BÀI ÔN TẬP CHƯƠNG 2, MÔN CƠ SỞ VĂN HÓA

Làng xã ở Bắc Bộ Bắc Bộ là cái nôi hình thành dân tộc Việt, sinh ra các nền văn hóa lớn phát triển tiếp nối lẫn nhau.. Cuối cùng là lũy tre làng, tượng trưng cho sự gắn bó bền chặt của n

PHÂN HIỆU TRƯỜNG ĐẠI HỌC NỘI VỤ HÀ NỘI TẠI TP HỒ CHÍ MINH

KHOA PHÁP LUẬT HÀNH CHÍNH

BÀI ÔN TẬP CHƯƠNG 1

Học phần: Cơ sở văn hóa Việt Nam

LỚP: 2105LHOE Giảng viên hướng dẫn GVC.TS Nhạc sĩ Trần Thành

TP Hồ Chí Minh – Tháng 11/2021

Nhóm:4

1 Phạm Thanh Châu

2 Võ Bùi Bích Du

3 Phạm Hữu Đức

4 Nguyễn Nhật Hào

5 Nguyễn Lê Huyền

6 Nguyễn Thị Mỹ Linh

7 Huỳnh Trúc Quỳnh

8 Nguyễn Huỳnh Tấn

9 Vũ Thị Thanh Thảo

10 Lê Đỗ Anh Thư

MỤC LỤC

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 ĐẶC TRƯNG CỦA LÀNG XÃ NGƯỜI VIỆT Ở BẮC BỘ SO SÁNH VỚI NAM BỘ

1.1 Làng xã ở Bắc Bộ

Bắc Bộ là cái nôi hình thành dân tộc Việt, sinh ra các nền văn hóa lớn phát triển tiếp nối lẫn nhau Những người nông dân ở đây sống quần tụ thành làng Làng là đơn

vị xã hội cơ sở của nông thôn Bắc Bộ, tế bào sống của xã hội Việt Tiến trình lịch sử đã khiến cho làng Việt Bắc Bộ là một tiểu xã hội trồng lúa nước, một xã hội của các tiểu nông Làng Bắc Bộ cổ truyền có tính quan liêu bó chặt vào cuộc sống, chế lệ nặng nề

1.1.1 Đặc điểm tự nhiên

Bắc Bộ là tâm điểm của con đường giao lưu quốc tế theo hai trục chính: Tây – Đông và Bắc Nam., Vị trí này khiến cho nó trở thành thành vị trí tiền đồn để tiến đến các vùng khác trong nước và Đông Nam Á, là mục tiêu xâm lược đầu tiên của tất cả bọn xâm lược muốn bành trướng thế lực vào lãnh thổ Đông Nam Á Nhưng cũng chính vì vị trí địa lý này tạo điều kiện cho cư dân có thuận lợi về giao lưu và tiếp thu văn hóa nhân loại Vùng Bắc Bộ có địa hình đồi núi xen kẽ đồng bằng hoặc thung lung thấp và bằng phẳng, dốc thoải từ Tây Bắc xuống Đông Nam Mặt khác, khí hậu Bắc

Bộ rất độc đáo nhưng không kém phần khắc nghiệt Khí hậu vùng này có mùa đông lạnh, bốn mùa tương đối rõ nét Khí hậu thay đổi thất thường, gió mùa đông bắc vừa lạnh vừa ẩm, rất khó chịu, gió mùa hè thì nóng và ẩm Đất đai ở đây không thật sự màu mỡ, thực phẩm tự nhiên nghèo nàn thêm vào đó là thiên tai hạn hán, lũ lụt Chính

sự khắc nghiệt của thiên nhiên, cùng với việc thường xuyên phải đối mặt với những cuộc xâm lăng đã góp phần tạo nên tính cách của người dân Bắc Bộ: cần cù, tiết kiệm, dũng cảm và kiên cường

Đất đai ở Bắc Bộ không phải là nhiều, dân cư lại đông Vì thế, để tận dụng thời gian nhàn rỗi của vòng quay mùa vụ, người nông dân đã làm thêm nghề thủ công Ở đồng bằng sông Hồng, trước đây, người ta đã đếm được hàng trăm nghề thủ công, một

số làng phát triển thành chuyên nghiệp, với những người thợ có tay nghề cao Một số

nghề đã rất phát triển, có lịch sử phát triển lâu đời như: nghề gốm, nghề dệt, luyện kim, đúc đồng,

