LỄ HỘI DINH CÔ Ở BÀ RỊA VŨNG TÀU

Là 1 quốc gia có đường bờ biển dài 2360km. Tự cổ chí kim, biển trong tâm thức của người dân Việt Nam là một phần không thể thiếu. Biển không những giữ vai trò quan trọng đối với kinh tế của các cư dân người Việt qua các thời kỳ, biển còn đóng vai trò lớn trong quá trình sản sinh những đặc trưng văn hóa vùng và tiểu vùng ven biển. Đồng thời biển còn là con đường tiếp biến và giao thoa giữa nền văn hóa bản địa Việt và các dòng văn hóa khác trên thế giới như văn hóa Ấn Độ, văn hóa Nhật Bản, văn hóa phương Tây... qua các giai đoạn lịch sử của đất nước. Vì lẽ đó, việc nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng dân gian cư dân ven biển mang ý nghĩa cấp thiết. Nhận thức rõ tầm quan trọng của văn hóa cư dân ven biển đối với công cuộc xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, và với mục đích hiểu biết rõ hơn diện mạo văn hóa và bản sắc văn hóa người Việt vùng ven biển, việc nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng dân gian cư dân ven biển là một tất yếu khách quan, đáp ứng thực tiễn của thời đại. Trong dòng chảy văn hóa tín ngưỡng, hầu hết các vị thần được cư dân ven biển nước ta tôn thờ vốn đều mang yếu tố biển cả, sông nước, bến bãi…có lai lịch công trạng và là niềm tin về quyền năng cứu giúp, là vị thần hộ mệnh cho cư dân của cả một vùng ven biển. Tín ngưỡng thờ Cô nhằm đem đến nhiều may mắn cho ngư dân làm nghề đánh cá, ra khơi vào lộng. Đây là một dạng thức thờ nhân thần, vị thần độ mạng cho những người đi biển. Vì vậy tín ngưỡng thờ Cô gắn liền với lễ hội Dinh Cô là một tín ngưỡng hết sức đặc sắc và có từ lâu đời của cư dân ven biển Bà Rịa Vũng Tàu. Với những lý do nêu trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu “Lễ hội Dinh Cô ở Bà Rịa Vũng Tàu” để trang bị hành trang cho bản thân những kiến thức hay và bổ ích để sống và làm việc trong thời đại phát triển nhanh chóng như ngày nay. Đồng thời giới thiệu cho những ai chưa biết sẽ được tiếp cận.

BÀI TIỂU LUẬN

LỄ HỘI DINH CÔ Ở BÀ RỊA- VŨNG TÀU.

Thành phố Hồ Chí Minh

MỤC LỤC

PHẦN TỔNG QUAN

1 Lý do chọn đề tài

Là 1 quốc gia có đường bờ biển dài 2360km Tự cổ chí kim, biển trong tâm thức của người dân Việt Nam là một phần không thể thiếu Biển không những giữ vai trò quan trọng đối với kinh tế của các cư dân người Việt qua các thời kỳ, biển còn đóng vai trò lớn trong quá trình sản sinh những đặc trưng văn hóa vùng và tiểu vùng ven biển Đồng thời biển còn là con đường tiếp biến và giao thoa giữa nền văn hóa bản địa Việt và các dòng văn hóa khác trên thế giới như văn hóa Ấn Độ, văn hóa Nhật Bản, văn hóa phương Tây qua các giai đoạn lịch sử của đất nước Vì lẽ đó, việc nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng dân gian cư dân ven biển mang ý nghĩa cấp thiết

Nhận thức rõ tầm quan trọng của văn hóa cư dân ven biển đối với công cuộc xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm

đà bản sắc dân tộc, và với mục đích hiểu biết rõ hơn diện mạo văn hóa

và bản sắc văn hóa người Việt vùng ven biển, việc nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng dân gian cư dân ven biển là một tất yếu khách quan, đáp ứng thực tiễn của thời đại

