đoạn “đột nhiên thị thoáng thấy hiện ra một cái lò gạch cũ bỏ không, xa nhà cửa, và vắng người qua lại…” Chi tiết ấy muốn nói với chúng ta rằng, một ngày gần đây thôi, Thị Nở lại bụng mang dạ chửa vượt cạn giữa đồng không mông quạnh và sẽ lại có một Chí Phèo con ra đời Nhà văn Nam Cao đã cho người đọc thấy rằng, chừng nào xã hội thực dân phong kiến xấu xa, thối nát ấy còn tồn tại thì vẫn còn những nỗi đau, những bi kịch như nỗi đau, bi kịch của Chí Phèo Chừng nào còn bọn cường hào sâu mọt, độc ác, áp bức bóc lột tàn tệ dân lành, thì chừng đó còn người lao động lương thiện bị xô đẩy vào con đường lưu manh tội lỗi, phải kiếm ăn bằng đâm thuê chém mướn, bằng cướp giật

Quả thật không sai khi nói rằng văn học bao giờ cũng là chuyện cuộc đời Sản phẩm văn học chỉ được khai sinh ra từ hiện thực đời sống và nếu sáng tác văn học chỉ hoàn toàn

là sự hư cấu và tưởng tượng thì sẽ không truyền được cảm xúc đến với bạn đọc Ý thức được sứ mệnh cao cả của một nhà văn khi sáng tạo nghệ thuật, Nam Cao đã thâm nhập rất sâu, đã đau nỗi đau của người dân cùng và đã không ngừng tìm tòi, sáng tạo để có thể phản ánh đầy đủ nhất bi kịch của người nông dân trong xã hội cũ, biến Chí Phèo thành một hình tượng nhân vật điển hình xuất sắc nhất của văn học Hiện thực phê phán Việt Nam 1930-

1945

4 Chí Phèo thức tỉnh

Đọc tác phẩm, người đọc sẽ nghĩ rằng Chí Phèo sẽ sống mãi kiếp sống của con quỷ

dữ rồi chết bờ chết bụi như một con quỷ cô độc Nhưng bằng tài năng và trái tim của một nhà nhân đạo lớn, Nam Cao đã phát hiện ra bản chất lương thiện của Chí Phèo và giúp hắn thức tỉnh, kéo hắn trở về với cuộc đời lương thiện Nam Cao không phải là nhà văn lãng mạn, ông là một nhà văn hiện thực nghiêm nhặt nên đã lí giải một cách đầy thuyết phục về

sự trở về với bản chất lương thiện của Chí Ông nhìn thấy bản chất lương thiện của Chí Phèo có một lúc nào đó bị mất đi do sự chi phối của số phận nhưng có điều kiện thuận lợi bản chất ấy sẽ trở về đúng như H.Balzac đã phát biểu: “Bản chất của con người thường bị bánh xe của số phận che đậy, và khi lao vào bão tố, dù tốt hay xấu, tự nó bộc lộ.” Nhà văn

đã sáng tạo ra nhân vật thị Nở và cuộc gặp gỡ với thị Nở đã giúp Chí Phèo trở về với bản

chất thật của mình

4.1 Cuộc gặp gỡ với Thị Nở

Chí Phèo gặp thị Nở vào một đêm trăng Sau khi uống rượu với Tự Lãng, Chí phanh ngực, vừa đi vừa gãi, tìm đường về mảnh vườn và cái lều của hắn Hắn định ra sông tắm thì bắt gặp thị Nở đang nằm ngủ “cái mồm mụ há hốc lên trăng mà ngủ” Đêm hôm ấy, chúng ngủ với nhau dưới trăng Đến nửa đêm thì Chí Phèo ốm và được người đàn bà ngoài

5

ba mươi tuổi “ngẩn ngơ như những người đần trong cổ tích" “quàng tay vào nách hắn” để

“hắn đu vào cổ thị, hai người lảo đảo đi về lều”, thị Nở đắp chiếu cho Chí Phèo rồi ra về …

Có thể nói cuộc gặp gỡ với thị Nở đã làm thay đổi cuộc đời Chí Phèo vì sáng hôm sau, lần đầu tiên kể từ khi ra tù Chí Phèo tỉnh rượu, thậm chí có cảm giác sợ rượu Hắn tỉnh dậy và thấy “lòng bâng khuâng mơ hồ buồn” Hắn nghe thấy những thanh âm của cuộc sống hàng ngày, tiếng chim hót vui vẻ quá, tiếng người đi chợ, tiếng anh thuyền chài gõ mái chèo đuổi cá… Những âm thanh quen thuộc, bình dị của cuộc sống hàng ngày ấy hôm nào chả

có nhưng trước đây vì say rượu hắn không nghe thấy Những âm thanh ấy như tiếng gọi tha thiết của đời sống đánh thức linh hồn Chí, gợi hắn nhớ về ước mơ thời trai trẻ Hắn nhớ lại ngày xưa, hắn từng mơ ước “có một gia đình nho nhỏ, chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải”, nuôi lợn làm vốn liếng, khá giả thì mua dăm ba sào ruộng Hắn thấy “chao ôi là buồn!” Trở về quá khứ giúp hắn nhận thức thực tại, hắn bỗng nhận ra rằng hắn đã ngoài bốn mươi tuổi Nếu ví cuộc đời con người như một cái dốc thì hắn đã sang cái dốc bên kia cuộc đời Trận ốm này của hắn như một con gió cuối thu báo biệu mùa đông giá rét, khiến hắn thấy trước một tuổi già đói rét, ốm đau Và có một điều còn đáng sợ hơn cả đói rét và

