Đáp ứng nhu cầu thực tế đó, các trường đại học khối ngành kinh tế đã bước đầu trang bị cho sinh viên một số kỹ năng mềm thiết yếu để sinh viên có được nhiều lợi thế cạnh tranh hơn trong
Trang 1ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY KỸ NĂNG MỀM
Ở CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHỐI NGÀNH KINH TẾ
TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Lại Thế Luyện 1
TÓM TẮT: Đổi mới phương pháp giảng dạy là một trong những yếu tố quan
trọng góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo Để nâng cao hiệu quả giảng dạy kỹ năng mềm, người giảng viên không chỉ có bản lĩnh, tri thức khoa học vững vàng mà còn phải tự mình vượt qua những thói quen cũ
TỪ KHÓA: phương pháp dạy học, kỹ năng mềm,…
ABSTRACT: Teaching methods innovation are one of the important factors
contributing to improve the quality of education and training In order to improve the effectiveness of teaching soft skills, instructor not only has the knowledge but also has
to overcome old habits
KEY WORDS: teaching methods, soft skills,
1 ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong những năm gần đây, thực trạng vấn đề tuyển dụng tại đa số các doanh nghiệp cho thấy: các sinh viên khối ngành kinh tế khi mới ra trường thường gặp khó khăn trong quá trình tìm việc làm (Nguyễn Thị Thu Trang, 2017) Bên cạnh những thiếu hụt nhất định về kiến thức chuyên ngành, một lý do quan trọng dẫn đến thực trạng trên phải kể đến, đó chính là việc sinh viên thiếu các kỹ năng mềm cần thiết, để hòa nhập và thành công trong công việc Đáp ứng nhu cầu thực tế đó, các trường đại học khối ngành kinh tế đã bước đầu trang bị cho sinh viên một số kỹ năng mềm thiết yếu để sinh viên có được nhiều lợi thế cạnh tranh hơn trong quá trình học tập cũng như hoạt động nghề nghiệp sau khi tốt nghiệp
Sự phát triển nhanh chóng về thông tin cũng như khoa học kỹ thuật đã thay đổi cách tiếp cận trong giáo dục Giáo dục đang chuyển dần từ cách tiếp cận nội dung sang cách tiếp cận năng lực, theo đó người học khi tốt nghiệp ra trường có đủ năng lực
1 ThS.NCS.Giảng viên Bộ môn Kỹ năng mềm, Đại học Tài Chính – Marketing Email: laitheluyen@gmail.com
Trang 2để nắm vững kiến thức và kỹ năng nhằm đáp ứng yêu cầu của xã hội cũng như thị trường lao động (Nguyễn Thu Hà, 2014)
Tại TP.Hồ Chí Minh hiện nay có 5 trường đại học thuộc khối ngành kinh tế, bao gồm: ĐH Kinh tế TP.HCM, ĐH Kinh tế - Tài chính, ĐH Kinh tế - Luật, ĐH Ngân Hàng, ĐH Tài chính - Marketing Thực tế cho thấy, mỗi trường đại học nêu trên quan tâm đến việc trang bị kỹ năng mềm cho sinh viên với những cách làm khác nhau Trong đó, đại học Kinh Tế TP.HCM giao quyền cho Trung Tâm Hỗ trợ Sinh viên tổ chức đào tạo các lớp Kỹ năng mềm cho sinh viên tự nguyện ghi danh vào mỗi tháng Các trường ĐH Kinh tế - Tài chính, ĐH Kinh tế - Luật, ĐH Ngân Hàng tuy chưa tổ chức đơn vị chuyên trách phát triển kỹ năng mềm cho sinh viên, nhưng thỉnh thoảng vẫn mời các chuyên gia đến trường để giao lưu, chia sẻ với sinh viên về các chủ đề kỹ năng mềm Riêng trường Đại học Tài Chính – Marketing có tổ chức Bộ môn Kỹ năng mềm để phụ trách các hoạt động dạy học các môn Kỹ năng mềm tại trường, quy định chuẩn đầu ra bắt buộc đối với sinh viên tất cả các chuyên ngành đào tạo phải lựa chọn