Trong dòng chảy văn hóa tín ngưỡng, hầu hết các vị thần được cư dân ven biển nước ta tôn thờ vốn đều mang yếu tố biển cả, sông nước, bến bãi…có lai lịch công trạng và là niềm tin về quyền năng cứu giúp,

là vị thần hộ mệnh cho cư dân của cả một vùng ven biển Tín ngưỡng thờ Cô nhằm đem đến nhiều may mắn cho ngư dân làm nghề đánh cá,

ra khơi vào lộng Đây là một dạng thức thờ nhân thần, vị thần độ mạng cho những người đi biển Vì vậy tín ngưỡng thờ Cô gắn liền với lễ hội Dinh Cô là một tín ngưỡng hết sức đặc sắc và có từ lâu đời của cư dân ven biển Bà Rịa - Vũng Tàu

Với những lý do nêu trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu “Lễ hội Dinh

Cô ở Bà Rịa - Vũng Tàu” để trang bị hành trang cho bản thân những kiến thức hay và bổ ích để sống và làm việc trong thời đại phát triển nhanh chóng như ngày nay Đồng thời giới thiệu cho những ai chưa biết

sẽ được tiếp cận

2 Mục đích nghiên cứu đề tài.

Đề tài nghiên cứu này chỉ ra được nét đặc trưng cơ bản về tín ngưỡng thờ Cô, gắn liền với đó là lễ hội Dinh Cô Đồng thời trình bày vai trò và chức năng cũng như làm rõ những giá trị của tín ngưỡng thờ

Cô đối với đời sống tinh thần của ngư dân Từ đó giúp người đọc hiểu biết một cách sâu sắc hơn về bản sắc cư dân ven biển Bà Rịa - Vũng Tàu

3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là lễ hội Dinh Cô - nét đẹp văn hóa của ngư dân Bà Rịa – Vũng Tàu

4 Phương pháp nghiên cứu.

Tôi sử dụng phương pháp nghiên cứu gắn liền với định tính, đưa

ra các nhận định tri thức chủ yếu dựa vào các quan điểm Bên cạnh đó tôi còn sử dụng các thao tác phân tích và tổng hợp dữ liệu từ nhiều nguồn tìm được Sàng lọc nguồn tư liệu thứ cấp Từ đó hệ thống hóa

đối tượng và tiến hành phân tích vấn đề Vận dụng lý thuyết Chức Năng Luận để lý giải vai trò của tín ngưỡng thờ Cô gắn liền với lễ hội

Dinh Cô là điều gì đó thiêng liêng, quan trọng trong cuộc sống của cư dân ven biển Bà Rịa - Vũng Tàu

5 Dự kiến kết quả sau khi nghiên cứu

Sau bài nghiên cứu, bản thân tôi đã có thêm những hiểu biết sâu hơn về lễ hội Dinh Cô ở Bà Rịa - Vũng Tàu Ngoài ra, bài nghiên cứu này

có thể cung cấp được phần nào kiến thức về một lễ hội cũng như nét tín ngưỡng đặc sắc cho bạn đọc Qua đó, có thể làm nổi bật cũng như lan tỏa nét tín ngưỡng đặc trưng của cư dân ven biển Bà Rịa - Vũng Tàu nói chung Góp phần giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc

PHẦN NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN

1 Cơ sở lí luận

Giáo sư Trần Ngọc Thêm trong cuốn “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam” cho rằng, tín ngưỡng được đặt trong văn hóa tổ chức đời sống cá nhân: “Tổ chức đời sống cá nhân là bộ phận thứ hai trong văn hóa tổ chức cộng đồng Đời sống mỗi cá nhân trong cộng đồng được tổ chức theo những tập tục được lan truyền từ đời này sang đời khác (phong tục) Khi đời sống và trình độ hiểu biết còn thấp, họ tin tưởng và ngưỡng mộ vào những thần thánh do họ tưởng tượng ra (tín ngưỡng) Tín ngưỡng cũng là một hình thức tổ chức đời sống cá nhân rất quan trọng”

Lễ hội đã tạo nên “tấm thảm muôn màu Mọi sự ở đó đều đan quyện vào nhau, thiêng liêng và trần tục, nghi lễ và hồn hậu, truyền thống và phóng khoáng, của cải và khốn khổ, cô đơn và đoàn kết, trí tuệ và bản năng” ( Tạp chí Người đưa tin UNESCO tháng 12-1989)

