BÀI tập THỰC tế môn cơ sở văn hóa VIỆT NAM đề tài tìm hiểu về voi – biểu tượng văn hóa của người tây nguyên

Nhằm bảo tồn và phát triển nền văn hóa dân tộc, thông qua môn học Cơ sở vănhóa Việt Nam, chúng em đã được tìm hiểu về những nét cơ bản của văn hóa nước nhà.Nhân đây, chúng em tham gia tì

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ - ĐHQGHN

BỘ MÔN NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM -

BÀI TẬP THỰC TẾ MÔN CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM

MỤC LỤC

MỤC LỤC 2

PHẦN MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Mục đích nghiên cứu 4

3 Phương pháp nghiên cứu 4

4 Phạm vi nghiên cứu 5

NỘI DUNG 5

I Kiến trúc 6

II Trang sức từ ngà voi 7

III Văn học dân gian 10

1 Truyền thuyết về lông đuôi voi 10

2 Truyền thuyết về voi tham ăn 11

3 Thơ ca 11

IV Lễ hội 12

V Voi trong phong tục tập quán 15

1 Cúng thuần Nguach Ngual 15

2 Lễ cúng sức khỏe cho voi 16

3 Lễ cúng nhập buôn cho voi (của người M’nông) 18

4 Lễ ma chay cho voi 18

VI Săn bắn và thuần dưỡng voi 19

KẾT LUẬN 24

TÀI LIỆU THAM KHẢO 24

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Việt Nam là một quốc gia đa văn hóa với 54 dân tộc anh em, 54 bản sắc dân tộchòa quyện, đan xen vào nhau theo thời gian, phát triển nên một nền văn hóa đa dạngnhưng lại vô cùng hài hòa, chặt chẽ Cho đến ngày nay, văn hóa dân tộc ta đã phát triểnmột cách mạnh mẽ Bước tới thời kỳ hội nhập, mở cửa, cũng là thời kì mở ra nhiều cơhội cho nền văn hóa này cả về vật chất và tinh thần, nhưng đồng thời cũng là vô vànthách thức Ta phải bảo vệ bản sắc văn hóa trước những thế lực thù địch, trước nhữngnền văn hóa mới từ bên ngoài, hơn nữa là phát triển bản sắc văn hóa đó, đây chính lànhiệm vụ cấp thiết của mọi dân tộc nói chung và dân tộc Việt Nam nói riêng

Nhằm bảo tồn và phát triển nền văn hóa dân tộc, thông qua môn học Cơ sở vănhóa Việt Nam, chúng em đã được tìm hiểu về những nét cơ bản của văn hóa nước nhà.Nhân đây, chúng em tham gia tìm hiểu những đề tài văn hóa Việt Nam Đặc biệt đi sâu

vào chủ đề “Voi – biểu tượng văn hóa của người Tây Nguyên’’

Tây Nguyên – mảnh đất với những cao nguyên xếp tầng đầy nắng và gió, nhữngcánh rừng bát ngát xanh, nơi những con người mộc mạc, chất phác sinh sống, hoạtđộng Trải qua lịch sử lâu đời, nơi đây cũng góp phần vào việc xây dựng nền văn hóaViệt Trong đó, một sinh vật lâu đời gắn bó, thâm nhập vào văn hóa và đời sống củacon người nơi đây là loài voi Loài voi xuất hiện trong những câu truyện thần thoại.Truyền thuyết đầu tiên của voi có lẽ là về voi chín ngà, bên cạnh, sử sách nhắc đến voi

và thuần dưỡng voi từ thời Hai Bà Trưng, xuyên suốt qua các triều đại phong kiến,trong quân sự và cả dân sự Theo thời gian, chúng được mô tả theo những hình thứcnghệ thuật khác nhau, bao gồm hội họa, văn học, tác phẩm điêu khắc, âm nhạc, phimảnh hay thậm chí là kiến trúc Hình ảnh của chúng luôn xuất hiện một cách đầy ý nghĩachứ không chỉ là một sinh vật tầm thường Giờ đây, chúng em một lần nữa tìm hiểu sâu

về loài voi, ngược chiều lịch sử, tìm câu trả lời cho câu hỏi: “Vì sao loài voi là biểu tượng của văn hóa Tây Nguyên?”.

