Bài tập cá nhân môn cơ sở văn hóa việt nam triết lí âm dương là gì triết lí âm dương có quan hệ như thế nào đến tính cách người việt

[1],[3] - Triết lí Âm Dương có quan hệ đến tinh cách người Việt là: Ở người Việt, “ tư duy phân lưỡng hợp” bộc lộ rất đậm nét qua khuynh hướng cặp đôi ở khắp nơi, từ tư duy đến cách số

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHIỆP THỰC PHẨM TP.HCM

BÀI TẬP CÁ NHÂN MÔN: CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM

GVHD: Nguyễn Đình Tình SV: Trần Thị Mai Chinh - 2008210292

Họ tên: Trần Thị Mai Chinh

MSSV: 2008210292

Bài tập cá nhân môn: Cơ sở văn hóa Việt Nam

BÀI TẬP 1- CHƯƠNG II

Câu 1: Triết lí Âm Dương là gì ? Triết lí Âm Dương có quan hệ như thế nào đến tính cách người Việt ?

- Triết lí Âm Dương là: sản phẩm trừu tượng hóa từ ý niệm và ước mơ của cư dân nông nghiệp về sự sinh sản của hoa màu và con người Từ hai cấp đối lập gốc

“mẹ–cha” và “đất–trời” người xưa dần dần suy ra hàng loạt cặp đối lập như những thuộc tính của âm dương Lối tư duy đó tạo nên ở người Đông Nam Á cổ đại một quan niêm lưỡng phân lưỡng hợp (= nhị nguyên) có phần chất phác và thô sơ về thế giới [1],[3]

- Triết lí Âm Dương có quan hệ đến tinh cách người Việt là: Ở người Việt, “ tư duy

phân lưỡng hợp” bộc lộ rất đậm nét qua khuynh hướng cặp đôi ở khắp nơi, từ tư

duy đến cách sống, từ các dấu vết cổ xưa đến những thói quen hiện đại:

 Trong khi trên thế giới, vật tổ của các dân tộc thường là một loài động vật

cụ thể (chim ưng, đại bang, chó sói, bò…) thì vật tổ của người Việt là một cặp đôi trừu tượng Tiên - Rồng Những khái niệm truyền thuyết mang tính cặp đôi cũng gặp ở người Mường (chim Ây - cái Ứa), người Tày (Báo Luông - Slao Cái), người Thái (nàng Kè - tạo Cặp)… Đó là những dấu vết của tư duy âm dương thời xa xưa [2]

 Ở Việt Nam, mọi thứ thường đi đôi từng cặp theo nguyên tắc âm dương hài hòa: ông Đồng - bà Cốt, đồng Cô - đồng Cậu, đồng Đức Ông - đồng Đức Bà… Khi xin âm dương ( xin keo) thì hai đồng tiền phải một ngửa một sấp; ngói âm dương lợp nhà phải viên ngửa viên sấp; khi ghép gỗ thì phải một tấm có gờ lồi ra khớp với tấm kia có rãnh lõm vào… Lối tư duy âm dương khiến người Việt nói đến đất, núi liền nghĩ ngay đến nước, nói đến cha liền

Cặp đôi Tiên – Rồng

nghĩ ngay tới mẹ: Công cha như núi Thái Sơn, Nghĩa mẹ như nước trong

nguồn chảy ra [2]

 Tổ quốc đối với người Việt Nam là một khối âm dương: ĐẤT NƯỚC

Đất-Nước, Núi - Đất-Nước, Non - Đất-Nước, Lửa - Nước là những cặp khái niệm thường

trực Ở Tây Nguyên, phần lớn các địa danh đều bắt đầu bằng chư (= núi, ví dụ: Chư Sê) và krông, dak (= sông, nước, ví dụ: KroongPa, Dak B’la) Một thời, ở Tây Nguyên đã từng tồn tại các vương quốc của Vua Lửa (Pơtao Pui) và Vua Nước (Pơtao la) [2]

[4]