Lễ hội Dinh Cô là một lễ hội được tổ chức vào ngày 12 tháng 2 âm lịch tại thị trấn Long Hải, huyện Long Điền, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu Đây

là một lễ hội nước (lễ rước bằng tàu thuyền trên biển) có đông người tham dự Ngày vía cô trở thành lễ hội lớn thu hút rất đông khách từ nhiều tỉnh thành khác đến Các đội múa lân, dàn nhạc ngũ âm từ nhiều tỉnh Nam bộ đến góp vui Các nghi lễ trong ngày hội: lễ cầu an tại chính điện vào đêm hôm trước Bên ngoài diễn ra đêm hội hoa Lễ rước vào sáng 12 trên hàng chục chiếc ghe thuyền trang hoàng lộng lẫy để cầu mong trời yên biển lặng, tôm cá đầy khoang

2 Cơ sở thực tiễn

Tín ngưỡng thờ Cô là môt tín ngưỡng quan trọng và có từ rất lâu đời trong hoạt động tín ngưỡng của cư dân ven biển Bà Rịa - Vũng Tàu

Là sản phẩm của nghề làm biển, làm thỏa mãn nhu cầu tinh thần của

ngư dân với ước nguyện bình an, tai qua nạn khỏi trước biển cả hung hãn Đồng thời, mong ước mùa màng bội thu, làm cho cuộc sống họ đủ đầy, ấm no

Hiện nay, tín ngưỡng thờ Cô ở Bà Rịa - Vũng Tàu đã và đang nhận được nhiều sự quan tâm của chính quyền địa phương Công tác bảo tồn

và phát huy giá trị lễ hội truyền thống được chú trọng Lễ hội Dinh Cô được tổ chức thường niên, ngày càng phát triển hơn, thu hút nhiều khách du lịch, góp phần quảng bá nét văn hóa đặc sắc ở Bà Rịa - Vũng Tàu, phát triển ngành du lịch tỉnh nhà

II ĐÔI NÉT VỀ CÔ VÀ DINH CÔ

1 Nguồn gốc, truyền thuyết về Cô

Truyền thuyết kể rằng, Cô tên thật là Nguyễn Thị Hồng Thủy, vốn

là người Bình Thuận, thường theo cha vào vùng Bà Rịa, Gò Công buôn bán Một hôm, lúc thuyền đang đi qua mũi Thùy Vân thì Cô bị dây kéo buồm gạt xuống biển Tuy những người đi cùng trên thuyền đã ra sức tìm kiếm cứu giúp nhưng vẫn không tìm được Thế rồi ba ngày sau đó, người ta nhìn thấy xác Cô nổi lên nơi vũng Mù U, được ngư dân thôn Phước Hải mang về và chôn cất tử tế Về sau, Cô trở nên hiển linh, nhập vào xác đồng kể lại cái chết oan uổng của mình Từ đó, dân làng lập miếu thờ Cô và tôn Cô làm “Long Hải Thần Nữ”, lấy ngày Cô chết (12/2) để cúng bái cũng như tổ chức lễ hội để tưởng nhớ công ơn của

cô cũng như là dịp để bà con ngư dân vui chơi giải trí

Nhân dân nơi đây rất tin tưởng vào sự linh thiêng của Cô Họ tôn sùng, cúng bái và tổ chức giỗ Cô rất trang trọng, tỉ mĩ Sở dĩ có điều này là vì ngư dân nơi đây cho rằng Cô đã nhiều lần phù hộ, chở che cho dân chài, cứu giúp họ những lúc sóng to gió lớn, tính mạng đang lâm nguy Những lúc gặp may mắn, tôm cá đầy khoang, mùa màn bội thu thì ngư dân thường tổ chức tạ cúng Cô rất lớn, ăn mừng, tổ chức hát bội… Ngoài ra, Cô còn hiển linh mộng báo điềm lành, diệt trừ dịch bệnh Lâu dần, những lời đồn đại về sự linh thiêng của Cô cứ thế lan rộng ra, hằng năm thu hút rất đông khách thập phương đến viếng thăm