ốm đau đó là sự cô độc Hắn vẩn vơ nghĩ ngợi mà muốn khóc

4.2 Chi tiết bát cháo hành của thị Nở

Chí Phèo tỉnh rượu là nhờ cuộc gặp gỡ với thị Nở nhưng Chí Phèo thực sự thức tỉnh

là nhờ bát cháo hành của thị Giữa lúc Chí Phèo còn đang vẩn vơ thì Thị Nở mang cho hắn một nồi cháo hành Điều đó làm Chí Phèo ngạc nhiên Bởi vì, lâu nay không có ai tự nhiên

mà cho hắn cái gì Muốn có thì hắn phải đâm chém, cướp giật và ăn vạ, phải làm cho người

ta sợ Sau sự ngạc nhiên thì Chí Phèo cảm động bởi đây là lần đầu tiên hắn được một người đàn bà cho Hắn thấy mắt mình ươn ướt Khi ăn bát cháo, hắn thấy cháo ngon lạ lùng và hắn nhận ra rằng những người suốt đời không ăn cháo hành không biết rằng cháo hành rất ngon Thị Nở nhìn Chí Phèo ăn cháo hành mà thốt lên: “Ôi sao mà hắn hiền”… Có thể nói, thị Nở là người độc nhất trong làng Vũ Đại cư xử với Chí Phèo như với con người và nhận biết được bản chất lương thiện của hắn Chỉ có thị mới cảm nhận được “hắn cười nghe thật hiền…” Có lẽ, Chí Phèo đã cảm nhận được bát cháo mà Thị Nở mang đến không phải là bắt cháo bình thường mà trong đó còn ẩn chứa tình cảm mộc mạc, chân thành của thị dành cho hắn Đó là bát cháo của hơi ấm tình người và chính bát cháo hành của Thị Nở đã làm cho bản chất lương thiện của Chí Phèo vốn bị vùi lấp giờ có cơ hội trở lại

Như vậy bằng trái tim nhân đạo lớn, nhà văn Nam Cao không chỉ để Chí Phèo trở về với cuộc đời lương thiện mà còn phát hiện bản chất lương thiện của hắn Hóa ra bản chất lương thiện ấy vẫn âm thầm sống trong tâm hồn Chí Phèo ngay cả khi hắn đã là một con quỷ dữ Để khi gặp được tấm lòng chân thành của Thị Nở bản chất ấy được hồi sinh Sự trở

về của bản chất lương thiện ở nhân vật Chí Phèo được nhà văn lý giải đầy thuyết phục Đó

là do trận ốm đã khiến Chí Phèo thay đổi cả về tâm lý và sinh lí, khiến hắn tỉnh rượu và hơn cả là do hắn cảm nhận được hơi ấm của tình người

6

Tỉnh rượu cũng là lúc Chí Phèo nhận ra rằng xưa nay hắn chỉ sống bằng dọa nạt và cướp giật Muốn ác phải là kẻ mạnh và thằng lưu manh “chỉ mạnh về liều” Thế mà giờ hắn đâu còn mạnh nữa, sẽ có một lúc nào đó “không thể nào liều được nữa” thì bấy giờ mới nguy Linh hồn thức tỉnh và bản chất trở về nên Chí Phèo thèm lương thiện biết bao Hắn nghĩ rằng Thị Nở sẽ là cây cầu nối giúp hắn trở về với xã hội bằng phẳng, thân thiện của những người lương thiện Thị Nở có thể sống yên ổn với hắn thì tại sao người khác lại không thể được “Với một vẻ mặt rất phong tình”, hắn bảo thị Nở: “Hay là mình sang đây

ở với tớ một nhà cho vui” Câu nói ấy rất “tình tứ” biểu thị rằng Chí Phèo rất say thị Nở, biểu lộ chân tình của hắn với thị và cũng là câu nói bộc lộ cái khao khát muốn được làm người, “thèm lương thiện” và “muốn làm hòa với mọi người” của Chí Phèo Thế là sau hơn hai mươi năm bị mất quyền làm người, Chí Phèo đã tự tìm cho mình con đường trở lại làm người Câu trả lời của thị Nở sẽ quyết định số phận của hắn