1.1.2 Đời sống vật chất, tinh thần của người dân ở làng xã Bắc Bộ

Làng quê Bắc Bộ vẫn thường gắn liền với các hình ảnh đình làng, giếng nước, gốc đa và các lũy tre bao quanh làng Đình làng là nơi để dân làng lễ bái, trau dồi đức hạnh Thành Hoàng ở các đình làng nông thôn Bắc Bộ là nhân thần, là người có công đánh giặc ngoại xâm, mở mang nghề nghiệp chăm lo cho dân, có thần tích và có sắc phong thần của triều đình Còn về cây đa cổ thụ ở làng quê Bắc Bộ thì mang ý nghĩa tượng trưng cho sự trường tồn về thời gian của đất trời Hình ảnh của giếng nước vẫn luôn được coi là chốn tâm linh, bên cạnh thường có các miếu thờ thần Cuối cùng là lũy tre làng, tượng trưng cho sự gắn bó bền chặt của người dân với làng, nó là một trong những biểu tượng tiêu biểu không thể không kể đến của nông thôn Bắc Bộ,

Hội làng ở miền Bắc có thể kể đến như: chọi trâu, lễ hội đền Hùng, Hội làng thường tổ chức vào dịp Tết hoặc vào mùa xuân để mong một năm mới tốt lành cho mọi người

1.2 Làng xã Nam Bộ

Đến thời Nguyễn, việc khai phá đồng bằng Nam Bộ đã đem lại thêm một bộ mặt mới cho làng xã Việt Nam Nông thôn Nam Bộ cũng tổ chức thành làng nhưng nếu làng xã Bắc Bộ cổ truyền tự trị khép kín thì nét đặc trưng chung của thôn ấp Nam

Bộ là tính mở, tính quan quyền thấp, chế lệ trong làng không có gì nặng nề, “tự làm tự ăn”

1.2.1 Đặc điểm tự nhiên

Nam Bộ là vùng đất nằm ở cuối cùng đất nước về phía Nam, trọn vẹn lưu vực của hai dòng sông Đồng Nai và Cửu Long, mà lại là phần hạ lưu của hai dòng sông Trong khi đó, Nam Bộ lại gần Biển Đông Nói khác đi, đây là vùng đất cửa sông giáp biển Mặt khác khí hậu Nam Bộ khác hẳn khí hậu Bắc Bộ ở chỗ Nam Bộ chỉ có hai mùa, mùa khô và mùa mưa vào một năm Nói tới Nam Bộ, người ta nghĩ ngay đến một cánh đồng tít tắp chân trời, một khung cảnh thiên nhiên khoáng đạt và vùng đất chằng chịt kênh rạch Những vùng đồng bằng được bồi đắp bằng phù sa sông đã tạo kiện vô

cùng thuận lợi cho ngành nông nghiệp ở Nam Bộ phát triển Mặt khác, dân cư ờ làng Nam Bộ là từ nhiều nguồn, nhiều phương trời tụ họp lại, vì thế mà làng Nam Bộ sẽ không có chất kết dính chặt chặt chẽ Tất cả những điều trên đã tạo ra trong nét tính cách của con người Nam Bộ: phóng khoáng, nhiệt tình, cởi mở và dễ tiếp nhận những ảnh hưởng từ bên ngoài của văn hóa phương Tây

1.2.2 Đời sống vật chất tinh thần của người dân ở làng xã Nam Bộ

Làng Nam Bộ không có lũy tre bao quanh với các cổng làng đặc trưng của từng địa phương sáng mở tối đóng như làng xã ở Bắc Bộ Cư dân Nam Bộ cư trú theo tuyến, theo kiểu tỏa tia dọc hai bên bờ kênh rạch, trục lộ giao thông thuận tiện mà không bó hẹp trong một không gian xác định rõ ràng Đây là sản phẩm của thời đại, khi kinh tế hàng hóa phát triển