2 Kiến trúc Dinh Cô

Dinh Cô thuộc thị trấn Long Hải, huyện Long Điền, tỉnh Bà Rịa -Vũng Tàu Là một khu đền có kiến trúc hoành tráng với những nét kiến trúc truyền thống in đậm màu sắc văn hóa dân gian

Lúc đầu Dinh Cô chỉ là một ngôi miếu nhỏ đơn sơ làm bằng cây

lá Năm 1930, để đền đáp công ơn to lớn của Cô ngư dân Long Hải đã

dời miếu thờ Cô lên đồi Thùy Vân ( vị trí cao ráo, phong cảnh đẹp) Năm 1987 Dinh Cô được xây dựng và sửa chữa lớn sau khi bị hỏa hoạn

và đến năm 2006 - 2007, Dinh Cô lại được trùng tu lại theo lối kiến trúc

cổ pha lẫn hiện đại

Dinh Cô ngày nay (Ảnh internet).

Hiện nay, Dinh Cô có quy mô đồ sộ với diện tích khoảng 1000m2, dinh có 3 tầng được dựng theo hình tứ trụ, mái lợp ngói, lưng dựa vào sườn núi Thùy Vân, mặt hướng ra biển, trông rất uy nghi Cổng Tam quan vào dinh nằm dưới chân mũi Thùy Vân, đắp nổi “Long Hổ hội”, phía trên có “lưỡng Long chầu nguyệt” và “song Phụng chầu” Lối lên điện Cô là 37 bậc tam cấp Tàu thuyền của ngư dân khi đi qua Dinh Cô thường có tập quán dừng lại ngoài khơi, thắp hương cúng vái rồi mới đi tiếp

3 Thờ cúng

Dinh cô có một hệ thống hương án phức tạp thờ nhiều vị thánh thần Ngay trung tâm chánh điện là bàn thờ Cô, nổi bật với bức tượng

Cô cao hơn 0,5m, mặc áo choàng đỏ (hoặc vàng), viền kim tuyến lấp lánh, đội mũ gắn ngọc Phía sau cạnh bàn thờ Cô là bàn thờ Diêu Trì Phật Mẫu, Ngũ Hành Nương Nương, Tứ Pháp Nương Nương (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện), Ông Địa, Thần Tài… Ở tường bên hữu thờ ông bà thân sinh của Cô, tức ông Lê Văn Khương và bà Thạch Thị

Hà Tường bên tả là bàn thờ Chúa Cậu (Nhị vị Công tử, tức cậu Tài, Cậu Quý, con của Bà Chúa Ngọc)

Ngoài chính điện, ngư dân còn lập bàn thờ Cửu Thiên Huyền Nữ, Chúa Ngọc Nương Nương, Chúa Tiên Nương Nương, Chư vị, Bà Mẹ

Sanh, Tiền hiền, Hậu hiền, và các miếu thờ: Hỏa Tinh Thánh Mẫu, Quan Thánh Đế Quân, Quan Thế Âm Bồ Tát… các bàn thờ đều được trang trí bằng hoa và có hương nến nghi ngút, tạo nên không khí linh thiêng của 1 nơi thờ tự

Gian thờ chính trong Dinh Cô (Ảnh internet).

Người ta phối hợp thờ cúng Cô với một hệ thống thần thánh đông đảo có thể đại diện cho rất nhiều dòng văn hóa tín ngưỡng, tôn giáo của nhiều dân tộc khác nhau (Việt, Chăm, Hoa… và Phật, Khổng, Lão…) Trong đó, có thể thấy tín ngưỡng thờ “Mẫu” là nổi bật nhất

Cùng với Dinh Cô còn có mộ Cô nằm trên đồi Cô Sơn, cách Dinh

Cô chừng 1km Mộ Cô cũng là một nơi thu hút nhiều người đến thăm viếng, chiêm bái, đặc biệt là trong dịp diễn ra lễ Dinh Cô

Mộ Cô (Ảnh internet).