5 Bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người

Chí Phèo khao khát được trở về với cuộc đời lương thiện nhưng xã hội kia đã không cho phép Chúng ở bên nhau chẵn năm ngày thì thị Nở chợt nhớ ra thị có một bà cô ở trên đời và người cô này nội trong ngày nay sẽ quay về Thế là thị Nở vốn dở hơi quyết định dừng yêu đương để về hỏi ý kiến bà cô Khi được hỏi, bà cô thị Nở quyết không cho phép cháu bà “đi lấy một thằng chỉ có một nghề rạch mặt ăn vạ” Nhưng trách gì bà ta, cách nhìn của bà ta cũng chính là cách nhìn của cả làng Vũ Đại Bà cô Thị Nở chính là đại diện cho

xã hội ấy, đại diện cho định kiến trong xã hội Cả xã hội ấy đã quay lưng lại với Chí Phèo, không ai cho phép hắn trở lại cuộc đời lương thiện Thậm chí, người tưởng chừng như rất xứng đôi với Chí Phèo cuối cùng cũng đã từ chối hắn Khi thị Nở trút vào mặt hắn tất cả những lời của bà cô thì đầu tiên hắn thú vị lắc lư cái đầu cười nhưng sau đó, hắn bỗng hiểu

ra Khi thị Nở đã quay lưng bỏ về, hắn “sửng sốt” đứng lên gọi thị, hắn đuổi theo thị nắm lấy tay Hắn muốn níu thị ở lại bởi vì hắn ý thức sâu sắc được rằng Thị Nở là con đường duy nhất giúp hắn trở về với cuộc đời lương thiện Cái nắm tay níu lại ấy cho thấy hắn khao khát trở về với cuộc đời lương thiện đến nhường nào Đến khi bị thị Nở giúi cho một cái lăn khoèo ra đất thì Chí Phèo mới hiểu hắn thực sự đã bị từ chối và hắn rơi vào tuyệt vọng

Chí Phèo vật vã trong cơn đau đớn, tuyệt vọng Hắn lấy một hòn gạch toan đập đầu

ăn vạ Nhưng hắn nghĩ đập đầu ở đây chỉ thiệt, hắn phải “đâm chết con đĩ Nở kia”, “đâm chết cái con khọm già nhà nó” Hắn lại uống nhưng “càng uống càng tỉnh ra” Tỉnh ra, hắn thấm thía nỗi đau vô hạn của thân phận mình “chao ôi, buồn”, tỉnh ra lại thấy thoang thoảng hơi cháo hành Rồi “hắn ôm mặt khóc rưng rức”, hắn uống cho đến khi say mềm rồi xách dao ra đi, vừa đi vừa lảm nhảm “Tao phải đâm chết nó” Ý định của hắn là đâm chết

cô cháu nhà thị Nở, nhất là “con khọm già” đã chia rẽ tình duyên của hắn Thế mà bước chân hắn lại không đưa hắn đến nhà thị Nở mà đưa hắn đến nhà Bá Kiến Có phải vì hắn say, mà những thằng điên và thằng say không bao giờ làm những cái mà lúc ra đi chúng

Khi lưỡi dao của Chí Phèo vung lên kẻ thù đã phải đền mạng nhưng số phận của Chí thì vẫn không thay đổi Chí hiểu rõ rằng cánh cửa cuộc đời lương thiện đã đóng lại trước mắt hắn Bản chất lương thiện đã trở lại, hắn cũng không thể quay trở về với cuộc đời của con quỷ dữ Cuối cùng, Chí Phèo chỉ còn con đường duy nhất là tìm đến cái chết để chấm dứt cuộc đời đầy bi kịch của hắn Cái chết bi thảm của Chí Phèo chứng tỏ ý thức nhân phẩm của hắn đã trở về Nếu trước đây để bám lấy sự sống, Chí phải bán rẻ linh hồn thì hiện tại để được sống như một con người đúng nghĩa, Chí phải từ bỏ mạng sống của mình Cái chết của Chí đã cho thấy, đối với Chí Phèo khao khát trở về với cuộc đời lương thiện của hắn còn cao hơn cả mạng sống Nó cũng là lời tố cáo đanh thép với xã hội thực dân phong kiến Xã hội ấy không những đẩy người nông dân vào con đường cùng bần hoá, lưu manh hóa mà đến khi họ thức tỉnh lại không cho phép họ trở về với cuộc đời lương thiện, đẩy họ vào chỗ chết Cái chết vật vã, đau đớn và câu hỏi cuối cùng của Chí Phèo “Ai cho tao lương thiện?” còn làm day dứt và ám ảnh lương tâm người đọc cho đến tận ngày nay