2 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu về sự ảnh hưởng của loài voi đến lịch sử, phong tục tập quán, từ đólàm rõ sự gắn bó, tác động của loài voi đến cuộc sống, văn hóa của con người và xãhội Tây Nguyên

3 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp liên ngành: Dựa trên những kiến thức, thành tựu nghiên cứu khoa họctrên nhiều lĩnh vực khác nhau để có cái nhìn toàn diện về đối tượng

- Phương pháp phân tích – tổng hợp: Phân tích đề tài, chia cắt đối tượng nghiên cứuthành các bộ phận nhỏ hơn để tiếp tục tìm hiểu kỹ Từ kết quả phân tích đó, tổng hợplại thông tin, khái quát lại để tìm ra bản chất, quy luật chung của đối tượng

- Phương pháp quan sát thực tế: Quan sát các hiện vật trưng bày trong bảo tàng để cógóc nhìn chân thực đối với đối tượng nghiên cứu

Lựa chọn đề tài, xác định đề tài nghiên cứu là loài voi và văn hóa Tây Nguyên,thamkhảo các nguồn tin chính thống; quan sát các hiện vật và lời giới thiệu ở bảo tàng Thuthập thông tin, phân tích đầu mục thông tin và lựa chọn sử dụng các thông tin phục vụnghiên cứu đề tài

NỘI DUNG

Đến với mảnh đất Tây Nguyên đầy nắng và gió, chúng ta không chỉ đượcthưởng thức hương vị thơm ngon của tách cà phê, đắm mình vào vẻ đẹp hoang sơ màkhông kém phần hùng vĩ của những núi non trùng điệp, mà còn có cơ hội được tìmhiểu về biểu tượng đặc biệt của Tây Nguyên - loài voi Với mỗi người dân nơi đây, voivừa là người bạn thân thiết, gắn bó cùng con người trong công cuộc chinh phục thiênnhiên, còn vừa là một phần cực kỳ quan trọng tạo nên văn hóa đặc sắc của vùng đất đỏbadan Xuyên suốt chiều dài lịch sử phát triển của Tây Nguyên, loài voi đã hòa vàodòng chảy văn hóa, len lỏi vào mọi khía cạnh của cuộc sống Trong tâm tưởng củangười dân nơi đây, voi là hiện thân của sức mạnh và sự giàu có của các vị tù trưởngxưa, là động vật đứng đầu trong các loài thú rừng Từ trước đến nay chỉ có một loài vậttượng trưng cho quyền uy, sức mạnh vật chất và tinh thần của mỗi dân tộc, mỗi buônlàng hay mọi người, đó là loài voi Hình tượng voi dễ dàng nhìn thấy qua lượng sử thi,thần thoại đồ sộ như chuyện về thần Nguăch, truyện voi bảy ngà, voi biết bay, sự tíchcon voi, nàng ngà voi, lấy chồng voi Hay xuất hiện trên cả những tác phẩm kiến trúc,điêu khắc và những món đồ trang sức như vòng tay, vòng cổ từ ngà voi…được chế tácđạt đến trình độ điêu luyện Chính bởi vai trò quan trọng như vậy, hàng năm người dân

đã tổ chức rất nhiều lễ hội để tôn vinh loài vật linh thiêng nơi đại ngàn Tây Nguyên

I Kiến trúc

Các dân tộc Bahnar, Jrai - chủ nhân của nền nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc gỗnổi tiếng ở vùng Bắc Tây Nguyên - đã đặc tả thành công hình tượng voi hết sức sinhđộng Nhiều nghệ nhân Jrai đã dày công sáng tạo nên những bức chạm khắc, nhữngmảng họa tiết hoành tráng, rực rỡ trên mái nhà rông, mái và nóc nhà mồ (gôk bơxat).Bên cạnh chim muông, hoa lá, những dải hoa văn hình học, hình người uống rượu cầnthì hình tượng 2 con voi có nài điều khiển, có bành voi trông rất uy nghi, dũng mãnh cũng được đặt ở vị trí trung tâm, đối xứng qua mái nhà rông cao vút

Trên nóc nhà mồ của dân tộc Jrai ở làng Kép (phường Đống Đa, TP Pleiku), làngBreng (xã Ia Dêr, huyện Ia Grai) cũng có những bức chạm khắc sống động 2 chú voiđứng chầu, vươn cao chiếc vòi Đây là mô típ đặc sắc, thể hiện rõ phong cách nghệthuật Tây Nguyên Tuy hiện nay, những tác phẩm ấy bị thất lạc hoặc không còn tồn tạinhưng chừng đó cũng giúp ta hiểu thêm về vai trò của lòai voi với người dân TâyNguyên cũng như nghệ thuật điêu khắc phát triển rực rỡ của nghệ nhân chốn đại ngàn