và đạt kết quả 4 môn kỹ năng mềm trong danh mục 8 môn kỹ năng mềm của nhà trường Những cách làm này thể hiện sự quan tâm, vai trò của từng nhà trường và của các cấp quản lý ở các trường đại học khối ngành kinh tế tại TP.HCM trong việc trang
bị kỹ năng mềm cho sinh viên
Định hướng chung của việc đổi mới phương pháp dạy học là phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học Người học phải bằng nỗ lực cá nhân của mình, với các hoạt động học tập đa dạng, sẽ dần xóa bỏ được thói quen học thụ động, tiếp
thu một chiều Muốn vậy, điều quan trọng được đặt ra cho giảng viên ở đây là: Làm
thế nào để giảng dạy kỹ năng mềm cho sinh viên thật sự có hiệu quả, hình thành và phát triển năng lực cho sinh viên? Để phát triển được năng lực cho sinh viên thông
qua học phần kỹ năng mềm, đội ngũ giảng viên cần quan tâm trước hết đến việc đổi mới các phương pháp dạy kỹ năng mềm Đổi mới phương pháp dạy học nói chung và phương pháp giảng dạy kỹ năng mềm nói riêng, là một trong những định hướng mang tính chiến lược nhằm nâng cao chất lượng dạy học và giáo dục, đáp ứng những yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước
2 MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY KỸ NĂNG MỀM CHO SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHỐI NGÀNH KINH TẾ
Dạy học là một trong những con đường để trang bị các kỹ năng mềm cho sinh viên Phương pháp dạy kỹ năng mềm của giảng viên sẽ chi phối phương pháp học tập của sinh viên Việc đội ngũ giảng viên ở các trường đại học khối ngành kinh tế nỗ lực đổi mới phương pháp dạy học, sẽ góp phần nâng cao kết quả kỹ năng mềm cho sinh viên
Trang 3Dựa trên quan điểm “lấy người học làm trung tâm”, việc đổi mới các phương
pháp giảng dạy kỹ năng mềm đều nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của sinh viên Điều quan trọng là thông qua quá trình giảng dạy, giảng viên phải làm gia tăng sự tương tác giữa giảng viên và sinh viên, giữa sinh viên với nhau trong suốt quá trình dạy kỹ năng mềm Dưới đây là những phương pháp giảng dạy kỹ năng mềm nhằm tích cực hóa hoạt động học tập cho sinh viên các trường đại học khối ngành kinh tế:
2.1 Phương pháp thuyết trình tích cực
Thuyết trình là dùng lời nói để trình bày nội dung bài học cho sinh viên một cách có hệ thống (Cornelia Frettloh, 2002) Lâu nay, thuyết trình là một trong những phương pháp thường được sử dụng để giảng dạy trong các môn học lý thuyết Tuy nhiên, thuyết trình vẫn là phương pháp không thể thiếu trong dạy các môn kỹ năng mềm Điều quan trọng đặt ra ở đây là: Làm thế nào để phương pháp thuyết trình thực
sự vẫn khơi dậy được tính tích cực, chủ động của sinh viên khi học kỹ năng mềm?