 Ngay những khái niệm vay mượn đơn độc, khi vào Việt Nam cũng được nhân đôi thành cặp: ở Trung Hoa, thần mai mối là một ông Tơ Hồng thì vào Việt Nam được biến thành ông Tơ – bà Nguyệt; ở Ấn Độ chỉ có Phật ông thì vào Việt Nam xuất hiện Phật Ông – Phật Bà (người Mường gọi là Bụt đực, Bụt Cái)… [2]

Ông Tơ – Bà Nguyệt Phật Ông – Phật Bà

 Biểu tượng âm - dương dùng phổ biến hiện nay mới được đặt ra từ đầu Công nguyên Trong khi đó thì người Việt vẫn giữ được một biểu tượng âm

Vua Lửa Siu Luynh – năm 1990

- dương có truyền thống lâu đời hơn, đó chính là biểu tượng vuông - tròn

Có vuông có tròn, tức là có âm có dương, nói vuông - tròn là nói đến sự hoàn thiện Thành ngữ có câu: Mẹ tròn con vuông, Ba vuông bảy tròn… Ca dao thì có: Ba vuông sánh với bảy tròn, Đời cha vinh hiển, đời con sang

giàu… Lạy trời cho đặng vuông tròn, Trăm năm cho trọn lòng son với chàng ! Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du viết: Trăm năm tính cuộc vuông tròn, Phải dò cho đến ngọn nguồn lạch song; Nghĩ mình phận mỏng cánh chuồn, Khuôn xanh biết có vuông tròn mà hay ? [2],[3]

 Sở dĩ trời tròn vì trời là dương, mà biểu tượng của dương là tròn: đất vuông

vì đất là âm, mà biểu tượng của âm là vuông [2]

 Người Việt Nam chúng ta còn nhận thức rõ về hai quy luật của triết lí âm

dương Những quan niệm dân gian như: “Trong rủi có may, trong dở có

hay, trong họa có phúc”; “Chim sa, cá nhảy chớ mừng, Nhện sa, xà đón xin đừng có lo” … có lẽ đó cũng chính là sự diễn đạt cụ thể của quy luật

“trong dương có âm” và “trong âm có dương” Những nhận thức dân gian

về quan hệ nhân quả như: “Sướng lắm khổ nhiều; Trèo cao ngã đau; Yêu

nhau lắm, cắn nhau đau”… chắc đó cũng là sự diễn đạt cụ thể của quy luật

“âm dương chuyển hóa”

 Chính nhờ có lối tư duy âm dương từ trong máu thịt mà người Việt Nam có được triết lí sống quân bình: Trong cuộc sống gắng không làm mất lòng ai; Trong việc ăn, ở gắng giữ sự hài hòa âm dương trong cơ thể và hài hòa với môi trường thiên nhiên… Triết lí quân bình âm dương được vận dụng không chỉ cho người sống mà ngay cả cho người chết: Trong những ngôi

mộ cổ ở Lạch Trường (Thanh Hóa) có niên đại vào thế kỉ III TCN được gióng theo hướng nam - bắc, các đồ vật bằng gỗ (dương) được đặt ở phía bắc (âm) và ngược lại, các vật bằng gốm đất (âm) được đặt ở phía nam (dương) Cách sắp xếp âm dương bù trừ nhau này rõ ràng là để tạo ra sự quân bình Do triết lí quân bình âm dương, ngay cả hộ pháp ở chùa cũng có ông Thiện ông Ác (Thiện trước Ác sau) [3]

 Chính triết lí quân bình âm dương này tạo ra ở người Việt một khả năng thích nghi cao trong mọi hoàn cảnh, dù khó khăn đến đâu vẫn không nản lòng Người Việt Nam là dân tộc sống bằng tương lai (tinh thần lạc quan): thời trẻ khổ thì tin rằng về già sẽ sướng, suốt đời khổ thì tin rằng đời con mình sẽ sướng ( Không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời…)

Câu 2: Ngũ hành là gì? Trình bày ứng dụng của ngũ hành trong đời sống của người Việt?