Bức chạm khắc 2 con voi chầu mái nhà rông trên nóc nhà mồ của dân tộc Jrai

Các biểu tượng voi và chim công trên lăng mộ của “vua voi” Ama Kông

(Ảnh: Zing News)

II Trang sức từ ngà voi

Tinh hoa trang sức cổ Tây Nguyên:

Không chỉ tô đẹp cho bức tranh núi rừng Tây Nguyên, đi vào nghệ thuật chạm khắc như một điểm nhấn nổi bật trong công trình nhà mồ, nhà sàn… Mà những chú voi

ở Bản Đôn cũng đã đem đến nhiều giá trị về vật chất như những món đồ trang sức, đồ lưu niệm….

Trước đây, khi đi du lịch ở vùng sơn nguyên này chúng ta sẽ bắt gặp rất nhiềumón trang sức được làm từ ngà voi với đủ các hình dạng, màu sắc, kích thước khácnhau Từ cổ xưa, các dân tộc ở Tây Nguyên đã có thói quen đeo nhiều trang sức trên cơthể Ngoài những trang sức làm bằng hạt cườm, kim loại thì ngà voi cũng là một chấtliệu làm trang sức cực kì tốt khi xét dưới góc độ tâm linh Người dân Tây Nguyên chorằng trang sức làm từ ngà voi là biểu tượng của sự phồn vinh, thịnh vượng Do đó,những món trang sức xuất xứ ngà voi rất đa dạng Đầu tiên là chiếc trâm cài tóc, nếuđến Tây Nguyên chơi mà bắt gặp một người có trâm cài tóc được làm từ chất liệu độcđáo này thì chứng tỏ họ rất khá giả đó

Những chiếc trâm được thiết kế vô cùng tinh xảo, giá thành cũng khá cao.

“ Nguồn : http://mynghetaynguyen.vn/tram-cai-toc-nga-voi-mau-02.html ”

Ngoài những chiếc trâm cài tóc vô cùng bắt mắt, phụ nữ Tây Nguyên rất thíchlàm đẹp cho đôi tai của mình bằng những đôi hoa tai có cùng chất liệu với trâm cài tóc

Đây là kiểu trang sức gắn liền với tục “cà răng, căng tai” của người dân Đôi hoa taiđược làm từ ngà voi thường rất to, để đeo được chúng, người ta phải thực hiện quytrình xỏ lỗ vô cùng công phu và căng rộng lỗ tai trong nhiều năm Người Brau quanniệm, lỗ tai người nào càng rộng thì được cho là đẹp, được đàn ông ngưỡng mộ và tối

kỵ là không được làm đứt dái tai Theo người dân bản địa, hoa tai cũng giúp ngườingoài nhận biết được sang hèn, giàu nghèo giống như trâm cài tóc

Hình ảnh chiếc nhẫn được làm từ ngà voi rất sang trọng.

và lạm dụng voi quá mức cho các mục đích kinh tế đã đẩy đàn voi đến gần hơn bờ vựccủa tuyệt chủng Chình vì vậy nhà nước đã ban hành nhiều chính sách, giải pháp để bảo

vệ loài voi nên những trang sức hay đồ vật được làm từ ngà voi đã không còn phổ biếnnhư trước kia nữa

III Văn học dân gian

Hình tượng con voi còn đi vào văn học dân gian, xuất hiệntrong những câu chuyện cổ tích, những truyền thuyết, những câu cadao, những bài thơ và được các cụ già người Tây Nguyên - nhữngngười nghệ nhân, những “kho tàng sống” thuộc lòng Để rồi đêmđêm bên bếp lửa bập bùng giữa nhà sàn, chính những người nghệnhân ấy lại trầm ngâm kể cho con cháu nghe nhằm nuôi dưỡng tìnhyêu đối với buôn làng và loài voi, nâng cao ý thức giữ gìn bản sắc

dân tộc và trách nhiệm đối với loài voi cũng như nhắc nhở, giáo dụcthế hệ sau về đạo lý làm người,