Với giá trị của một di tích in đậm bản sắc văn hóa dân tộc mà chủ thể trực tiếp là ngư dân, những người sống bằng nghề biển ở tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, Dinh Cô đã được Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia theo quyết định số 65QĐ/BT ngày 16-01-1995

III DIỄN TRÌNH LỄ HỘI DINH CÔ

Hàng năm, cứ đến ngày mồng 10 tháng 02 âm lịch hàng chục ngàn người ở khắp các miền quê tề tựu về Dinh Cô tham dự lễ hội Đây

là lễ hội không thuộc loại lâu đời nhưng lại được coi là một trong những

lễ hội nước lớn nhất của ngư dân ven biển Nam Bộ

Điều đặc biệt là, lễ hội Dinh Cô nằm trong hệ thống lễ hội thờ Mẫu - Nữ thần tiêu biểu của ngư dân Bà Rịa - Vũng Tàu Nhưng đây không đơn thuần chỉ thờ Mẫu - Nữ thần mà là sự kết hợp của lễ hội Cầu Ngư với tục thờ cúng Thần biển (Bà Thủy Long, cá Voi của người Chăm)

và tín ngưỡng thờ Mẫu - Nữ thần của cư dân địa phương

Hằng năm, lễ hội Dinh Cô thường mở trong 3 ngày (ngày 10, 11,

12 tháng 2 âm lịch), trong đó ngày chính là ngày cuối cùng Từ sáng ngày 10, khách trẩy hội từ các nơi xa đã ồ ạt đổ về đây Đến ngày 11 thì khách đã đông nghẹt, các khách sạn, nhà trọ và nhà dân trong thị trấn đều đầy ắp người Các đội lân từ Sông Bé, dàn nhạc ngũ âm từ Trà Vinh và những đội hát múa của một số nơi kết nghĩa với Dinh Cô cũng

đã tập hợp đông đủ Tại nơi Dinh thờ, khách lên xuống cũng bái chen

chân không lọt Do vậy ngay từ sáng mùng 10, ban quý tế đã tổ chức

lễ cúng, thường vật dâng cúng chủ yếu là hương hoa và trái cây

Trong ngày lễ, Dinh Cô được trang hoàng hết sức rực rỡ, trang nghiêm, có chăng đèn kết hoa Các gia đình trong vạn ghe đều đặt bàn hương, trên có nhang đèn, bánh trái, mâm xôi ban đêm có treo đèn lồng Các tàu thuyền của ngư phủ đều đậu ở bến, mỗi chiếc đều treo đèn giấy nhiều màu, kết hoa từ mũi đến lái, kể cả cột buồm Những chiếc thuyền ghe từ các làng cá như Long Hải, Phước Hải, Phước Tỉnh, Vũng Tàu và một số thuyền ghe từ miền Trung vào đều trở nên rộng lẫy Vì thế, ban đêm ở đây hiện ra cảnh nhộn nhịp, huy hoàng của hội hoa đăng Thuyền ghe nào ở đây cũng hướng mũi vào trước Dinh Cô thực hiện nghi thức trong lễ hội

1 Lễ cầu an

Lễ này được diễn ra tại chính điện Dinh Cô vào ngày 11 và thường kéo dài đến nửa đêm Buổi lễ có sự tham gia của các nhà sư của các chùa lân cận trong vùng Các nhà sư sẽ gõ mõ, tụng kinh cầu cho quốc thái dân an, người người, nhà nhà làm ăn phát đạt, gặp nhiều may mắn trong cuộc sống

Cùng lúc trong chính điện đang làm lễ thì bên ngoài Dinh Cô cũng đang diễn ra đêm hội hoa đăng tưng bừng, náo nhiệt Từ trên bờ, bãi biển đến tận ngoài khơi, đèn điện sáng trưng cả một vùng trời Hàng ngàn người đủ mọi lứa tuổi thi nhau vui chơi, an uống tạo thành một khung cảnh hết sức nhộn nhịp