Làng xã của Nam Bộ cũng có đình làng Đình làng của Nam Bộ cũng thờ Thành Hoàng Tuy nhiên, Thành Hoàng bôn cảnh ở Nam Bộ là nhiên thần, chỉ có danh hiệu

mà không có sắc phong thần của triều đình

Ở làng xã Nam Bộ cũng tổ chức Hội làng để mừng bội thu hay trong dịp Tết để mong một năm mới sung túc Các hội làng Nam Bộ còn mang những nét văn hóa riêng của các thành phần dân cư ở đây, tiêu biểu có thể kể đến như: Hội bà Xứ núi Sam, lễ Tết Khmer Chol Chnam Thmay

1.3 Tóm lại

Đặc trưng của làng xã người Việt ở Bắc Bộ so với Nam Bộ đều có những nét đặc trưng riêng biệt và cái hay cái đẹp riêng, có thể nói, làng Việt Bắc Bộ hình thành lâu đời, có cơ cấu tổ chức chặt chẽ, ổn định, khép kín, bền vững trên cơ sở liên kết nhiều tổ chức mà mỗi tổ chức đều có ảnh hưởng đến từng thành viên trong làng Người nông dân sống gắn bó chặt chẽ với xóm giềng, họ tộc, gia đình, làng nước Là nới có vị trí địa lí thuận lợi về việc giao lưu tiếp thu văn hóa Khí hậu độc đáo và thất thường Dân cư đông đúc, con người cần cù, tiết kiệm, dung cảm, kiên cường Và còn

có các hình ảnh thân thuộc cùng với các trò chơi dân giang Còn làng Việt ở Nam Bộ

là làng khai phá, tuổi đời còn trẻ, định cư kéo dài trên diện rộng nên thiễu chất kết dính đồng thời do sớm tiếp xúc với nền kinh tế hàng hoá nên phóng khoảng và năng động hơn Khí hậu chỉ có hai mùa, địa hình nhiều kênh rạch và được bồi đắp phù sa thuận

lợi cho nghành nông nghiệp phát triển Con người phóng khoáng, nhiệt tình, cởi mở Đặc điểm của làng Việt Bắc Bộ và Nam Bộ thể hiện cho hai vùng văn hóa lớn ở Việt Nam: vùng đồng bằng Bắc Bộ và đồng bằng Nam Bộ vốn chứa đựng những nét văn hóa độc đáo, đa dạng nhưng vẫn nằm trong thể thống nhất là văn hóa Việt Nam Ngày nay, trong xu thế toàn cầu hóa, công nghiệp hóa nông nghiệp, nông thôn cả làng Việt Bắc Bộ và Nam Bộ đều biến đổi không ngừng, mau lẹ Đó là một quy luật tất yếu, phù hợp với sự phát triển, giao lưu, hội nhập của văn hóa Việt, đất nước và con người Việt

CHƯƠNG 2 MỐI QUAN HỆ GIA ĐÌNH - DÒNG HỌ - LÀNG XÃ

TRONG XÃ HỘI NÔNG THÔN VIỆT NAM

2.1 Khái niệm gia đình

Theo nghĩa rộng: Gia đình bao gồm cả gia tộc những người thân cùng huyết thống Đặc biệt với nguồn gốc con Rồng cháu Tiên thì dân tộc ta là một đại gia đình Gia đình truyền thống của người Việt là những Tam đại, Tứ đại, Ngữ đại đồng đường

Theo nghĩa hẹp: Tức là gia đình hạt nhân trong truyền thống Việt Nam Trong

đó, quan hệ cha mẹ – con cái chi phối hết thảy mọi mối qua hệ khác Như vậy, gia đình: là một tổ chức cơ sở gồm những người liên kết với nhau bằng huyết thống và nghĩa tình Hai vợ chồng tuy không cùng huyết thống nhưng được liên kết với nhau bằng sợi dây tình nghĩa Tổ chức ấy có mục đích thiêng liêng là xây dựng cho cơ sở đất nước một tổ ấm cả về tinh thần và về vật chất để giáo dục con cái, đóng góp và giữ gìn văn hóa dân tộc