Khi thuyết trình, giảng viên cần chú ý đến thời lượng thuyết trình cho mỗi phần nội dung khoảng 15 phút Nếu thuyết trình kéo dài quá lâu sẽ khiến sinh viên dễ mệt mỏi, khả năng tiếp thu kém Thời lượng thuyết trình cho mỗi buổi học không quá 45 phút Thời gian còn lại, giảng viên sẽ sử dụng các phương pháp giảng dạy khác
Khi thuyết trình, giảng viên nên kết hợp với các loại phương tiện trực quan, đồng thời sử dụng các câu hỏi có định hướng để tương tác với sinh viên Đặc biệt, phương pháp thuyết trình còn tỏ ra hiệu quả khi giảng viên sử dụng để tóm tắt lại những nội dung bài học cho sinh viên vào cuối buổi Với kỹ năng mềm, nếu giảng viên vận dụng điều này sẽ
Ngoài ra, thuyết trình của sinh viên cũng là cách thức cần quan tâm để góp phần rèn luyện kỹ năng mềm của sinh viên
Trong thực tế học kỹ năng mềm, sinh viên phải thuyết trình về kết quả làm việc của nhóm hoặc về các vấn đề khác… Khi chuyển đổi vai trò thuyết trình từ giảng viên qua sinh viên như vậy, sẽ làm gia tăng tính tích cực của sinh viên trong học tập Dù là thuyết trình đại diện cho nhóm hay thuyết trình cá nhân, thì thuyết trình còn tạo cơ hội rèn luyện sự tự tin cho cá nhân người thuyết trình Khi phải thuyết trình trước lớp và diễn đạt vấn đề bằng lời nói của chính mình, sinh viên sẽ hiểu vấn đề một cách kỹ lưỡng hơn Hơn thế nữa, thuyết trình là cơ hội để tương tác với các bạn khác trong lớp, với giảng viên trong giờ học Đây là điều không thể thiếu để có thể hình thành các
kỹ năng cho người học
Nếu bạn sinh viên làm việc trong một dự án, thì kỹ năng thuyết trình sẽ là một trong những kỹ năng giúp họ thành công khi làm việc cùng với các thành viên khác Nhờ đó vào kỹ năng này, các thành viên có thể hợp tác tốt với nhau hơn để cùng đem
Trang 4lại thành công cho dự án Việc sử dụng phương pháp thuyết trình trong đào tạo kỹ năng mềm không chỉ giúp sinh viên thành công trong thời gian học đại học, mà còn tạo mang lại cho họ có nhiều lợi thế trong môi trường công việc sau này
2.2 Phương pháp hoạt động nhóm
Hoạt động nhóm là một phương pháp dạy kỹ năng mềm mà trong đó, tạo cơ hội cho sinh viên chia sẻ ý tưởng và cùng làm việc với nhau Thông qua làm việc nhóm, mỗi sinh viên sẽ có cơ hội học hỏi được từ những bạn khác trong nhóm để hoàn thiện kỹ năng của bản thân (Cornelia Frettloh, 2002)
Hoạt động nhóm bao gồm cả thảo luận nhóm Đề tài thảo luận trong lớp học sẽ
do giảng viên khởi xướng Để sinh viên có thể thảo luận hiệu quả, giảng viên cần xác định các chủ đề trọng tâm thảo luận Dưới sự hướng dẫn của giảng viên, sinh viên phát biểu ý kiến và tranh luận Trong khi sinh viên thảo luận, giảng viên giữ vai trò quan sát, theo dõi để hạn chế thời gian chết
Phương pháp hoạt động nhóm giúp các thành viên trong nhóm chia sẻ các băn khoăn, kinh nghiệm của bản thân, cùng nhau xây dựng nhận thức mới Bằng cách nói
ra những điều đang nghĩ, mỗi người có thể nhận rõ trình độ hiểu biết của mình về chủ
đề nêu ra, thấy mình cần học hỏi thêm những gì Bài học trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau chứ không phải là sự tiếp nhận thụ động từ giảng viên (Nguyễn Thành Hải, 2010)