6 Đánh giá chung

6.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

Nhân vật Chí Phèo được xây dựng rất thành công bằng nghệ thuật điển hình hóa Nhân vật xuất hiện với ngoại hình gây chú ý và được miêu tả ở nhiều điểm nhìn khác nhau, lúc được miêu tả qua con mắt tác giả, lúc lại qua con mắt của thị Nở và Bá Kiến Nội tâm của nhân vật, ngôn ngữ đối thoại và hành động được sử dụng để khắc họa tính cách, khiến nhân vật hiện lên sinh động trong trí tưởng tượng của bạn đọc Hơn nữa, kết cấu truyện vô cũng chặt chẽ, logic; tình tiết hấp dẫn, biến hoá giàu kịch tính; ngôn ngữ mộc mạc, giản dị

mà sống động, linh hoạt cũng góp phần tạo nên sự thành công của tác phẩm

6.2 Nội dung

Qua nhân vật Chí Phèo, tác phẩm vừa bộc lộ giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo vừa mang ý nghĩa triết lí sâu sắc, xứng đáng được coi là một kiệt tác của văn học Việt Nam thế

kỉ XX

- Giá trị hiện thực: Tác phẩm đã phơi bày hiện thực, lên án tố cáo xã hội đương

thời Xã hội ấy đã đẩy người nông dân và bi kịch tha hóa, bi kịch bị cự tuyệt làm người Mặt khác, với hai cái chết của Chí Phèo và Bá Kiến, tác phẩm đã cho thấy mâu thuẫn giai cấp trong xã hội nông thôn Việt Nam Nam 1930-1945 đã trở nên rất gay gắt Mâu thuẫn ấy chỉ có thể được giải quyết bằng các biện pháp quyết liệt

8

- Giá trị nhân đạo: Nhà văn Nam Cao đã kể về bi kịch của Chí Phèo bằng một sự

đồng cảm chia sẻ, thương xót chân thành Bằng trái tim nhân đạo, ông phát hiện và khẳng định bản chất lương thiện của người nông dân Bản chất ấy có thể có lúc bị che lấp mất nhưng nó vẫn le lói và chờ cơ hội được hồi sinh Từ đó, tác giả thể hiện niềm tin vào sức mạnh của tình người, vào nhân tính và bản chất tốt đẹp của con người Những câu nói cuối cùng của nhân vật Chí Phèo trong tác phẩm “Tao muốn làm người lương thiện” “Ai cho tao lương thiện?” là tiếng nói đòi quyền sống cho con người, là hồi chuông gióng lên để cảnh tỉnh xã hội, cần phải có sự thay đổi để không còn ai rơi vào bi kịch như Chí Phèo

III KẾT LUẬN

Bi kịch cự tuyệt quyền làm người của Chí Phèo do nhiều căn nguyên Có căn nguyên từ xã hội cũng có căn nguyên từ bản thân Chí Nhưng khi quyền con người còn bị xúc phạm thì bi kịch của Chí Phèo còn được nhắc đến như một nỗi đau của toàn nhân loại

Đề bài 2: Phân tích nhân vật Bá Kiến trong “Chí Phèo” của Nam Cao

I MỞ BÀI

Trải qua những thăng trầm trong cuộc đời và sự nghiệp, ông quan niệm văn chương

“phải chứa đựng được một cái gì lớn lao, mạnh mẽ, vừa đau đớn, lại vừa phấn khởi; ca tụng tình yêu, bác ái, công bằng” Đó là quan niệm “nghệ thuật vị nhân sinh”, gắn liền với hiện thực, không rời xa cuộc đời Chính vì vậy mà các tác phẩm của Nam Cao đều đi sâu vào đời sống tinh thần của con người, khám phá những góc khuất bên trong mỗi số phận khác nhau.Trong truyện ngắn "Chí Phèo", Nam Cao đã tái hiện lại hình ảnh thu nhỏ của nông thôn Việt Nam trước cách mạng qua bức tranh làng Vũ Đại Bức tranh hiện thực ấy không chỉ khắc họa người nông dân hiền lành bị lưu manh, tha hóa mà còn nổi bật lên những con người thuộc tầng lớp thống trị tàn ác, tiêu biểu là nhân vật bá Kiến Bên cạnh hai nhân vật Chí Phèo và thị Nở, nhân vật bá Kiến cũng để lại trong lòng bạn đọc những ấn tượng riêng biệt

Là một nhà văn trung thành của chủ nghĩa hiện thực, Nam Cao không chỉ cho thấy

số phận khốn khổ, bất hạnh của người nông dân trong xã hội thực dân nửa phong kiến mà con vạch trần bộ mặt của giai cấp thống trị Bá Kiến chính là nhân vật điển hình cho sự độc

ác, tàn bạo của bọn thống trị đương thời

II THÂN BÀI

1 Khái quát

- Nguyên mẫu:

Theo một số tài liệu, nhà văn Nam Cao đã xây dựng nhân vật Bá Kiến dựa trên một nguyên mẫu có thật ở làng Đại Hoàng quê ông Người này có tên là Trần Duy Bính, còn được gọi là nghị Bính, xuất thân từ một gia đình quý tộc 6 đời làm lí trưởng Ông Bính làm

9

Chánh tổng rồi sau đó lên ông Nghị Tuy nhiên nhân vật Bá Kiến trong tác phẩm có nhiều điểm được hư cấu so với nhân vật nghị Bính ở ngoài đời

- Bá Kiến thuộc loại nhân vật cường hào, ác bá:

Truyện ngắn Chí Phèo phản ánh hiện thực xã hội nông thôn Việt Nam 1930-1945 Truyện tập trung vào xung đột giai cấp giữa bọn địa chủ, cường hào với người nông dân, vạch trần mối quan hệ đối kháng từ bao đời chưa thể điều hòa giữa giai cấp thống trị áp bức, bóc lột và người dân nghèo khổ Nếu nhân vật Chí Phèo là điển hình cho người nông dân thì nhân vật Bá Kiến là điển hình cho bọn cường hào, ác bá Đem so sánh nhân vật Bá Kiến trong “Chí Phèo” của Nam Cao với các nhân vật như nghị Lại trong “Bước đường cùng” của Nguyễn Công Hoan và nghị Quế trong “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố có thể nhận thấy nghị Lại và nghị Quế chỉ là bọn trọc phú hủ lậu, tham lam, bần tiện nhưng Bá Kiến thì không chỉ tham lam, bần tiện mà còn cáo già, lọc lõi, lắm mưu nhiều kế và đặc biệt nham hiểm

- Bối cảnh xuất hiện: Bối cảnh nhân vật Bá Kiến xuất hiện trong tác phẩm là bối cảnh xã

hội làng Vũ Đại, một xã hội thu nhỏ của nông thôn Việt Nam giai đoạn 1930-1945 Làng

Vũ Đại được một thầy địa lý phán là có thế đất “quần ngư tranh thực”, nghĩa là đàn cá săn mồi, trong đó cá lớn thì nuốt cá bé Cường hào trong làng thì chia năm bè bảy cánh như phe Bá Kiến, cánh đội Tảo, Tư Đạm, Bát Tùng… Ngoài mặt chúng tử tế với nhau nhưng bên trong ngấm ngầm muốn cho nhau ăn bùn, để đè đầu cưỡi cổ lẫn nhau Mặt khác, chúng lại hợp với nhau để cùng bóc lột dân lành Trong đàn cá tranh mồi ấy người ấy, Bá Kiến được đánh giá là con cá lớn nhất

2 Lai lịch và ngoại hình

2.1 Lai lịch: Có thể nói, cái trí xảo và gian tham của Bá Kiến cũng có dòng có dõi

Hắn xuất thân trong một gia đình đã từng bốn đời làm Lí trưởng Cái xuất thân dòng dõi

ấy, khiến Bá Kiến kế thừa mọi mánh khóe ở đời Bằng đủ mọi mưu mô và thủ đoạn khôn khéo, hắn đã lần lượt leo lên đỉnh cao danh vọng Từ tiên chỉ làng Vũ Đại hắn leo lên làm

Bá hộ rồi Chánh hội kì hào, Huyện hào Đến cả cái danh Bắc Kì nhân dân đại biểu hắn cũng chiếm lấy Con trai hắn sau cũng làm lí trưởng Bá Kiến khét tiếng đến cả trong hàng huyện Đâu chỉ có dân lành mới sợ cái uy của cụ Bá, mà cả bọn lưu manh lẫn cường hào đối nghịch cũng dè chừng và kiêng nể

2.2 Ngoại hình

Không như các nhà văn hiện thực phê phán khác khi miêu tả bọn quan lại, cường hào thường chú ý miêu tả ngoại hình của chúng, điển hình như nghị Quế của Ngô Tất Tố, huyện Hinh của Nguyễn Công Hoan Nam Cao lại ít chú ý đến ngoại hình của nhân vật

Bá Kiến Ông chỉ phác thảo vài nét rất đơn giản như "Cụ cười nhạt nhưng giòn giã lắm”, tiếng quát rất sang và “cụ hay quát để thử dây thần kinh người khác”, hoặc cái cười như Tào Tháo… Tuy nhiên những nét ngoại hình ấy đã ít nhiều thể hiện bản chất, tâm địa của

kẻ độc ác, xảo quyệt

10

3 Bản chất gian hùng

3.1 Bản chất gian hùng của nhân vật bá Kiến được thể hiện ngay từ lần đầu xuất hiện

Nhà văn để cho Bá Kiến xuất hiện đầu tiên trước độc giả đúng lúc Chí Phèo say rượu, đến cổng nhà hắn để rạch mặt, kêu làng, ăn vạ Cảnh tượng rất hỗn loạn huyên náo

Lí Cường hữu dũng vô mưu chỉ làm cho tình hình thêm căng thẳng Đúng lúc Chí Phèo rạch mặt ăn vạ khiến Lí Cường tái mặt thì cụ Bá về Vừa thấy Chí Phèo "nằm dài, không nhúc nhích lên khẽ như gần chết" "thoáng nhìn qua" Bá Kiến "đã hiểu cơ sự", hắn nhanh chóng tìm ra được kế sách thích hợp nhất để ứng phó Với sự từng trải, hắn biết rõ tác hại của đám đông này Bá Kiến hiểu ngay rằng nếu để dân chúng chứng kiến hành động thô tục của Chí thì bố con hắn chỉ thêm mất mặt Hắn cũng thừa biết tâm kế của thằng "đầu bò", với nó đám đông kia chính là hậu thuẫn, kích thích để nó hung hăng hơn Và cũng cần phải có ít nhiều thời gian để Chí Phèo giã rượu, đỡ táo tợn đi đã Vả lại, trước đông người,