Gia đình là một thiết chế xã hội độc lập, có mối quan hệ tương tác với các thiết chế xã hội khác và có tác động to lớn đến sự phát triển xã hội nói chung Gia đình đóng vai trò quan trọng trong xây dựng, triển khai, thụ hưởng các chính sách chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa; là thiết chế quan trọng đảm bảo quy mô và chất lượng dân số thông qua chức năng sinh đẻ, giáo dục, và đầu tư phát triển nguồn lực con người Gia đình là nơi giữ gìn và trao truyền các giá trị văn hóa dân tộc từ thế hệ này sang thế hệ khác Vì vậy, vun đắp, xây dựng gia đình là điều kiện quan trọng để phát triển bền vững

Trong vài thập niên qua, hôn nhân và gia đình Việt Nam trải qua những biến chuyển quan trọng, từ kiểu mẫu truyền thống sang kiểu gia đình với những đặc điểm

mới, hiện đại và tự do hơn, nhất là từ sau đổi mới Các quá trình kinh tế xã hội đi cùng với những chính sách kinh tế, văn hóa xã hội của Việt Nam đang tác động lớn đến quan điểm, lối sống và hành vi ứng xử của cá nhân trong xã hội, trong đó có giá trị gia đình của người dân Việt Nam Một mặt, những thay đổi về kinh tế, xã hội tác động trực tiếp đến gia đình, đặt ra nhu cầu gia đình cần có những hỗ trợ và bảo vệ tốt hơn Mặt khác, những biến đổi của gia đình có những tác động quan trọng đến các lĩnh vực kinh tế, xã hội và văn hóa

2.2 Khái niệm dòng họ

Đối với mỗi dòng họ, chúng ta thấy được sự cố kết huyết thống được thể hiện trong các cây phả hệ Tất cả được duy trì một cách có quy tắc nghiêm ngặt trong các xưng hô - ứng xử; và các dòng họ đã văn bản hóa cách thức ứng xử đó bằng cuốn gia phả dòng họ Cũng từ gia phả, các nhà thờ họ - từ đường ra đời nhằm duy trì tập tục và truyền thống của từng họ Nhiệm vụ của dòng họ là làm sao duy trì và tạo lập cho các thế hệ tiếp sau có cuộc sống lành mạnh, ổn định lâu dài Vai trò của dòng họ đối với từng gia đình cũng như đối với mỗi thành viên trong dòng tộc có ý nghĩa giáo dục quan trọng Tự hào về dòng họ sẽ góp phần nuôi dường lòng tự hào dân tộc Cho nên

có thể nói, văn hóa dòng họ là vấn đề rất thiêng liên trong tâm thức mỗi người dân Việt Nam

Dòng họ xét về mặt vật chất, là chỉ một tập hợp người cùng một huyết thống Ở

xã hội loài người sự sinh sôi, nảy nở dùng để duy trì nòi giống được định hướng đến

sự ra đời những thế hệ sau khỏe mạnh, ưu tú và ngày càng phát huy được cao nhất trí sáng tạo Điều đó, được thể hiện như những nét văn hóa, chẳng hạn như việc cấm kết hôn trong cùng dòng máu, cấm mọi hành vi loạn luân

Dòng họ là một hiện tượng lịch sử có tính nhân loại và liên thời đại Đây là một hình thức liên kết theo nhóm huyết thống sớm nhất trong quá trình phát triển của loài người

So với nhiều hình thức liên kết khác nhau như cư trú (làng xóm, thôn bản…) và lợi ích, nghề nghiệp (phường hội, giai cấp…), liên kết dòng họ có vai trò chi phối, ảnh hưởng tương đối lớn và sâu sắc đến con người trong sự tồn tại của mình

2.3 Khái niệm về thuật ngữ “làng”

Làng”, như nhiều học giả đã xác nhận, đó là từ thuần Việt Đây là điều thật đáng lưu ý Khác với xã, thôn là những từ Hán - Việt, làng có cội nguồn từ chính đời sống Việt Nam và được biểu đạt trong ngôn ngữ thuần Việt

Có nhiều định nghĩa khác nhau về thuật ngữ này:

Theo TS Huỳng Công Bá: “Làng - dùng để chỉ một đơn vị tụ cư nhỏ nhưng chặt chẽ và hoàn chỉnh nhất của người nông dân Việt Nam”

Theo PTS Nguyễn Văn Mạnh, làng là “một cộng đồng dân cư cố kết với nhau trên cơ sở một vùng lãnh thổ nhất Các thành viên được phân định vai trò của mình trong cơ cấu làng, thông qua dân bản quán hay dân ngụ cư gắn bó với nhau ít nhất về hai phương diện: láng giềng, cận cư và huyết tộc Cộng đồng cư dân làng có lối sống riêng, có những đặc trưng đặc thù về tâm lý, đạo đức, phong tục, tập quán…”

Theo GS Nguyễn Duy Quý: “Làng Việt (kẻ, thôn…) là một thiết chế xã hội, một đơn vị tổ chức chặt chẽ của nông thôn Việt trên cơ sở địa vực, địa bàn cư trú; là sản phẩm

Theo GS Trần Quốc Vượng: “Làng là một đơn vị cơ sở và là không gian sinh hoạt văn hóa chính yếu của người Việt, là một thiết chế phức hợp, vừa chứa những yếu

tố khởi nguyên của công xã, vừa chịu tác động của những thay đổi chế độ xã hội Làng

- một hệ thống riêng (kinh tế, xã hội …) gồm những yếu tố hợp thành Hệ thống này

có những quan hệ nội tại, bên trong (đóng kín), song cũng có những quan hệ bên ngoài (mở, hở)”

2.4 Mối quan hệ giữa gia đình, dòng họ với làng xã ở Việt Nam

Vai trò của gia đình và dòng họ không chỉ được bảo lưu bền vững ở các làng, xã sống chủ yếu bằng nông nghiệp mà còn ở cả những nơi có nghề phụ phát triển, hòa nhập và chịu tác động sâu vào nền kinh tế thị trường với quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ Đồng Kỵ là một làng sản xuất và kinh doanh đồ gỗ mỹ nghệ phát triển với lối sống của người dân đã có phần đô thị hóa, nhưng các giá trị cổ truyền làng, xã vẫn được gìn giữ và phát huy đậm nét Đó là việc duy trì các bữa ăn chung hằng ngày, việc

tổ chức các ngày lễ, tết trong năm, thăm nom cha mẹ, mối quan hệ chặt chẽ giữa ông

bà, cha mẹ và con cái trong phạm vi gia đình, việc liên kết làm ăn kinh tế trong dòng

họ, giỗ tổ họ Đây là những nét đẹp và biểu hiện khẳng định sức sống bền vững của gia đình, dòng họ trong lối sống thôn làng của người Việt

Vai trò của gia đình và dòng họ với những giá trị tốt đẹp và đặc trưng trong nếp sống không những không bị mai một mà còn thích ứng, biến đổi, tạo ra các giá trị mới

và có khả năng trường tồn cùng với đời sống làng, xã Việt Nam

Ở Việt Nam, đặc biệt là ở làng xã, dòng họ mang nhiều nét đặc thù so với thế giới Quan hệ dòng họ và làng xã hầu như gắn liền và không tách rời nhau Dòng họ không tách biệt, đối lập mà liên quan chặt chẽ trong một môi trường văn hoá mang tính đặc thù Truyền thống dòng họ góp phần cơ bản và là một nhân tố tạo nên truyền thống làng xã, địa phương, rộng hơn là truyền thống dân tộc Trong lịch sử, không thiếu những trường hợp những nhân vật kiệt xuất đã mang lại vinh quang cho gia đình, dòng họ, dân tộc Như vậy, dòng họ và văn hoá dòng họ còn là một trong những yếu tố thúc đẩy sự phát triển văn hoá làng xã nói riêng và văn hoá xã hội Việt Nam nói chung