- Ngũ hành là: Người xưa thấy có 5 loại vật chất chính: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ và

đem các hiện tượng trong thiên nhiên vào trong cơ thể con người và xếp theo 5 loại vật chất trên gọi là ngũ hành Ngũ hành còn có ý nghĩa nữa là sự vận động, chuyển hóa các vật chất trong thiên nhiên và của tạng phủ trong cơ thể [5]

- Ứng dụng của ngũ hành trong đời sống của người Việt:

 Ẩm thực: Người Việt Nam chúng ta phân biệt món ăn theo năm mức độ hay còn gọi là năm mức âm dương ứng với ngũ hành, luật âm dương bù trừ và chuyển hóa được tuân thủ nghiêm ngặt trong hầu hết các món ăn ngay từ khâu chế biến Người Việt chia thức ăn ra năm mức âm dương tương ứng với ngũ hành:

 Thực phẩm có tính Hàn (lạnh) ví dụ như: măng tây, bí ngô, hải sản,

…, âm thịnh ứng với hành Thuỷ

 Thực phẩm có tính Nhiệt (nóng) ví dụ như: các loại thịt đỏ, gừng, tỏi,

ớt ,dương (thịnh) ứng với hành Hoả

 Thực phẩm có tính Ôn (âm) ví dụ như: ngũ cốc, khoai lang, ,dương

ít ứng với hành Mộc

 Thực phẩm có tính Lương (mát) ví dụ như: lúa mì, cua đồng, sứa, đậu xanh, ,âm ít ứng với hành Kim

 Thực phẩm có tính Bình (trung tính) ví dụ như: gạo tẻ, khoai môn, chim cút, bồ câu, trứng gà, ,ứng với hành Thổ

 Người Việt có thói quen sử dụng rất nhiều loại gia vị, bởi vì gia vị giúp kích thích sự thèm ăn, làm dậy lên mùi thơm của món ăn, ngoài ra còn chứa kháng sinh thực vật giúp bảo quản thức ăn, hạn chế sự sinh sôi này nở của các vi sinh vật, điều hòa âm dương, hàn nhiệt trong thức ăn Khi chế biến còn kết hợp rất nhiều loại nguyên liệu khác nhau một cách hài hòa theo quy tắc âm dương ngũ hành để món ăn trở nên ngon và hấp dẫn hơn Ngoài ra còn tùy theo vùng miền mà cách chế biến món ăn được thay đổi theo khẩu

vị cũng như tính linh hoạt trong quy tắc âm dương ngũ hành nhằm đảm bảo

sự cân bằng âm dương giữa con người và môi trường Người Việt chúng ta cũng thường có thói quen ăn uống theo khí hậu và theo mùa:

 Mùa hè nóng nực mang tính nhiệt - hành hoả thì ăn các loại thức ăn tính hàn (mát) , có nước (âm-hành thuỷ), vị chua (âm) dễ ăn, dễ tiêu hoá, giải khát , giải nhiệt ví dụ như: dưa hấu, cam, chanh,

 Mùa đông lạnh mang tính hàn ( âm) ăn các loại thức ăn khô, nhiều

mỡ, cay nồng như các món chiên, xào để vừa ngon vừa làm ấm cơ thể ví dụ như: khoai lang, trà gừng, táo,…

 Trang phục: Theo phong thuỷ, màu sắc trang phục đóng một vai trò không nhỏ trong việc cân bằng, hỗ trợ và điều hoà yếu tố âm dương - ngũ hành Mỗi một hành theo phong thủy sẽ mang một hành trong Ngũ hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ và mỗi hành ấy lại có một màu sắc riêng cho mình, liên quan đến màu sắc của hành khác theo cơ chế sinh – khắc trong Hai hành

 Với việc hoạt động theo quy tắc khắc - sinh thì việc mặc đồ màu gì cũng sẽ ảnh hưởng đến vận của mình có thể là xui xẻo, hoặc may mắn Mặc màu và hợp với mệnh sẽ gặp nhiều may mắn, tiền tài, thuận lợi trong công việc Màu sắc đóng vai trò quan trọng trong phong thủy cũng như cân bằng mọi thứ trong cuộc sống Đặc biệt là đối với những người làm văn phòng, làm ăn lớn Trong các dự án thì việc áp dụng quy tắc ngũ hành vào là một điều tất yếu