Bá Kiến khó có thể hiện thành công mánh khóe mua chuộc, dụ dỗ Muốn dụ dỗ, ắt phải nhún nhường Đường đường là một cụ bá hét ra lửa mà để đám dân đen chứng kiến cảnh ngọt nhạt với một thằng cùng đinh, thì còn ra cái thể thống gì Bởi vậy, việc đầu tiên, Bá Kiến tìm cách giải tán đám đông ngay đã, hắn "quát mấy bà vợ" và đuổi họ vào nhà Chắc những người "tuôn đến xem" nghe tiếng quát "rất sang" này đủ hiểu cụ muốn đuổi khéo mình Tiếp theo, "quay sang bọn người làng", Bá Kiến dịu giọng hơn một chút "cả các ông, các bà nữa, về đi thôi chứ! Có gì mà xúm lại thế này?" Đến đây, tất nhiên "không ai nói gì, người ta lảng dần đi " Cho dù vừa tò mò, vừa hả hê; nhưng họ vẫn nể, vẫn sợ cụ Bá Vả lại ngay vợ của cụ cũng phải vào nhà rồi Đến khi "chỉ còn trơ lại Chí Phèo", cụ bắt đầu giở giọng đường mật, gọi đầy tớ cũ của mình, nay như đã biến thành con vật gớm ghiếc bằng

"anh", vồn vã mời Chí "vào nhà uống nước" Chưa đủ, cụ "tiên chỉ làng Vũ Đại" "khét tiếng trong hàng huyện" còn nhận có họ hàng với anh cùng đinh này "rồi giết gà mua rượu cho hắn uống, xong lại đãi thêm đồng bạc để về uống thuốc" Chỉ cần Chí ngồi lên, Bá Kiến biết là mình đã thắng Tuy vậy, cụ vẫn quát mắng lí Cường, sau khi đã "đưa mắt nháy còn một cái" Với cách xử sự như trên, chứng tỏ cụ bá lõi đời đã đi guốc vào bụng dạ Chí Phèo lúc này: ưa phỉnh nịnh, hám cái lợi trước mắt Rốt cuộc, Bá Kiến "khôn róc đời", đạt được cả hai mục đích: vừa tạm dập tắt ngọn lửa hờn căm trong con người Chí, vừa chuẩn

bị biến Chí thành tay sai lợi hại Như vậy, qua một tình huống, cái xảo quyệt lọc lõi của tên cường hào này được thể hiện một cách sinh động

3.2 Nham hiểm, thủ đoạn

Bá Kiến đã đúc rút được nhiều kinh nghiệm làm quan qua bốn đời làm tổng lý, trở thành một kẻ già đời trong nghề đục khoét, bóc lột dân lành, một lão cáo già đểu giả đầy thủ đoạn Nhà văn Nam Cao đã rất tài tình khi thâm nhập vào dòng nội tâm của Bá Kiến để hắn tự phơi bày bản chất thật của mình Tất cả sự mưu mô, đểu giả, tàn bạo của Bá Kiến không chỉ thể hiện ở hành động, việc làm mà còn hiện lên rất rõ qua dòng nội tâm của hắn

là những thằng có máu mặt, vợ đẹp con đàn và khi bóp nặn chỉ bóp đến nửa chừng

Bá Kiến là một kẻ khôn róc ở đời “Thứ nhất sợ kẻ anh hùng, thứ hai sợ kẻ cố cùng liều thân” Vậy nên, cụ biết “mềm nắn rắn buông”, xử nhũn với những thằng tứ cố vô thân,

du côn, liều lĩnh không sợ chết Cụ không dại gì mà đối đầu với chúng vì cụ nghĩ cũng phải

có những thằng đầu bò để trị những thằng đầu bò Trị không được thì cụ dùng, chúng trị lẫn nhau đứa nào chết cụ cũng có lợi Điển hình là trường hợp Bá Kiến mua chuộc và lợi dụng Chí Phèo để Chí đi đòi nợ Đội Tảo, một tay vai vế trong làng, kẻ địch đối đầu với cụ

Cụ luôn dùng đúng, người đúng việc, bởi thế mà, không có cái nợ nào cụ không đòi được, không có kẻ thù nào mà cụ không làm cho điêu đứng, tán gia bại sản Làng Vũ Đại được ví như mảnh đất "quần ngư tranh thực", các phe cánh đối đầu nhau và cụ lấn át được những vây cánh khác bởi cụ biết "thu dụng những thằng bạt mạng không sợ chết và không sợ đi tù" vì chúng là "những thằng được việc"

Cái nham hiểm ghê người của nhân vật này còn ở chỗ tìm cách làm cho lũ đàn em, hoặc đám dân làng sinh chuyện, tức là chém giết, đốt phá, kiện tụng lẫn nhau để hắn có dịp

mà ăn Chứ theo cụ ở cái làng có hai nghìn dân lại xa phủ xa tỉnh như làng Vũ Đại chỉ trông vào hai vụ thuế thì có bán cha đi cũng không đủ tiền để mua triện đồng