1 Truyền thuyết về lông đuôi voi

Có một giai thoại kể rằng, ngày xưa có đôi trai gái làng yêuthương nhau đắm say nhưng không đến được với nhau vì mâu thuẫngiữa hai làng Chàng trai liền tìm đến vị thần to lớn nhất ở núi rừngTây Nguyên là thần Nguăch Ngual (Thần voi) xin giúp đỡ để haingười được nên nghĩa vợ chồng

Lời cầu xin của chàng trai đã được “Thần voi” giúp đỡ và tặng cho một chiếclông đuôi voi để về tặng lại cho người yêu và từ đó hai người đã vượt qua được mọitrở ngại, đến với nhau chung sống cho đến “đầu bạc, răng long”

Từ đó, nhẫn lông đuôi voi được xem là biểu tượng của tình yêu, sự thủy chung

và may mắn Chuyện lông đuôi voi nối kết tình duyên thực ra chỉ là cách mà đồng bàođưa ra để động viên tinh thần, để những người yêu nhau cùng tin vào hạnh phúc, maymắn Khi con người cùng tin và có một niềm tin lớn lao (rằng họ được Thần Voi bảovệ) thì họ có thể dũng cảm vượt qua được những khó khăn bằng chính nghị lực củamình Đó là niềm tin mang tính tâm linh mà chỉ còn nghe trong các câu chuyện quákhứ

2 Truyền thuyết về voi tham ăn

Tương truyền rằng, xưa kia ở trên đỉnh núi Nâm Kar (núi lửa Đèo 52) có một hồnước rộng mênh mông, trong hồ có rất nhiều cá, cây cỏ sinh sống Biết được điều này

và do hoàn cảnh đưa đẩy, một thanh niên trong vùng đã đến đây đánh bắt cá về nướng

ăn mà không hề hay biết rằng đây là cá do thần núi nuôi

Khi vừa ăn xong con cá nướng, chàng trai cảm thấy ngứa ngáy toàn thân, taychân mặt mũi đều biến dạng một cách nhanh chóng Đôi tai bỗng dưng to xòe như cánhquạt, mũi dài gần cả mét, bụng thì phình to nên không thể đi bằng hai chân được nữa vàbiến thành con vật khổng lồ (con vật đó gọi là con voi)

Vì là người biến thành voi, lại ăn rất khỏe, dân làng không đủ cơm gạo để nuôi.Nghĩ mãi chẳng có cách nào giúp đỡ chàng trai nên các già làng, thầy cúng trong vùngbèn nấu cơm nếp, bắp, đậu, củ sắn trộn lại treo lên cây trúc nhỏ (một loại thuộc họ tre,

lá nhỏ thường mọc ở khu vực núi lửa) để nhử voi đến ăn Voi ăn đến đâu thì già làng,thầy cúng đọc câu thần chú đến đó để voi nhớ rằng lá cây chính là thức ăn của mình.Voi tập ăn các loại lá cây lâu dần thành quen, từ đó đi ăn các loại lá cây, trái cây và đivào rừng sâu để sinh sống

Truyền thuyết này dù có những dị bản khác nhau nhưng tựutrung, qua truyền thuyết về núi lửa Nâm Kar, người xưa muốn giảithích về tính cách hiền lành nhưng ham ăn của loài voi và qua đó,muốn giáo dục, nhắc nhở con cháu không được xâm hại đến tàinguyên thiên nhiên khi chưa được phép

3 Thơ ca

CƯỠI VOI TÂY NGUYÊN

Thơ: Nguyễn Đình Huân

Hãy lên Đăk Lăk để cưỡi voi

Vượt qua sông suối vượt núi đồi

Tới bản Đôn đi qua hồ Lăk

Du khách cùng nhau vui vẻ chơi

Phong cảnh tây nguyên đẹp tuyệt vời

Cà phê hoa trắng khắp mọi nơi

Cô gái Ê Đê xinh tươi quá

Rượu A Ma Công rót em mời

Điệu múa xoang du khách chơi vơi.Ngọn lửa tây nguyên cháy sáng ngời.Rượu cần Y Miên em mắt biếc

Phải ánh mắt em đốt hồn tôi

Ta lên tây nguyên để cưỡi voi

Có chuyện thật vui hãy thử coi.