Bảng màu sắc hợp - khắc theo từng mệnh

 Qua đó ta có thể thấy được rằng màu sắc trang phục trong ngũ hành cũng đóng một vai trò to lớn về mặt tâm linh, giúp cân bằng hài hòa

âm dương, và cuộc sống chúng ta hơn

Bảng âm dương ngũ hành trong ẩm thực Việt

 Kiến trúc: Có thể nói rằng âm dương là hai mặt của cuộc sống, thể hiện sự đối lập, trái ngược hoàn toàn nhau Tuy nhiên chúng lại có tính thống nhất

và bổ trợ cho nhau về mọi mặt Và trong kiến trúc nhà cửa cũng như thế, đặc biệt là với những gia đình làm ăn lớn, kinh xe doanh mua bán, thì vấn

đề phong thủy luôn là điều mà họ cân nhắc trước khi mua nhà, xây nhà Chính vì vậy, đối với mỗi người mang những hành khác nhau thì sẽ đều có những lựa chọn phù hợp, riêng biệt cho ngôi nhà của mình theo từng hành

 “Mộc” đối ứng với hướng đông, mùa xuân và màu xanh Điều này

tương ứng với một sự khởi đầu, vạn vật sinh sôi nảy nở, ôn hòa hướng về phía trước giống như thời điểm mặt trời bắt đầu mọc ở phương đông

o Đặt hướng bàn làm việc hợp phong thủy sẽ giúp người làm việc trở nên tỉnh táo và minh mẫn Bàn làm việc của người mệnh Mộc nên quay hướng Bắc, Đông Bắc, Tây Nam Sử dụng bàn làm việc có chất liệu từ gỗ và có hình dạng tròn hay uốn lượn cũng sẽ khiến cho người mệnh Mộc gặp nhiều may mắn trong công việc

o Trong việc chọn hướng giường ngủ cho người mệnh Mộc, các yếu tố tương sinh trong ngũ hành và bản mệnh nên được lưu

ý Khi chọn hướng đầu giường cho người mệnh Mộc, bạn nên

kê theo hướng của mệnh Thủy- Hướng Bắc Tuy nhiên, vẫn nên chọn hướng bản mệnh của Mộc là tốt nhất Theo các chuyên gia về phong thủy, mệnh Mộc đặt hướng giường theo các hướng này có thể có được may mắn và tài lộc

 “Hỏa” đối ứng với hướng nam, mùa hạ và màu đỏ Điều này tương ứng với sự nóng bức, hướng lên trên, hướng về phía trước, thịnh vượng và phát triển, giống như khi mặt trời đã nhô lên trên không trung

o Vì cung mệnh Hỏa khắc Kim nên tuyệt đối tránh các đồ nội thất làm từ kim loại Thay vào đó, nên chọn nội thất làm từ các nguyên liệu như: Gỗ ép, gỗ tự nhiên… Các hướng phòng ngủ phong thủy dành cho mệnh Hỏa là các hướng thuộc hành Mộc và hành Hỏa, chính là: Đông, Nam hoặc Đông Nam

o Đối với bàn làm việc, người mệnh Hỏa nên chọn hướng Tây, Tây Bắc, Tây Nam hoặc Đông Bắc Và nên tránh hướng Bắc, hướng Đông và Đông Nam Những hướng này sẽ giúp bạn có tinh thần làm việc tốt, mang lại nhiều may mắn trong công việc Nếu phòng làm việc không thể đặt bàn theo đúng hướng thì bạn có thể mở cửa kính hoặc cửa sổ lớn về những hướng hợp mệnh

 “Kim” đối ứng với hướng tây, đối ứng với mùa thu và màu trắng

Điều này tương ứng với sự mát lạnh, đìu hiu và suy thoái, giống như mặt trời lặn ở phương tây