Dòng họ trong quan hệ của người Việt Nam một phần có nguồn gốc trực tiếp từ thị tộc nguyên thuỷ, phần khác được sản sinh ra do cơ chế xã hội phong kiến và được chính cơ chế đó duy trì Nhà nước phong kiến dựa vào và lợi dụng dòng họ để thống trị, làm chỗ dựa cho vương quyền Chính sự kết hợp giữa vương quyền và dòng họ đã tạo ra những làng nổi tiếng với những dòng họ nổi tiếng Ở nhiều làng, uy tín các họ cũng làm nên những tiếng tăm vinh dự cho làng Thông thường, các dòng họ đã có truyền thống thì không chỉ nổi lên nhất thời, mà được tiếp nối từ đời này sang đời khác Phải thừa nhận rằng, chính chế độ phong kiến đã làm cho các dòng họ thăng hoa

- ngoại trừ dòng họ nhà vua, còn các dòng họ khác trở nên có tên tuổi, có thế lực chính

là nhờ tác động của chế độ phong kiến Những quyền lợi và vinh dự do chế độ đem lại

đã thôi thúc, khuyến khích các dòng họ phát triển và phát huy truyền thống của mình

Ở Việt Nam dòng họ có quan hệ chặt chẽ đến vận mệnh của đất nước Lịch sử Việt Nam trước đây thường chép theo triều đại, tức là chép theo dòng họ Sự suy thịnh của các dòng họ đã viết cho Việt Nam những trang sử bi hùng Từ họ Khúc cho đến họ Nguyễn, vận mệnh đất nước phần nào tuỳ thuộc vào các dòng họ Dòng họ cũng là

một thành tố xây dựng nên văn hoá làng Từng dòng họ một, dù lớn hay nhỏ, đều làm cho diện mạo văn hoá làng trở nên sinh động và phong phú

Ở nông thôn, có rất nhiều hình thức sinh hoạt văn hoá cộng đồng Những ngày giỗ tết, hội đình, hội đền, hội chùa…là những hình thức sinh hoạt văn hoá mang đậm dấu ấn gia đình và dòng họ Đây là cơ hội để bà con họ hàng đi lại thăm nom, giao lưu

và tiếp xúc, nhưng những hình thức sinh hoạt văn hoá mang tính cộng đồng và dòng

họ nhiều nhất phải kể đến việc giỗ tổ, lễ cưới và lễ tang Qua những hình thức sinh hoạt văn hoá chung này, sức cố kết xã hội được tái xác định, những rạn nứt, đố kị, có khi cả những hận thù diễn ra trong cuộc sống hàng ngày lắng dịu một phần, đôi khi được xoá bỏ Đây là sự thể hiện các giá trị xã hội cộng đồng và tái xác định những giá trị đã gắn bó các nhóm lại với nhau

Giáo dục gia đình vốn thường được đề cập như là điểm khởi đầu của mọi sự giáo dục, song giáo dục dòng họ ít được biết tới trong khi dòng họ đóng vai trò như một gia đình mở rộng hay một xã hội thu nhỏ Dòng họ là một thực thể và có có vai trò độc lập tương đối trong sự liên quan chặt chẽ và mật thiết đối với gia đình và xã hội Nếu giáo dục gia đình là phương thức tồn tại, phát triển của gia đình, thì giáo dục dòng

họ cũng chính là phương thức tồn tại và củng cố của dòng họ

2.5 Tóm lại

Quan hệ dòng họ ở nông thôn Việt Nam là một quan hệ khá chặt chẽ Mô hình

cư trú theo quan hệ huyết thống, dòng họ là nổi trội, dẫn đến sự gắn bó chặt chẽ giữa các cá nhân trong dòng họ và gia đình trong dòng họ

Dòng họ trong làng xã Việt Nam tuy không vận hành với tư cách là một đơn vị kinh tế, nhưng do tính chất khắc nghiệt và gấp gáp của thời vụ, cùng với sự mong manh, yếu ớt của gia đình hạt nhân, nên mặc dù các gia đình hạt nhân tồn tại độc lập nhưng lại rất cần sự hợp tác, cho nên thường tìm kiếm sự hợp tác ấy trong họ hàng, dòng họ

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong đời sống tâm linh của người Việt chính là sợi dây bền chặt gắn bó, nối kết những con người trong dòng họ Chính vì tín ngưỡng tổ tiên thiêng liêng ấy mà sự gắn bó dòng họ đã chặt chẽ lại càng chặt chẽ hơn