2 Lễ Nghinh Cô

Lễ nghinh Cô bắt đầu từ rạng sáng ngày 12, đây là nghi lễ chính trong lễ hội này Xuất phát từ Dinh Cô, Chánh tế dẫn đầu đoàn rước tiến về phía mé biển, nơi có các tàu thuyền được trang hoàng cờ hòa lộng lẫy đang chờ Tiếp đó, đội học trò lễ trong lễ phục truyền thống đầu đội mão, chân đi hia, khiêng kiệu sơn son thếp vàng trên để bài vị,

có lọng che và có quân cờ đi kèm hai bên Theo sau kiệu là dàn nhạc ngũ âm và đoàn chèo bả trạo mặc trang phục sặc sỡ Đến mép nước,

cả đoàn lễ sẽ lên các chiếc thuyền lễ Chiếc thuyền lễ được trang hoàng lộng lẫy nhất, trước mặt có đặt bàn hương án sơn đỏ trên có lư hương và mâm trái cây sẽ dành cho những người là thành phần chính của buổi lễ Những chiếc ghe khác thì sẽ chở những người dân, du khách đi xem hội

Ngay sau đó, Chánh tế - người điều khiển buổi lễ ra lệnh xuất phát Đi đầu là chiếc thuyền lễ, tiếp theo là hàng chục chiếc ghe nghề nối đuôi nhau Tiếng máy nổ, tiếng trống chiêng, thanh la, não bạt,

tiếng nhạc của dàn nhạc ngũ âm hòa với tiếng hát chúc nhịp nhàng của đội bả trạo cùng với những chiếc bóng bay được thả lên không trung tạo nên một bầu không khí lễ hội tưng bừng, náo nhiệt

Điều đặc biệt là trong lễ hội Dinh Cô vẫn còn duy trì được hình thức diễn xướng hát bả trạo - một loại hình diễn xướng độc đáo của cư dân ven biển nước ta Hát bả trạo có nghĩa là hát có nắm mái chèo, một thể loại dân ca nghi lễ phổ biến của cư dân ven biển Bình Trị Thiên (cũ) đến Bình Thuận Theo đó ngư dân thường tổ chức hát bả trạo trong nghi lễ đám tang cá Ông Song ở Long Hải, hát bả trạo lại gắn với nghi

lễ nghinh Cô Hình thức diễn xướng không khác gì với hát bả trạo của

cư dân ven biển Nam Trung Bộ, cũng có tổng khoang (hoặc tổng thương), tổng mũi, tổng lái và đám bạn chèo từ 12 đến 16 người Tất

cả đều trong trang phục lễ cổ truyền Chỉ khác ở nội dung bài hát ngưỡng vọng Cô (thay vì ca ngợi, thương tiếc cá Ông) Ngoài ra, làn điệu và bài hát cho thấy hát bả trạo nghinh Cô ở Long hải phóng khoáng và trữ tình hơn lối hát “nặng nỗi âu lo” của vùng biển Nam Trung Bộ Câu lối của một tổng mũi ở Quảng Nam:

Mây giăng mù mịt

Giông chớp sáng lòa

Từ Hải Vân cho đến Sơn Trà

Cũng kiểu câu lối ấy, nhưng hát bả trạo ở Long Hải lại nhẹ nhàng, sảng khoái hơn:

Mây giăng đằng mũi

Gió đuổi đằng sau

Mái chèo khua nước lao xao

Nhanh nhanh lên nào, khoang thuyền đầy cá

Khi đoàn thuyền đã đến điểm tế lễ quy định, các con thuyền sẽ tạo thành một vòng tròn rộng giữa biển khơi Vị Chánh tế cùng đội học trò lễ bước về phía mũi thuyền làm lễ Nghinh Cô và khấn mời “ Ông Nam Hải” ( tức cá Voi, vị thần biển gắn liền với lễ hội Cầu Ngư của cư dân ven biển nước ta) về Dinh để chứng kiến lòng thành với bá tánh Tiếp đó, đội chèo bả trạo cất lên tiếng ca nhịp nhàng, ca ngợi công đức của Cô và Ông Nam Hải, cầu mong thời gian tới sẽ được mùa màn bội thu, trời yên biển lặng, ghe thuyền vào khơi ra lộng được thuận buồm xuôi gió Hàng chục dây pháo dài từ các thuyền thi nhau nổ hòa cùng