3.3 Ném đá giấu tay, giả nhân giả nghĩa

Bá Kiến là con người vô cùng xảo quyệt, ném đá giấu tay, giả nhân giả nghĩa Sự gian xảo của hắn được phơi bày trọn vẹn trong âm mưu hại người Nếu ghét kẻ nào, lão ngám ngầm đẩy người ta xuống sông, đưa vào chốn tù tội hoặc khốn cùng Nhưng rồi lão lại dắt tay họ lên để họ phải cảm ơn Lão sẵn sàng dùng mọi cách để đòi được số tiền cần lấy, để rồi ném trả lại một ít với luận điệu thương hại giả dối vì thương kẻ bần hàn cùng túng quá Hắn diễn kịch cứ như thật Vì thế mà nhận cho ra bộ mặt thật của tên cáo già Bá Kiến không phải là điều dễ dàng

để biến Chí Phèo - một thanh niên chất phác, tự trọng và khỏe mạnh thành "con quỷ dữ của

12

làng Vũ Đại", sẵn sàng theo lệnh hắn để đi đâm chém rồi phải kết liễu cuộc đời mình một cách thảm khốc Rõ ràng, bi kịch của Chí Phèo đã góp phần quan trọng hoàn thiện chân dung gian hùng của Bá Kiến

4 Nhân cách bỉ ổi

4.1 Dâm ô, đồi bại

Bên cạnh việc khắc họa sinh động, sâu sắc bản chất lọc lõi xảo quyệt, Nam Cao không quên vạch trần nhân cách bỉ ổi của "tiên chỉ làng Vũ Đại", trong những mối quan hệ kín đáo Và Nam Cao đã phơi bày thói dâm ô vô độ và sự đê tiện của tên cường hào này

Dù có bốn vợ nhưng Bá Kiến không bỏ lỡ việc ngồi chung xe lên tỉnh với vợ Binh Chức Lão không chỉ lừa tình mà còn lừa tiền chị nông dân vắng chồng khốn khổ Đâm ra, tiền của anh Binh gửi về chỉ vừa đủ cho Bá Kiến chơi bời hành lạc với chị Binh trong chuyến lên tỉnh

5 Cái chết của Bá Kiến

Cuối cùng, bá Kiến cũng phải trả giá cho sự xấu xa, tàn ác của hắn Bá Kiến đã phải chết dưới lưỡi dao của Chí Phèo Nam Cao xứng đáng là nhà văn hiện thực bậc thầy khi xây dựng tình huống Chí Phèo giết Bá Kiến Từ lâu Chí đã biết Bá Kiến là kẻ thù của hắn

và ngay sau khi ra tù đã đến nhà Bá Kiến để chửi Lúc đó, bằng sự "khôn róc đời" cụ bá đã biến Chí Phèo từ chỗ coi mình là kẻ thù đến chỗ dần trở thành tên đầy tớ, tay sai Khi bị cự tuyệt quyền làm người Chí Phèo càng uống rượu càng tỉnh và tỉnh ra hắn ý thức sâu sắc được rằng Bá Kiến chính là kẻ thù lớn nhất của hắn, chính Bá Kiến đã đẩy hắn vào kiếp sống của con quỷ dữ, để hắn rơi vào bi kịch Như vậy, Chí Phèo đến nhà Bá Kiến với tâm

lí của kẻ cùng đường nhất quyết muốn trả thù Bình thường, Bá Kiến khôn ngoan có thể chuyển bại thành thắng nhưng lần này cụ phải chịu chết dưới tay Chí Phèo Bởi vì Chí Phèo đến đúng lúc cụ đang tức giận, cụ đang ghen vì bà Tư và muốn cho tất cả lũ trai trẻ đi

ở tù Giữa lúc đang tức giận như thế, một người khôn ngoan đến mấy cũng không bình tĩnh được, nhất là khi trông thấy một thằng chỉ đến để vòi tiền uống rượu Sự ghen tuông đã khiến cho bá Kiến không chú ý để nhận ra ý định của Chí Phèo nên khi lưỡi dao của Chí vung lên Bá Kiến đã phải đền mạng

Cái chết của bá Kiến là tất yếu, bởi bọn quan lại cường hào đã quen thói ức hiếp, bóc lột dân lành Và khi bị đẩy đến con đường cùng thì nhất định họ phải vùng dậy để đấu

13

tranh còn bọn áp bức bóc lột sẽ phải đền tội Sau khi giết chết Bá Kiến, Chí Phèo cũng tự sát vì hắn cũng không còn con đường nào khác Cái chết của hai nhân vật này cho thấy tình trạng mâu thuẫn xã hội ở nông thôn Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 chỉ có thể được giải quyết bằng biện pháp quyết liệt