Thực tế cho thấy, làm việc nhóm giúp sinh viên nâng cao tinh thần đồng đội cùng hợp tác và giải quyết vấn đề Nếu số lượng thành viên trong một nhóm khá đông, thì có thể xảy ra tình trạng có một vài sinh viên sẽ thụ động, không tham gia làm việc cùng với nhóm Do vậy, giảng viên cần phân chia số lượng thành viên phù hợp ở các nhóm, nêu rõ giới hạn thời gian và xác định nhiệm vụ cụ thể mà các nhóm phải hoàn thành Điều đó sẽ giúp các nhóm sinh viên làm việc hiệu quả hơn
2.3 Phương pháp diễn vai
Diễn vai là một phương pháp để dạy kỹ năng mà trong đó, sinh viên hoạt động dựa trên các tình huống có thật có liên quan đến các chủ đề của bài học của các môn
kỹ năng mềm (Cornelia Frettloh, 2002) Phương pháp đóng vai phát huy hiệu quả trong việc đào tạo các môn như: kỹ năng giao tiếp - ứng xử, kỹ năng phỏng vấn – tìm việc làm,… Chẳng hạn, sinh viên có thể đóng vai một ứng viên đi tìm việc đang phải trả lời những câu hỏi của nhà tuyển dụng, hoặc một người trực điện thoại trả lời cuộc gọi của khách hàng, hoặc một nhà quản lý đang ứng xử với nhân viên,… để ứng xử trong các tình huống thực tế phong phú khác nhau Giảng viên sẽ tạo điều kiện để sinh viên có đủ thời gian chuẩn bị, hướng dẫn sinh viên thể hiện các “vai diễn” của mình một cách thích hợp, sao cho hoàn thiện được các kỹ năng mềm cần rèn luyện
Trang 5Phương pháp diễn vai đòi hỏi giảng viên phải có kỹ năng điều khiển các hoạt động diễn ra trong lớp học, đảm bảo cho các tình huống diễn ra có tính sư phạm, phù hợp với mục tiêu của bài học, nhưng đồng thời cũng vẫn phải phát huy được tính sáng tạo của sinh viên thể hiện sống động qua các vai diễn
Kịch bản mà giảng viên chuẩn bị cho sinh viên đóng vai phải có tính mở, nghĩa
là bao gồm nhiều cách ứng xử phù hợp cho mỗi tình huống, chứ không phải chỉ có một cách ứng xử đúng hoặc sai cứng nhắc cho mỗi tình huống Qua cách sinh viên thể hiện vai diễn, giảng viên sẽ có cơ sở để hướng dẫn, chỉnh sửa cho các em, để từ đó sinh viên có thể rút ra những bài học bổ ích cho nghề nghiệp và cuộc sống
Phương pháp diễn vai không chỉ giúp những sinh viên thể hiện vai diễn có cơ hội trải nghiệm mà cả những sinh viên ngồi quan sát cũng có cơ hội để học hỏi và nhận xét về các vai diễn Phương pháp đóng vai sẽ mang lại nhiều hứng thú trong giờ học, nếu sinh viên là những người tự tin, có kinh nghiệm ứng xử thực tế Trái lại, phương pháp đóng vai sẽ không hiệu quả ở những lớp học mà sinh viên còn ngại ngần, rụt rè hoặc thiếu kinh nghiệm ứng xử Kinh nghiệm thực tế cho thấy, giảng viên không nên ép buộc sử dụng phương pháp đóng vai ở những lớp học mà sinh viên chưa sẵn sàng tự nguyện tham gia
2.4 Phương pháp sử dụng trò chơi mô phỏng
Một phương pháp dạy kỹ năng mềm khá phổ biến hiện nay, đó là dạy kỹ năng thông qua các trò chơi mô phỏng tình huống thực tế (Cornelia Frettloh, 2002) Trên
thực tế, chúng ta thường hiểu là việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm “học mà chơi,
chơi mà học” Phương pháp này có ưu điểm là: kết hợp đào sâu lý thuyết qua trải
nghiệm các trò chơi phong phú, vui nhộn và hấp dẫn Những trò chơi này đã được các giảng viên thiết kế, vừa đảm bảo tính sư phạm vừa mang tính ứng dụng vào công việc rất cao Nhờ đó, sinh viên không có cơ hội để ngồi thụ động một chỗ hay ngáp vặt mà liên tục phải vận động, liên tục động não tư duy giải quyết vấn đề…