Giữa đường hứng lên voi bất chấp.Làm tình với nhau thấy cả vòi

Tây nguyên dễ thương cũng như voi.Chân chất vô tư chẳng hẹp hòi

Quen sống hết mình nơi nắng gió

Lên tây nguyên nhé các bạn ơi

Hội voi Buôn Đôn

Trong truyền thống của người dân không có lễ hội đua voi, đây là mô hìnhquảng bá văn hóa bản làng Tây Nguyên được thực hiện trong những năm gần đây nhằmthu hút du khách, tăng trưởng du lịch cho vùng Trên thực tế, lễ hội đã ghi nhận nhữngphản hồi tích cực và đã giúp du khách xa gần dễ dàng tiếp xúc với văn hóa vùng đấtcồng chiêng hơn

 Thời gian diễn ra:

Lễ hội đua voi thường được vào đầu tháng Ba tại xã Krông Na, huyện BuônĐôn, tỉnh Đắk Lắk Tháng Ba là thời điểm có rất nhiều lễ hội diễn ra, đây là thời điểmcác vụ mùa đã được thu hoạch xong, người dân Tây Nguyên nghỉ ngơi để chuẩn bị chomột vụ mùa sắp tới, có thể coi là dịp để ăn mừng và cầu bình an, cầu may mắn và mùa

màng bội thu Đồng thời đây cũng là lúc thời tiết Tây Nguyên rất đẹp, mát mẻ khongmưa, nắng không quá gắt, rất phù hợp cho khách du lịch.

Trong khuôn khổ Hội voi Buôn Đôn, cộng đồng người dân M’nông nơi đâycũng đồng thời tổ chức các lễ nghi truyền thống như lễ cúng bến nước và lễ cúng sứckhỏe cho voi Sau đó sẽ đến các hoạt động vô cùng sôi động là đua voi, voi đá bóng,voi thi bơi…

Số lượng voi tham gia các hoạt động đua voi hay voi đá bóng không đông, chỉkhoảng 10 con, một phần do voi cần phải được tuyển chọn kĩ lượng, song phần lớn do

số lượng voi nhà đang ngày càng giảm sút Trước ngày thi đấu, voi sẽ không phải làmviệc nặng, được tắm rửa sạch sẽ và được ăn những món cỏ xanh tươi và mía hoặc hoaquả

Địa điểm đua voi là một bãi đất trống bằng phẳng đủ cho khoảng 5 đến 10 convoi lớn đứng dàn thành hàng ngang Có hai quản tượng cưỡi trên lưng voi để điềukhiển voi sao cho hiệu quả nhất Sau khi tiếng tù hiệu lệnh vang lên, những con voinhất loạt lao về phía trước tạo thành sức mạnh rung trời, hòa vào với tiếng cồng chiêng,tiếng cổ vũ của khán giả khiến sân khấu đường đua bùng nổ hơn bao giờ hết Voi khôngchỉ thể hiện sức mạnh khi chạy đường thẳng mà còn cả sự khôn khéo linh hoạt khi băngqua những đoạn dốc, đường quanh co, hoặc khi bơi qua đoạn sông lớn… những thửthách này đã thể hiện rõ sự ăn ý giữa người quản tượng và người bạn voi thân thiết củamình

Sau khi hoàn thành chặng đua, các chú voi tham gia đều được thiết đãi bằng rấtnhiều lá cây, mía, chuối, Chú voi về nhất sẽ được trao vòng nguyệt quế và rất nhiềuthức ăn khác

Ảnh: Cuộc đua voi ở Hội voi Buôn Đôn

Bên cạnh đó, chính quyền và người dân đã nhận ra việc dùng voi làm các hoạtđộng du lịch như chở khách tham quan, dùng voi biểu diễn,… không phải cách làm dulịch bền vững Trong thời gian qua, những con voi du lịch đã rất mệt mỏi vì phải làmviệc quá sức, không có nhiều thời gian nghỉ ngơi, không được ăn uống đầy đủ

Tỉnh Đắk Lắk đã dần chuyển sang mô hình du lịch thân thiện với voi gồm cáchhoạt động: vào rừng tham quan, tìm hiểu về sinh hoạt hàng ngày của voi Du kháchđược ngắm voi từ xa, theo dõi voi ăn, tắm, ngủ, đi dạo cùng voi trong rừng… Đồngthời, các hoạt động ảnh hưởng và tiếp xúc trực tiếp với voi ví dụ như cưỡi voi sẽ bịcấm