Kết thúc truyện, người đọc hả hê khi nhìn thấy Bá Kiến nằm giãy chết trong vũng máu Nhưng người đọc cũng lập tức lo âu và suy nghĩ vì "Tre già măng mọc, thằng ấy chết còn thằng khác" Bá Kiến này chết nhưng trong xã hội vẫn còn có biết bao Bá Kiến khác Những kẻ đối địch bấy lâu của Bá Kiến thì chờ đợi cái chết của lão mà nhảy lên tiếp tục đè đầu, cưỡi cổ người nông dân Kiếp sống lầm than của dân lành như thế không biết bao giờ mới chấm dứt Điều đó cho thấy sự bế tắc của các nhà văn HTPP như Nam Cao trong việc tìm ra con đường để thay đổi xã hội

III KẾT BÀI

1 Nghệ thuật:

Bá Kiến thuộc kiểu nhân vật phản diện được xây dựng theo bút pháp điển hình hóa nên nhân vật này vừa có nét chung của giai cấp thống trị tham lam, tàn bạo, không từ một thủ đoạn nào để bóc lột người nghèo lại có nét riêng của tên ác bá gian hùng, nham hiểm, thủ đoạn Nhà văn không chú ý miêu tả ngoại hình mà tập trung miêu tả nhân vật qua cách ứng xử, hành động, lời nói và đặc biệt khắc sâu đời sống nội tâm bên trong Hơn nữa, tác giả còn khéo sử dụng một lối văn linh hoạt sinh động, giản dị và trong sáng, gần với khẩu ngữ hàng ngày của quần chúng để cho Bá Kiến hiện lên rất sinh động

là do nhà văn hư cấu

- Vị trí, vai trò của nhân vật trong tác phẩm:

14

Thị Nở chỉ là nhân vật phụ nhưng có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của câu chuyện và làm nổi bật chủ đề tác phẩm Thị Nở là tác nhân khơi dậy tính người giúp Chí Phèo tỉnh ngộ, quay về bản chất lương thiện Đồng thời cũng chính nhân vật này giúp Chí Phèo nhận ra bi kịch bị cự tuyệt làm người, giúp ta cảm nhận sâu sắc hơn

bi kịch của nhân vật Chí Phèo Hơn nữa, thị Nở cũng là một nhân vật truyền tải giá trị yêu thương, góp phần thể hiện giá trị nhân văn, nhân đạo của tác phẩm

2 Ngoại hình (xấu)

Thị Nở được tác giả miêu tả là một người có có bề ngoài xấu xí, được nhà văn Nam Cao nhận xét trong tác phẩm là "xấu ma chê quỷ hờn" hoặc "cái mặt của thị thực là một sự mỉa mai của hóa công” Diện mạo của thị còn được miêu tả rõ hơn với các nét "Cái mũi thì vừa ngắn, vừa to, vừa đỏ, vừa sần sùi như vỏ cam sành, bành bạnh muốn chen lẫn nhau với những cái môi cũng cố to cho không thua cái mũi: có lẽ vì cố quá cho nên chúng nứt nở như rạn da Ðã thế thị lại ăn trầu thuốc, hai môi dày được bồi cho dày thêm một lần, cũng may quết trầu sánh lại, che được cái màu thịt trâu xám ngoách Ðã thế những cái răng rất to lại chìa ra: ý hẳn chúng nghĩ sự cân đối chữa được một vài phần cho sự xấu" Chính vì ngoại hình với những nét bề ngoài cực xấu xí mà người ta thường lấy Thị Nở ra để ví "xấu như Thị Nở" Nam Cao miêu tả thị như vậy không phải để bôi nhọ ngoại hình của người phụ nữ mà đó là một dụng ý nghệ thuật Tác giả phải miêu tả thị như vậy mới có thể “Đôi lứa xứng đôi” được với Chí Phèo

3 Lai lịch (nghèo, mả hủi)

Trong tác phẩm, Nam Cao không tập trung miêu tả kĩ về thân thế Thị Nở mà chỉ phác họa đôi nét Thị Nở xuất thân là con nhà nghèo và không còn ai thân thích ngoài “một người cô đã có thể gọi được là già, và đã không chồng như thị” Hai cô cháu ở trong một cái nhà tre, thị sống bằng cách làm các việc lặt vặt ở làng, chủ yếu là gánh nước thuê kiếm

ăn Gia cảnh đã nghèo mà thị lại mang dòng giống mả hủi

Chính vì dở hơi nên trong khi cả làng Vũ Đại sợ và tránh Chí Phèo, chỉ mình thị Nở

là không sợ Người trong làng đi lấy nước không còn dám đi qua vườn chuối nhà Chí Phèo

mà phải tìm đường khác dù xa hơn, chỉ có thị Nở dở hơi không từ bỏ thói quen của mình Thị vẫn đi qua vườn chuối nhà hắn và thậm chí còn “vào cả nhà hắn để rọi nhờ lửa nữa” hay “ xin của hắn một ít rượu về để bóp chân” và “lắm lúc thị ngạc nhiên: sao người ta ghê hắn thế”