Phương pháp này luôn đòi hỏi sự tham gia tích cực của sinh viên để khám phá sâu sắc và ghi nhớ thật lâu những trải nghiệm thú vị Thông qua việc trải nghiệm các trò chơi, sau đó tự liên hệ với thực tiễn hoặc tập và công việc của mình, sinh viên sẽ tự đúc kết những bài học bổ ích liên quan đến kỹ năng đã học Qua đó, sinh viên biết cách tự điều chỉnh bản thân mình, hiểu rằng mình sẽ phải làm gì để nâng cao hiệu quả làm việc cá nhân, cũng như hợp tác với người khác
Điều thú vị khi chơi là người tham gia có dịp trải nghiệm nhiều cảm xúc phong phú khác nhau Tuy nhiên, nếu không lựa chọn được những trò chơi phù hợp hoặc không khéo sử dụng, thì các hoạt động trò chơi sẽ mất nhiều thời gian vàiGiảng viên cần lưu ý khi tiến hành các trò chơi,, đó là: nếu để sinh viên chơi “hăng” quá nhiều khi lại “phản tác dụng” - nghĩa là quên hẳn đi mục tiêu chính yếu của việc chơi
Trang 6là “chơi để học” Khi kết thúc trò chơi, giảng viên sẽ phải nêu những câu hỏi như:
“Bạn có cảm nghĩ gì khi chơi mà không có sự giúp đỡ của các bạn khác trong nhóm? Thế còn trong công việc, bạn cắm cúi làm việc một mình thì kết quả sẽ như thế nào?”… Cứ thế, qua các câu hỏi gợi mở của giảng viên, các em sinh viên sẽ được đặt hết trong tình huống cụ thể này đến tình huống cụ thể khác Trong những tình huống cụ thể như thế, với những câu hỏi mang tính gợi mở của giảng viên, sinh viên không thể không động não suy nghĩ để tự tìm ra câu trả lời cho vấn đề của mình
Trên thực tế, có những bài học mà người tham gia có thể tự rút ra ngay sau khi kết thúc trò chơi, nhưng cũng có những bài học quan trọng hơn mà sinh viên chỉ có thể rút ra sau một thời gian dài - khi đã gắn các tình huống của trò chơi với tình huống thực tiễn công việc
2.5 Phương pháp nghiên cứu tình huống
Phương pháp nghiên cứu tình huống có thể sử dụng trong dạy kỹ năng mềm, trong đó, giảng viên thiết kế các bài tập tình huống phù hợp với nội dung dạy của từng
kỹ năng cụ thể (Cornelia Frettloh, 2002) Tình huống đó là từ thực tiễn cuộc sống và nghề nghiệp, sinh viên có thể đã gặp hoặc sẽ gặp Những tình huống đó chứa đựng vấn đề cần giải quyết Những tình huống được giảng viên lựa chọn sẽ giúp sinh viên
có cơ hội trải nghiệm thực tế mà họ sẽ phải vận dụng kiến thức cùng kỹ năng đã học
để giải quyết tình huống Qua đó, sinh viên có thể hình thành được các kỹ năng mềm cho bản thân mình Để sử dụng phương pháp này một cách hiệu quả, giảng viên cần lựa chọn các tình huống có tính điển hình, để sinh viên có thể suy nghĩ, thảo luận và tìm ra các câu trả lời
Giảng viên kỹ năng mềm có thể sử dụng phương pháp này trong bất cứ bài học nào, để gắn kết những gì sinh viên học ở đại học với những tình huống thực tế của công việc và cuộc sống Phương pháp này có thể góp phần làm cho những gì sinh viên học ở trường trở nên gắn bó với thực tiễn cuộc sống và công việc của các em sau khi
ra trường Đây cũng là phương thức định hướng vận dụng những kỹ năng mềm thông qua hoạt động tương tác giữa giảng viên và sinh viên từ thực tiễn
2.6 Phương pháp hướng dẫn tự học