o Mệnh Kim khi thiết kế phòng ngủ việc đầu tiên cần lưu ý đó

là hướng giường Hướng giường người mệnh Kim nên quay

về hướng Thổ Màu sắc trang trí thích hợp màu đen

o Trong không gian làm việc, yếu tố phong thủy cũng có vai trò rất quan trọng trong sự thăng tiến hay sự suôn sẻ trong làm ăn Những người mệnh Kim nên lựa chọn phòng làm việc với nhiều đồ được thiết kế với chất liệu sáng như inox, kim loại… Màu sắc trắng và vàng nên được ưu tiên hàng đầu Theo phong thuỷ cho người mệnh kim thì bàn làm việc của người mệnh Kim cần được quay về hướng cửa chính để có thể quan sát tất cả mọi hoạt động và hướng tốt nhất là hướng ra phía Tây, Tây Bắc, Đông Bắc, Tây Nam Nhờ đó, sẽ phát huy được hết ưu điểm của tính cách thuộc mệnh này Đồ vật trang trí trên bàn cũng nên lựa theo chất liệu gốm, sứ hoặc kim loại

 “Thủy” đối ứng với hướng bắc, đối ứng với mùa đông và màu

đen.Điều này tương ứng giá rét, lạnh lẽo và hướng xuống phía dưới, đêm khuya dài đằng đẵng

o Phòng ngủ và giường ngủ nên đặt ở hướng Tây Bắc, hướng Tây hoặc hướng Bắc Còn màu sắc nên chọn màu trắng hoặc màu xám bạc, màu đen, màu xanh lam, màu xanh lá cây hoặc màu gỗ

 “Thổ” đối ứng với trung tâm, chỗ giữa nhất, đối ứng với giữa mùa

hè và màu vàng Điều này tương ứng với sự dưỡng dục lâu dài và bền chắc

o Theo quy luật ngũ hành tương sinh, Hỏa sinh Thổ, bởi vậy bạn nên chọn hướng giường quay về hướng hợp với Hỏa đó là hướng Nam hoặc các hướng hợp mệnh là Tây Nam và Đông Bắc Màu sắc phòng ngủ là một yếu tố quan trọng trong phong thủy phòng ngủ giúp người mệnh Thổ có được giấc ngủ sâu thư giãn Nên sử dụng màu hồng, màu đỏ, màu tím hoặc là các màu tương sinh với mệnh Thổ là màu vàng và nâu đất khi chọn màu sơn hoặc rèm cửa

 Kiến trúc của ngôi nhà phải luôn đảm bảo được sự cân bằng âm dương, nếu kiến trúc được xây ở hướng thuận dương nhiều thì dương khí quá vương, người trong nhà bất ổn định, năng động, tinh thần, dễ phấn khích dẫn đến hấp tấp, vội vàng, vì thế đã đưa ra những quyết định thiếu suy nghĩ và lệch lạc trọng làm ăn, cuộc sống

 Vì lẽ đó, một ngôi nhà mà làm cho gia chủ cảm thấy thoải mái, phát triển bình thường và hài hòa trong cuộc sống thì ngôi nhà đây phải được đảm bảo sự cân bằng giữa âm và dương đó cũng chính là yếu

tố cốt lõi cho một công trình kiến trúc thời nay

 Y học : Ngũ hành được ứng dụng để quan sát quy nạp và nêu lên sự tương quan trong hoạt động sinh lý các tạng phủ, để chẩn đoán bệnh tật, để tìm tính năng và tác dụng thuốc, để tiến hành công tác bào chế thuốc men

 Nếu đem đồ hình Thái cực, áp dụng vào khuôn mặt, nhìn từ sau ra trước, ta thấy:

o Trán thuộc Tâm

o Cằm thuộc Thận

o Má bên trái thuộc Can

o Má bên phải thuộc Phế

o Mũi thuộc Tỳ (trung ương)

o Ví dụ: Nếu nhìn thấy dấu hiệu báo bệnh ở cằm thì ta có thể nghĩ tới thận,…

 Nếu xếp đồ hình dọc theo cơ thể con người ta thấy :

Từ ngực trở lên thuộc Tâm

o Từ thắt lưng xuống thuộc Thận

o Nửa bên trái thuộc Can

o Nửa bên phải thuộc Phế

o Bụng thuộc Tỳ

 Sự phân chia này giúp rất nhiều, trong việc chẩn bệnh

 Căn cứ vào ngũ hành tìm vị trí phát sinh một chứng bệnh của một tạng hay một phủ nào đó, để đề ra phương pháp chữa bệnh thích hợp