Hướng dẫn sinh viên tự học, tự khám phá là quá trình giúp sinh viên hoạt động thông qua một vấn đề và qua đó, sinh viên có thể tự tìm ra câu trả lời cho chính bản thân họ Vai trò của người giảng viên là cung cấp các công cụ mà sinh viên cần để giải quyết vấn đề Trong quá trình sinh viên thực hành, giảng viên có thể theo dõi và hướng dẫn sinh viên khi cần Phương pháp này đặt trách nhiệm chính lên sinh viên, khuyến khích tính tích cực, chủ động của sinh viên trong học tập Sinh viên sẽ phải tích cực tư duy, huy động các kinh nghiệm, kiến thức có liên quan của mình để giải quyết vấn đề, nhằm tìm ra câu trả lời đúng Giảng viên tuyệt đối không được làm thay
Trang 7công việc của sinh viên mà chỉ hướng dẫn họ trong quá trình tìm ra câu trả lời cho vấn
đề
Phương pháp này nếu được vận dụng tốt sẽ giúp sinh viên gia tăng tính độc lập trong việc giải quyết các vấn đề trong môi trường làm việc thực tế sau này Tuy nhiên, nhược điểm của phương pháp này là tốn nhiều thời gian Giảng viên tuyệt đối không được hối thúc sinh viên phải mau chóng tìm ra câu trả lời, mà cần chú ý đến kế hoạch
tổ chức, có tính toán đến thời gian hợp lý để sinh viên được cảm thấy hứng thú với các hoạt động tư duy giải quyết vấn đề của họ
3 KẾT LUẬN
Mỗi phương pháp giảng dạy kỹ năng mềm đều có ưu và nhược điểm riêng Để hoạt động dạy kỹ năng mềm có hiệu quả, mỗi giảng viên cần lựa chọn và sử dụng kết hợp các phương pháp trong giảng dạy kỹ năng mềm Trên thực tế, việc lựa chọn các phương pháp sẽ phụ thuộc vào mục tiêu của từng bài học, mục tiêu dạy học từng kỹ năng mềm cụ thể, vào quỹ thời gian cho phép cũng như phải xem xét đến những điều kiện thực tế về cơ sở vật chất tại lớp học
Ngoài ra, việc sử dụng phương pháp dạy học gắn chặt với các hình thức tổ chức dạy học Tuỳ theo mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể mà có những hình thức tổ chức thích hợp như học cá nhân, học nhóm; học trong lớp, học ở ngoài lớp Cần chuẩn bị tốt về phương pháp đối với các giờ thực hành để đảm bảo yêu cầu rèn luyện kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao hứng thú cho người học (Lê Thị Hồng Xuyên, 2018) Giảng viên cần tự đánh giá tính hiệu quả và đúng đắn trong phương pháp dạy học của mình để không ngừng nâng cao chất lượng dạy học Việc giảng viên nỗ lực đổi mới, lựa chọn và sử dụng các phương pháp dạy học kỹ năng mềm, sẽ góp phần nâng cao chất lượng học tập và rèn luyện kỹ năng mềm cho sinh viên hiện nay trong bối cảnh đổi mới giáo dục
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Cornelia Frettloh (2002), Effective Skills Training,
Trang 8
Nguyễn Thu Hà (2014), Giảng dạy theo năng lực và đánh giá theo năng lực: một số
vấn đề lý luận, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Nghiên cứu Giáo dục, Tập 30, Số
2 (2014) 56-64
Nguyễn Thành Hải, Phùng Thúy Phượng, Đồng Thị Bích Thủy (2010), Giới thiệu một
số phương pháp giảng dạy tiên tiến giúp SV học tập chủ động và trải nghiệm, giúp đạt chuẩn đầu ra theo CDIO, Hội thảo CDIO 2010, ĐH Quốc gia Tp.HCM
Nguyễn Thị Thu Trang (2017), Sinh viên thất nghiệp sau khi ra trường: nguyên nhân
ngày 17-12-2018
Lê Thị Hồng Xuyên (2018), Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát
triển năng lực người học, https://cdcdlaocai.edu.vn, truy cập ngày 17-12-2018