Sự phát sinh ra một chứng bệnh ở một tạng phủ nào đó có thể xảy ra

ở 5 vị trí khác nhau sau đây:

o Chính tà: do bản thân tạng phủ ấy có bệnh

o Hư tà: do dạng trước nó gây bệnh cho tạng đó, còn gọi là bệnh từ mẹ truyền sang con

o Thực tà: do tạng sau nó gây bệnh cho tạng đó, còn gọi là bệnh

từ con truyền sang mẹ

o Vi tà: do tạng khắc tạng đó không khắc được mà gây ra bệnh (tương thừa)

o Tặc tà: do tạng đó không khắc được tạng khác mà gây ra bệnh (tương vũ)

 Về cách chẩn đoán bệnh: Căn cứ vào những triệu chứng ngũ sắc, ngũ

vị, ngũ quan, thể chất để tìm bệnh thuộc các tạng phủ có liên quan

o Ngũ sắc: sắc vàng bệnh thuộc tỳ, sắc trắng bệnh thuộc phế, sắc xanh bệnh thuộc can, sắc đỏ thuộc bệnh tâm, sắc đen bệnh thuộc thận

o Ngũ chí: giận giữ, cáu gắt bệnh ở can; sợ hãi bệnh ở thận; cười nói huyên thuyên bệnh ở tâm; lo nghĩ bệnh ở tỳ; buồn rầu bệnh ở phế

o Ngũ khiếu và ngũ thể: bệnh ở cân: chân tay run co quắp thuộc bệnh can; bệnh ở mũi: viêm mũi dị ứng, chảy máu cam… thuộc bệnh phế vị: bệnh ở mạch: mạch hư, nhỏ…thuộc bệnh tâm; bệnh ở xương tuỷ: chậm biết đi, chậm mọc răng…thuộc bệnh thận

 Về thuốc: Người ta tìm kiếm và xét tác dụng của thuốc đối với bệnh tật các tạng phủ trên cơ sở liên quan giữa vị, sắc với tạng phủ

o Vị chua, màu xanh vào can

o Vị đắng, màu đỏ vào tâm

o Vị ngọt, màu vàng vào tỳ

o Vị cay, màu trắng vào phế

o Vị mặn, màu đen vào thận

o Người ta còn vận dụng ngũ vị để bào chế làm vị thuốc thay đổi tính năng và tác dụng cho đi vào các tạng phủ theo yêu cầu chữa bệnh: sao với giấm cho vị thuốc vào can; sao với muối cho vị thuốc vào thận; sao với đường cho vị thuốc vào tỳ; sao với gừng cho vị thuốc vào phế… [8]

BÀI TẬP 2 – CHƯƠNG IV

Câu 1: Anh, chị hãy phân tích các đặc trưng cơ bản của nghệ thuật ngôn từ Việt Nam?

a) Tính biểu trưng: [3]

- Tính biểu trưng thể hiện ở xu hướng khái quát hóa, ước lệ hóa, công thức hóa với những cấu trúc cân đối, hài hòa

- Xu hướng ước lệ bộc lộ ở chỗ tiếng Việt thích những cách diễn đạt bằng các con số biểu trưng Trong khi người Pháp nói “de toutes parts (từ tất cả các phía)”, người Anh nói “he opens his eyes (nó mở những con mắt của nó)” thì người Việt nói “từ

ba bề bốn bên, từ khắp bốn phương trời; nó mở to đôi mắt” Ở những trường hợp, khi người châu Âu dùng từ “tất cả” thì người Việt dùng các từ chỉ số lượng ước lệ:

ba thu, nói ba phải, ba mặt một nhời, năm bè bảy mối, tam khoanh tứ đốm, trăm khôn ngàn khéo, tiền trăm bạc vạn, trăm họ, vạn sự, ngàn thu…

- Lối tư duy tổng hợp mọi yếu tố, lối sống ổn định có quan hệ tốt với hết thảy mọi người dẫn đến xu hướng trọng sự cân đối hài hòa trong ngôn từ – một biểu hiện khác của tính biểu trưng Tính cân xứng là một đặc tính rất điển hình của tiếng Việt